Mısır, hem insan gıdası hem hayvan yemi hem de sanayi hammaddesi olarak kullanılan, birim alandan yüksek verim veren sıcak iklim tahıllarının başında gelir. Türkiye’de ana ürün olarak ilkbaharda ekildiği gibi, buğday ve arpa hasadından sonra ikinci ürün olarak da yaygın biçimde yetiştirilir. Dane mısır kuru tane için, silajlık mısır ise yeşil aksamıyla birlikte doğranıp silolanmak üzere üretilir; iki üretim şekli arasındaki farklar özellikle ekim sıklığında ve hasat zamanında ortaya çıkar.
Bu rehberde mısırın iklim ve toprak istekleri, toprak hazırlığı, ekim zamanı ve sıklığı, ikinci ürün mısır, gübreleme, sulamanın kritik dönemleri, yabancı ot ve başlıca zararlılar ile hasat ve dane nemi konularını Tarım ve Orman Bakanlığı yayınlarına dayanarak özetliyoruz.
İçindekiler
İklim ve Toprak İstekleri
Mısır sıcaklık isteği yüksek bir bitkidir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın üretici bilgi dokümanına göre tohumun çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının 10 °C’nin üzerinde olması gerekir; 10 cm derinlikte toprak 16–18 °C’ye ulaştığında çıkış en düzenli hâlini alır ve 20 °C’de çıkış 5–6 gün içinde tamamlanır. Isparta İl Müdürlüğü’nün silajlık mısır yayınında çimlenme için 18 °C, iyi bir gelişme için ise 20–30 °C aralığı uygun görülmekte ve sıcaklığın 10 °C’nin altına düşmemesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Aşırı sıcak da mısır için sorundur. 35 °C’nin üzerindeki sıcaklıklarda verim düşmeye başlar; 38 °C civarında bitki terlemeyle kaybettiği suyu karşılayamaz hâle gelir. Gece sıcaklık ortalamasının 13 °C’nin altında kaldığı serin bölgeler de mısır tarımına uygun değildir.
Su ihtiyacı yüksektir: Bir yetiştirme sezonunda yaklaşık 500 mm suya gereksinim duyulur. Günlük su tüketimi başlangıçta çok düşükken tozlanma döneminde 8,8 mm’ye, sıcak ve kurak koşullarda 10 mm’ye kadar çıkabilir. Aylık dağılım kabaca mayısta 75 mm, haziranda 100 mm, temmuzda 175 mm, ağustosta 100 mm ve eylülde 50 mm olarak verilmektedir; yani en çok su temmuz ayında tüketilir.
Toprak bakımından mısır geniş bir uyum gösterir. pH değeri 5,5–8 arasındaki topraklarda yetişebilir, en iyi sonuç pH 6–7 aralığında alınır. Derin, organik maddece zengin, su tutma kapasitesi iyi ve drenaj sorunu olmayan tınlı topraklar idealdir.
Toprak Hazırlığı ve Ekim
Ana ürün mısır yetiştirilecek tarlada sonbaharda 18–20 cm derinlikte bir sürüm yapılması önerilir. İlkbaharda yüzlek toprak işleme aletleriyle kesekler kırılır, tohum yatağı düzgün, ince yapılı ve sıkı hâle getirilir. Aynı tarlaya üst üste mısır ekmekten kaçınmak, hastalık ve zararlı baskısını azaltmak için önemlidir.
Ekim zamanı
Ekim zamanı takvimden çok toprak sıcaklığına ve son don tarihine göre belirlenir. Bakanlık dokümanı, 9–10 cm derinlikteki toprak sıcaklığı 12–13 °C’ye ulaştığında ekime başlanabileceğini belirtir. Samsun İl Müdürlüğü’nün yem bitkileri yayınında ise silajlık mısır için en uygun ekim zamanı toprak sıcaklığının 13–15 °C olduğu dönem olarak verilmiş; ana ürün için nisan–mayıs, ikinci ürün için haziran–temmuz ayları gösterilmiştir. Isparta koşullarında yürütülen çalışmalarda en yüksek silaj veriminin 25 Nisan–10 Mayıs arasındaki ekimlerden alındığı, daha erken veya daha geç ekimlerin verimi düşürdüğü bildirilmektedir.
Ekim sıklığı ve derinliği
- Dane mısır: Sıra arası 70 cm, sıra üzeri 20–22 cm, ekim derinliği 6–8 cm ve tohumluk miktarı dekara 2–2,5 kg önerilir. Bu ayarla dekarda yaklaşık 6.500–7.500 bitki elde edilir.
- Silajlık mısır: Sıra arası yine 70 cm (Samsun yayınında 65–70 cm), sıra üzeri ise daha sık tutularak 15–18 cm (Samsun yayınında 15–20 cm) olarak verilir. Isparta yayınında 70 x 15 cm ekimle dekarda yaklaşık 10.000 bitki hedeflenmektedir. Sıraya ekimde dekara 2–2,5 kg, serpme ekimde 3–4 kg tohum kullanılır; ancak serpme ekim bakım işlerini zorlaştırdığı için tercih edilmez.
