Nohut, Türkiye’nin en önemli yemeklik dane baklagillerinden biridir. Protein bakımından zengin danesiyle sofraların vazgeçilmezi olmasının yanında, köklerinde yaşayan bakteriler sayesinde havanın azotunu toprağa bağlar ve kendisinden sonra ekilen ürüne katkı sağlar. Kurağa ve sıcağa dayanıklı olduğu için nadas alanlarının değerlendirilmesinde de başarıyla kullanılır.
Bu rehberde nohudun iklim ve toprak isteklerini, kışlık ve yazlık ekim seçeneklerini, tohum miktarı ve ekim sıklığını, bakteri aşılamasını, gübrelemeyi, verimi en çok sınırlayan hastalık olan antraknozu ve dayanıklı çeşit seçimini, yabancı ot kontrolünü ve hasat ile harmanı Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı kurumların yayınlarına dayanarak anlatıyoruz.
İçindekiler
İklim ve Toprak İstekleri
Nohut kurağa ve sıcağa dayanıklı bir bitkidir; Isparta İl Müdürlüğü’nün yayınında belirtildiği gibi fakir ve kıraç topraklarda da yetişebilir. Bu özelliği, onu Orta Anadolu ve Geçit bölgelerinin kuru tarım alanları için değerli bir ürün yapar. Bununla birlikte yüksek ve düzenli verim için derin, iyi drene olan, su tutma kapasitesi yeterli topraklar tercih edilmelidir. Su göllenmesi yapan ağır ve taban suyu yüksek tarlalar kök hastalıklarını artırır.
Nohut çeşitleri tane tipine göre iki gruba ayrılır. Küçük taneli, koyu renkli desi tipleri soğuğa daha dayanıklıdır ve daha erken ekilebilir; bunlarda çimlenme için ortalama 5 °C yeterlidir. Ülkemizde yaygın olarak tüketilen iri taneli, krem renkli kabuli tiplerinde ise Bolu İl Müdürlüğü’nün yayınına göre ekim sırasında toprak sıcaklığının en az 10 °C olması gerekir.
Kışlık ve Yazlık Ekim
Yazlık (ilkbahar) ekim
Türkiye’nin iç bölgelerinde nohut çoğunlukla ilkbaharda ekilir. Bolu İl Müdürlüğü’nün yayınında uygun ekim aralığı 15 Mart–30 Nisan olarak verilmektedir. Isparta yayınında mart ayının ikinci yarısı ile nisan ayının ilk yarısı önerilir. Eskişehir’deki Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün bülteninde ise bölgeye göre şubat ortasından nisana kadar ekim yapılabildiği, Geçit bölgesi için en iyi ekim zamanının 1–15 Mart olduğu ve şubat–mart ekimlerinin geç ekimlere göre daha yüksek verim verdiği belirtilmektedir.
Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün çalışmalarında da erken ekimin verimi artıran bir faktör olduğu tespit edilmiştir. Çok geç ekimlerde bitki boyu kısa kalır, verim düşer ve üst kısımdaki baklaların olgunlaşması gecikir.
Kışlık ekim
Kışların sert geçmediği bölgelerde nohut, kış aylarında ekilerek kış ve ilkbahar yağışlarından daha iyi yararlanabilir. Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün bülteninde, kışı ılıman geçen yerlerde antraknoza toleranslı çeşitler kullanılarak aralık veya ocak aylarında ekim yapılabileceği belirtilir. Kışlık ekimde bitki daha uzun bir gelişme süresine sahip olur; ancak ılık ve nemli kış-ilkbahar koşulları antraknoz riskini de artırdığı için çeşit seçimi hayati önemdedir. Kışlık ekim düşünen üreticinin bölgesi için tescilli ve hastalığa toleranslı bir çeşit seçmesi gerekir.
Toprak Hazırlığı, Tohum Miktarı ve Ekim
Fotoğraf: Carl Davies, CSIRO, Wikimedia Commons, CC BY 3.0
Toprak, 10–15 cm derinlikte işleyen aletlerle sürülür ve ekimden önce düzgün, kesekleri kırılmış bir tohum yatağı hazırlanır. Ekim mibzerle yapılmalıdır; serpme ekim daha fazla tohum gerektirir ve düzensiz çıkışa yol açar.
