Taze Fasulye ve Bezelye Yetiştiriciliği: Sırık, Oturak, Bakla ve Hasat

Taze fasulye, bezelye ve bakla, baklaları ya da taneleri henüz körpeyken toplanıp sebze olarak tüketilen baklagillerdir. Havadaki azotu bağlayabilen bu bitkiler ekim nöbetine de katkı sağlar. Tarla baklagillerinden farklı olarak burada hedef kuru tane değil, lifsiz ve gevrek bakladır. Bu yüzden çeşit seçimi, sulama ve özellikle hasat zamanı ayrı bir dikkat ister.

Bu rehber ağırlıklı olarak taze fasulyeyi anlatıyor, bezelye ve baklaya ise kısa bölümler ayırıyor. İklim ve topraktan çeşit tiplerine, ekimden gübreleme, sulama ve sırık desteğine, hastalık-zararlılardan hasada kadar temel konuları özetliyor. Kuru tane üretimi için sitemizdeki nohut ve mercimek yetiştiriciliği rehberlerine bakabilirsiniz.

İçindekiler

İklim ve Toprak İstekleri
Çeşit Tipleri ve Sırık Destek Sistemleri
Ekim Zamanı, Sıklık ve Toprak Hazırlığı
Gübreleme, Nodüller ve Rizobiyum Bakterisi
Sulama
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Bezelye ve Bakla Yetiştiriciliğine Kısa Bakış
Hasat ve Hasat Sonrası
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

İklim ve Toprak İstekleri

Taze fasulye

Fasulye sıcak iklim sebzesidir ve dona karşı çok hassastır. Bakanlık yayınlarına göre büyüme için en uygun ortalama sıcaklık 16–24 °C arasıdır ve bitki dona maruz kalmadan geçirebileceği 105–120 günlük bir döneme ihtiyaç duyar. Tohum en iyi 15–20 °C’de çimlenir. 10 °C’nin altında ya da 35 °C’nin üzerinde çimlenme çok zayıf kalır veya hiç olmaz. Çıkış uygun koşullarda 7–10 günde, soğuk toprakta 20–25 günde gerçekleşir.

Çiçeklenme dönemi sıcağa karşı en kritik evredir. Sıcaklık 30 °C’yi geçtiğinde çiçek dökümü hızlanır, 35 °C’nin üzerinde bakla tutumu belirgin biçimde düşer. Çiçeklenmede bağıl nemin yüzde 50’nin üzerinde olması tercih edilir.

Toprak olarak derin, iyi drene olan, organik maddece zengin tınlı ve kumlu-tınlı topraklar uygundur. Fasulye hafif asidik toprakları sever. Ancak pH 5,2’nin altına düştüğünde bodurlaşma, sararma ve yaprak kıvrılması görülür. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün taze fasulye çeşit broşüründe uygun pH aralığı 5,5–6,7 olarak verilmiştir. Tuzlu ve drenajı bozuk tarlalar uygun değildir. Birkaç saatlik su göllenmesi bile verimi düşürdüğü için tarla düzgün tesviye edilmelidir. Yüksek bor da fasulyeye kısa sürede zarar verir.

Bezelye ve bakla

Bezelye ise serin ve nemli iklimi seven bir sebzedir, sıcak ve kurak havada iyi gelişmez. Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre toprak sıcaklığı 7–8 °C’ye ulaştığında ekilebilir ve en iyi gelişmeyi günlük ortalama sıcaklık 15–21 °C iken gösterir. Ağır topraklar yerine su tutma kapasitesi iyi alüvyal topraklar seçilmelidir. Erkencilik için kumlu-tınlı, yüksek verim için iyi drene olan killi-tınlı topraklar uygundur. Uygun pH 6,5–7’dir. Bakla da bezelye gibi serin mevsim baklagilidir.

Çeşit Tipleri ve Sırık Destek Sistemleri

Taze fasulye çeşitleri büyüme şekline göre üç gruba ayrılır:

Oturak (bodur) çeşitler: Destek istemezler. Çıkıştan yaklaşık 30 gün sonra çiçeklenir, çiçeklenme 15–30 gün sürer. Hasat kısa bir döneme toplandığı için makineli tarıma uygundurlar. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün “Tatlıca” çeşidi 45–50 cm boylanan bodur bir taze fasulyedir.
Sırık çeşitler: Sarılarak boylanır ve mutlaka destek isterler. Çıkıştan 50–60 gün sonra çiçeklenmeye başlar ve yetiştirme mevsiminin sonuna kadar çiçek açmaya devam ederler. Hasat uzun bir döneme yayılır. Buna karşılık daha fazla işçilik, destek malzemesi ve besin maddesi isterler.
Yarı sarılıcı çeşitler: İki grup arasında yer alır.

Çeşit seçerken pazarın beklentisine (bakla boyu, et kalınlığı, renk, lifsizlik) ve hastalık dayanıklılığına bakın. Örneğin Tatlıca çeşidi fasulye adi mozaik virüsüne (BCMV) dayanıklıdır.