Silajlık üretimde dik yapraklı çeşitler sık ekime daha iyi uyum sağlar.
İkinci Ürün Mısır
Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Buğday veya arpa hasadından sonra ekilen ikinci ürün mısır, özellikle sulama imkânı olan sıcak bölgelerde arazinin yılda iki kez değerlendirilmesini sağlar. Başarının anahtarı zamandır: Bakanlık dokümanı ikinci ürün mısırın mümkün olan en erken zamanda ekilmesini önerir. Hububat hasadının ardından anız ve sap artıkları hızla temizlenmeli, toprak tava geldiğinde vakit kaybetmeden ekim yapılmalıdır.
Erken ekim yalnızca sezon sonundaki soğuk riskini azaltmakla kalmaz; Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün mısır koçan kurdu yayınında da ikinci ürün mısırın erken ekilmesi bu zararlıya karşı alınabilecek kültürel önlemler arasında sayılmaktadır. İkinci üründe sulama zorunludur; yazın en sıcak döneminde gelişen bitkinin su stresi yaşamaması verimi doğrudan belirler. Çeşit seçerken de kalan yetiştirme süresine sığacak, nispeten kısa süreli çeşitler tercih edilmelidir.
Gübreleme
Gübrelemenin en doğru yolu ekimden önce toprak analizi yaptırmaktır. Tarım ve Orman Bakanlığı önerilerine göre analiz sonucuna bağlı olarak dekara genel bir yaklaşımla 8–9 kg fosfor (P₂O₅), 8 kg potasyum (K₂O) ve 18–24 kg saf azot verilmektedir.
- Fosforun tamamı ve azotun yarısı ekimle birlikte uygulanır.
- Azotun kalan yarısı iki eşit parçaya bölünür: Birinci kısım bitki boyu 15–20 cm iken, ikinci kısım 40–50 cm iken verilir.
- Üst gübrelemeler çapa ve boğaz doldurma işlemleriyle birleştirilirse gübre toprağa karışır, kayıplar azalır.
Isparta İl Müdürlüğü’nün silajlık mısır yayınında ise yöre koşulları için ekimle birlikte dekara 50 kg 15-15-15 kompoze gübre, ilk çapada da dekara 20 kg üre önerilmekte ve potaslı gübreye ayrıca ihtiyaç olmadığı belirtilmektedir. Bu farklılık, gübre önerisinin bölgeye ve toprağa göre değiştiğini gösterir; bu nedenle analiz sonucunu İl/İlçe Müdürlüğünüzle birlikte yorumlamanız en sağlıklı yoldur.
Sulama ve Kritik Dönemler
Mısır suya en çok ihtiyaç duyduğu dönemlerde susuz kalırsa kaybedilen verim sonradan telafi edilemez. Bakanlık dokümanında sulamanın kritik dönemleri şöyle sıralanır:
- Bitki boyu 15–20 cm iken, yani ilk çapa ve ilk üst gübreleme döneminde,
- İkinci üst gübrelemeden sonra, bitki boyu 40–50 cm iken,
- Tepe püskülü çıkmadan ve çiçek tozu dökülmeden 7–10 gün önce,
- Danelerin süt olum döneminde.
Bunlar arasında çiçeklenme dönemi en hassas evredir; bu sırada yaşanan su eksikliği koçanlarda dane bağlamayı ciddi şekilde azaltır. Isparta yayınında her sulamada 60–80 cm’lik kök bölgesinin suyla doyurulması ve fazla suyun birkaç saat içinde tarladan uzaklaşması gerektiği vurgulanır. Tarlada su göllenmesi köklerin havasız kalmasına yol açar.
Yabancı Ot Mücadelesi
Mısırda yabancı otla mücadelenin kritik dönemi ekimden sonraki ilk iki aydır. Bu dönemde yabancı otlar kendi gelişmelerinin yüzde 15–18’ini tamamlarken mısır yalnızca yüzde 2–3’ünü tamamlayabildiği için rekabette geride kalır. Kontrol edilmeyen tarlalarda verim kaybı yüzde 20–30’a ulaşabilir.
Mücadelede şu yöntemler birlikte düşünülmelidir:
- Mekanik mücadele: Sıra arası çapa ve boğaz doldurma hem yabancı otu temizler hem de toprağı havalandırır.
- Kimyasal mücadele: Çıkış öncesi uygulamalar ekimden sonra kısa süre içinde, çıkış sonrası uygulamalar ise mısır ve yabancı otun belirli gelişme dönemlerinde yapılır. Yanlış dönemde yapılan uygulama mısıra zarar verebilir.