Tohum miktarı
Tohum miktarı tanenin iriliğine göre değişir. Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün bülteninde 100 tane ağırlığına göre dekara önerilen miktarlar şöyledir:
- 100 tane ağırlığı 30–40 g olan çeşitlerde 12–15 kg,
- 40–50 g olan çeşitlerde yaklaşık 15–18 kg,
- 50–55 g olan iri taneli çeşitlerde 18–20 kg.
Bolu İl Müdürlüğü yayınında da makineli ekimde çeşide göre dekara ortalama 13–16 kg tohum kullanıldığı belirtilmektedir. Hedef, metrekarede yaklaşık 40 bitki elde etmektir.
Sıra arası ve ekim derinliği
Dar sıralı ekimde sıra arası 25–35 cm, sıra üzeri 5–8 cm tutulur. Bu ekim şekli bitkilerin erken kapanmasını sağlayarak yabancı otları baskılar. Makineli ara çapa yapılmak isteniyorsa daha geniş sıra aralıkları tercih edilir; Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün çalışmalarında 45 x 10 cm ekim mesafesinin makineli çapaya olanak verdiği bildirilmektedir. Ekim derinliği 5–6 cm olmalıdır; daha derin ekimde bitki başına çiçek ve bakla sayısı azalır.
Bakteri Aşılaması ve Gübreleme
Bakteri aşılaması
Nohut, köklerinde Rhizobium bakterilerinin oluşturduğu nodüller (yumrucuklar) sayesinde azot ihtiyacının önemli bir bölümünü havadan karşılar. Ancak bu bakteri her toprakta bulunmaz. Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün bülteninde, nohudun ilk kez ekileceği tarlalarda tohumun Rhizobium ciceri bakterisiyle aşılanması önerilmekte ve aşılamayla yüzde 17–58 arasında verim artışı sağlandığı bildirilmektedir.
Aşılama yapılırken bakteri preparatı tohumla gölgede ve ekimden hemen önce karıştırılmalı, aşılı tohum doğrudan güneşe maruz bırakılmamalıdır. Bakterinin canlılığını korumak için preparatın son kullanma tarihine ve saklama koşullarına dikkat edilmelidir.
Gübreleme
Gübrelemeden önce toprak analizi yaptırılması en doğru yoldur. Analiz yoksa Bolu İl Müdürlüğü’nün yayınına göre dekara ortalama 2–4 kg azot ve 5–7 kg fosfor verilmesi uygundur; bu amaçla ekimden önce dekara 8–10 kg diamonyum fosfat (18-46-0) kullanılabilir. Başlangıçta verilen az miktardaki azot, nodüller oluşup etkin hâle gelene kadar bitkinin gelişimini destekler. Fazla azot ise nodül oluşumunu azaltabileceği için gereksizdir.
Antraknoz ve Dayanıklı Çeşitler
Antraknoz (Ascochyta rabiei), nohutta verimi en çok sınırlayan hastalıktır. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün nohut hastalıkları yayınına göre hastalık 20–25 °C sıcaklık ve yüzde 85–95 nispi nem koşullarında hızla yayılır; uygun koşullarda sporlar 12 saat içinde çimlenir ve hassas bitkilerde belirtiler 4–6 gün içinde görülür. Salgın yıllarında ürün kaybı yüzde 100’e kadar ulaşabilir.
Belirtiler
- Yaprak, sap ve baklalarda önce 1–2 mm büyüklüğünde kırmızımsı kahverengi lekeler oluşur.
- Gövde üzerindeki lekeler bitkinin o noktadan kırılmasına yol açar.
- Hastalıklı baklalardaki taneler buruşuk ve renksiz olur.
Mücadele
Antraknoza karşı en etkili ve ekonomik yöntem dayanıklı veya toleranslı çeşit ekmektir. Bakanlık araştırma enstitülerinin ıslah programlarının temel hedeflerinden biri de antraknoza dayanıklı, iri taneli ve verimli çeşitler geliştirmektir. Bolu İl Müdürlüğü yayınında hastalıklara toleranslı olarak Karlı, Tunç, Göktürk, Atabay, Aydoğan ve Bahadır gibi çeşitler sayılmaktadır; Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün bülteninde ise enstitünün tescil ettirdiği Çiftçi ve Nihatbey çeşitleri antraknoza orta derecede toleranslı olarak tanıtılmaktadır. Bölgenize en uygun çeşidi İl/İlçe Müdürlüğünüzle birlikte seçmeniz önerilir.
Diğer önlemler şunlardır:
- Tohumluğu hastalıksız tarlalardan temin etmek; enstitü bülteninde bu, antraknoza karşı alınacak en önemli önlemlerden biri olarak vurgulanır.
- Ekimden önce tohum ilaçlaması yapmak.
- Hastalık görülen tarlaya 3–4 yıl boyunca yeniden nohut ekmemek.
- Hastalıklı bitki artıklarını tarladan uzaklaştırmak.
- Hastalık ilk çiçeklenme döneminde görülürse uzman önerisiyle yaprak ilaçlaması yapmak.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Yabancı Ot Kontrolü
Nohut, ilk gelişme döneminde yavaş büyüdüğü için yabancı otlarla rekabette zayıf kalır. Bu nedenle ekimden sonraki ilk haftalarda tarlanın temiz tutulması verim açısından belirleyicidir. Dar sıra aralığında (25–35 cm) ekilen nohut, bitki örtüsünü erken kapatarak yabancı otları gölgede bırakır. Geniş sıralı (45–70 cm) ekimlerde ise traktörle sıra arası çapa yapılabilir. Küçük alanlarda elle yolma da etkili bir yöntemdir.
Kimyasal mücadele planlanıyorsa, çıkış öncesi ve çıkış sonrası uygulamaların zamanlaması önem taşır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat ve Harman
Nohut, bitkiler tamamen sararıp kuruduğunda hasat edilir. Çok sıcak ve kurak dönemlerde baklalar çatlayarak dane dökümüne neden olabileceği için hasat geciktirilmemelidir. Hasat elle yolma, orak veya baklagil hasadına uygun biçerdöverlerle yapılabilir. Bolu İl Müdürlüğü yayınına göre makineli hasat için ideal dane nemi yüzde 15–18’dir; nem bu aralığın üzerinde veya altında olduğunda danelerde mekanik zararlanma artar.
Elle hasat edilen bitkiler bir süre kurutulduktan sonra döven ya da harman makinesiyle harmanlanır. Baklagiller için tasarlanmış, hava emişli hasat-harman makineleri de kullanılmaktadır. Depolamada dane neminin en fazla yüzde 13–14 olması gerekir. Bolu yayınında verilen ortalama verim dekara 125–200 kg arasındadır.
Sık Sorulan Sorular
Nohut ne zaman ekilir?
İç bölgelerde ilkbaharda, genellikle mart ortasından nisan sonuna kadar ekilir; Geçit bölgesi için en iyi dönem 1–15 Mart olarak önerilmektedir. Kışı ılıman geçen yerlerde ise antraknoza toleranslı çeşitlerle aralık veya ocak aylarında kışlık ekim yapılabilir.
Nohutta bakteri aşılaması gerekli mi?
Nohudun ilk kez ekileceği tarlalarda aşılama önerilir, çünkü toprakta nohuda özgü bakteri bulunmayabilir. Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü, aşılamayla yüzde 17–58 arasında verim artışı elde edildiğini bildirmektedir.
Antraknozdan korunmanın en etkili yolu nedir?
Dayanıklı veya toleranslı çeşit ekmek, hastalıksız tarladan alınmış ve ilaçlanmış tohum kullanmak ve hastalık görülen tarlaya 3–4 yıl nohut ekmemek en etkili önlemlerdir.
İlgili Rehberler
- Kuru Fasulye Yetiştiriciliği: Çeşit, Ekim, Sulama, Hastalık ve Depolama
- Mercimek Yetiştiriciliği: Ekim, Tohum Miktarı, Bakteri Aşılama ve Hasat
Kaynaklar
- Bolu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Nohut Yetiştiriciliği
- Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Nohut Tarımı
- Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü: 2023 Bülten Sayı 1
- Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü: Nohut Hastalıkları ve Zararlıları
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü: Yemeklik Dane Baklagiller Şubesi
Kapak fotoğrafı: Bir nohut tarlası. Fotoğraf: PJeganathan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