- Kültürel önlemler: Ekim nöbeti, temiz tohumluk ve iyi hazırlanmış tohum yatağı yabancı ot baskısını azaltır.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Mısır Koçan Kurdu ve Diğer Zararlılar
Mısır koçan kurdu
Mısırın en önemli zararlılarından biri olan mısır koçan kurdu (Sesamia türleri), Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre mücadele yapılmayan alanlarda yüzde 80’e varan ürün kaybına yol açabilir. Ergin kelebekler mart sonundan itibaren görülür. Larvalar önce tepe püskülü ve yeni çıkan yaprakları yer, ardından boğumlardan gövdeye girerek içini oyar ve dışarıya talaş benzeri artık bırakır. Koçana giren larvalar süt olumdaki daneleri tüketir; açılan giriş deliklerinden giren mantarlar insan ve hayvan sağlığını tehdit eden toksinler üretebilir. Zararlı Ege Bölgesi’nde yılda 3, Akdeniz Bölgesi’nde 4–5 döl verir ve olgun larva olarak sap ve koçanlarda kışlar.
Kültürel önlemler şunlardır: hasattan sonra sap ve kök artıklarının tarladan uzaklaştırılması veya yok edilmesi, derin sürümle kışlayan larvaların gömülmesi ve ikinci ürün mısırın erken ekilmesi.
Mısır kurdu
Mısır kurdu (Ostrinia nubilalis) larvaları yaprak, gövde, koçan ve tepe püskülünde galeriler açar. Adana’daki Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün yayınında, ikinci ürün mısırda bu zararlının yumurtalarını parazitleyen Trichogramma evanescens adlı faydalı böceğin salımıyla biyolojik mücadele yapılabileceği anlatılmaktadır. Salım yapılan tarlada kimyasal uygulama yapılmaması gerekir.
Bakanlık dokümanında her iki kurt için de bitkilerin yüzde 5 veya daha fazlasında bulaşma görülmesi ya da ışık tuzaklarında haftada 5–10 kelebek yakalanması mücadeleye karar vermede ölçüt olarak verilmektedir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat ve Dane Nemi
Dane mısır
Dane mısırda fizyolojik olum, danenin koçana bağlandığı uçta siyah bir tabakanın oluşmasıyla anlaşılır. Bu dönemde dane nemi yaklaşık yüzde 35–40 düzeyindedir ve dane artık kuru madde biriktirmez. Fizyolojik olumdan önce gelen erken bir don verimi önemli ölçüde düşürebilir; bu nedenle ikinci üründe ve serin bölgelerde çeşit seçimi kritik önem taşır.
Fizyolojik olumdan sonra dane nemi tarlada hızla düşer ve hasat bu düşüşü takiben yapılır. Hasat, biçerdöverle dane olarak ya da koçan hâlinde yapılabilir. Uzun süreli depolama için dane neminin yüzde 13’e indirilmesi gerekir; daha nemli hasat edilen ürün kurutulmadan depoya alınmamalıdır, aksi hâlde küflenme ve kalite kaybı yaşanır.
Silajlık mısır
Samsun İl Müdürlüğü’nün yayınına göre silajlık mısırda en uygun hasat zamanı danelerin hamur olum dönemidir. Bu dönemde bitki hem yeterli kuru madde hem de iyi bir sindirilebilirlik sunar. Hasat edilen bitkiler 3–5 cm’yi geçmeyecek uzunlukta doğranıp siloya doldurulmalı, iyice sıkıştırılarak havası alınmalıdır. Isparta yayınında belirtildiği gibi, doğru yapılan silaj katkı maddesi gerektirmeden fermente olur ve aylarca, hatta yıllarca bozulmadan saklanabilir.
Sık Sorulan Sorular
Mısır ekimine ne zaman başlanmalı?
Takvim tarihinden çok toprak sıcaklığına bakılmalıdır. 9–10 cm derinlikteki toprak sıcaklığı 12–13 °C’ye ulaştığında ve son don tehlikesi geçtiğinde ekime başlanabilir. Çoğu bölgede bu, ana ürün için nisan–mayıs aylarına denk gelir.
Silajlık mısır dane mısırdan daha sık mı ekilir?
Evet. Dane mısırda sıra üzeri mesafe 20–22 cm iken silajlık mısırda 15–18 cm civarına indirilir. Böylece dekardaki bitki sayısı artar ve birim alandan alınan yeşil kütle yükselir.
Mısır hangi dönemde susuzluğa en hassastır?
Tepe püskülü çıkışından hemen önceki 7–10 gün ile çiçeklenme dönemi en hassas evredir. Bu dönemde yaşanan su eksikliği dane bağlamayı azaltır ve kayıp sonradan telafi edilemez. Süt olum dönemindeki sulama da dane dolumu için önemlidir.
İlgili Rehberler
- Yulaf, Çavdar ve Tritikale Yetiştiriciliği: Ekim, Gübreleme ve Hasat
- Çeltik (Pirinç) Yetiştiriciliği: Tava, Ekim, Su Yönetimi ve Hasat Rehberi
- Arpa Yetiştiriciliği: Çeşit Seçimi, Ekim, Gübreleme ve Hasat Rehberi
Kaynaklar
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Üretici Bilgi Köşesi: Mısır
- Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Silajlık Mısır Tarımı
- Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Yem Bitkileri Tarımı ve Silaj Yapımı
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü: Mısır Koçan Kurdu
- Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü: Mısırkurdu ile Biyolojik Mücadele
Kapak fotoğrafı: İzmir Bergama’da bir mısır tarlası. Fotoğraf: Maurice Flesier, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