Sırık destek sistemleri

Sırık fasulye ve sarılıcı bezelye destek olmadan yere yatar, baklalar toprağa değip çürür ve hasat zorlaşır. Bu yüzden destek, bitkiler sarılmaya başlamadan kurulmalıdır. Samsun İl Müdürlüğü, bezelyede desteğin genellikle ikinci çapayla birlikte verildiğini belirtmektedir. Yaygın yöntemler şunlardır:

Tek tek sırık (herek): Her ocağın yanına bir sırık çakılır. Küçük bahçelerde yaygındır, ancak çok malzeme ve işçilik ister.
Çatı tipi sırık: Karşılıklı iki sıradaki sırıkların uçları birbirine bağlanır. Rüzgâra karşı daha dayanıklıdır.
Kazık, tel ve ip sistemi: Sıra boyunca kazık çakılır, aralarına tel ya da tel ağ gerilir veya iplerle zikzak bir düzen kurulur. Bezelye için kazık aralığı 3–4 m önerilmektedir. Büyük alanlarda en pratik yöntem budur.

Ekim Zamanı, Sıklık ve Toprak Hazırlığı

Taze fasulyede ekim zamanı

Fasulye dona dayanamadığı için ekim, ilkbahar donu tehlikesi geçtikten ve toprak yeterince ısındıktan sonra yapılır. Bakanlık yayınlarında bölgelere göre yaklaşık ekim zamanları şöyle verilmektedir:

Akdeniz Bölgesi: Şubat
Ege Bölgesi: Mart
İç Anadolu: Nisan sonrası, Mayıs başı (Kütahya ve Isparta il müdürlükleri kendi bölgeleri için Nisan ile Mayıs başını önermektedir)
Doğu ve Güneydoğu Anadolu: 10–19 Mayıs

Bu tarihler yöreye ve yıla göre birkaç hafta kayabilir. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Tatlıca çeşidinin ilkbahardan sonbahar sonuna kadar yetiştirilebileceğini, çimlenme için toprak sıcaklığının 18–30 °C olması gerektiğini belirtir. Kademeli ekim, pazara düzenli ürün gönderilmesini sağlar.

Sıra arası, sıra üzeri ve tohum miktarı

Bakanlık kaynaklarında verilen değerler özetle şöyledir:

Sıra arası: 40–60 cm (makineli tarımda 45–70 cm). Tatlıca gibi bodur taze fasulye çeşitlerinde 40–50 cm.
Sıra üzeri: Bodur çeşitlerde 8–10 cm (bazı kaynaklarda 15–20 cm), sarılıcı çeşitlerde 15–20 cm.
Bitki sıklığı: Bodur çeşitlerde metrekarede 20–25 bitki, yarı sarılıcılarda 10–15 bitki.
Ekim derinliği: Ağır topraklarda ve küçük tohumlarda 3–5 cm, hafif topraklarda ve iri tohumlarda daha derin (5–8 cm).
Tohum miktarı: Dekara küçük taneli çeşitlerde 6–7 kg, orta taneli çeşitlerde 7–10 kg, iri taneli çeşitlerde 10–12 kg.

Toprak 20–25 cm derinlikte işlenir, ilkbaharda kültivatör ve tırmıkla düzgün bir tohum yatağı hazırlanır. Yağıştan sonra kaymak oluşursa hafifçe kırılmalıdır. Yabancı ot mücadelesinde kritik dönem ekimden sonraki 21–28. günlerdir. İlk çapa bitkiler 10–15 cm boydayken yüzeysel yapılır. İkinci çapa çiçeklenmeden önce yapılır ve bitkinin dibine hafifçe boğaz doldurulur.

Gübreleme, Nodüller ve Rizobiyum Bakterisi

Baklagillerin en önemli özelliği, kökleriyle ortak yaşayan Rhizobium bakterileri sayesinde havadaki azotu bağlayabilmeleridir. Bakteriler köklerde nodül adı verilen küçük yumrular oluşturur. Fasulyede nodüller yaklaşık çiçeklenme döneminde belirginleşir. Sağlıklı nodüller bitkinin azot ihtiyacının önemli bir kısmını karşılar ve hasattan sonra toprağın azot içeriğini de artırır.

Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında belirtildiği gibi, daha önce hiç fasulye ekilmemiş ve yeterli nodül oluşmayan tarlalarda tohumlar ekimden önce uygun bakteri ile aşılanmalıdır. Aşılamada fasulyeye uygun bakteri kültürü kullanılmalı ve kullanma talimatına uyulmalıdır.

Bakanlık yayınlarında fasulye için önerilen gübre miktarları dekara yaklaşık şöyledir:

Saf azot (N): 2–5 kg (bazı il yayınlarında 3–4 kg)
Fosfor (P2O5): 4–7 kg
Potasyum (K2O): 3–5 kg
Yanmış ahır gübresi: Birkaç yılda bir, dekara 2–3 ton

Gübre tohumla temas etmemeli, tohumun en az 5 cm yanına ve biraz daha derine verilmelidir. Sırık çeşitler bodurlara göre daha fazla besin ister. Aşırı azottan kaçının, çünkü kök çürüklüğü riskini artırır. Kesin miktarı toprak analizine göre belirleyin.

Bezelyede Samsun İl Müdürlüğü’nün önerisi, gübrenin ekimden önce tohum yatağı hazırlığı sırasında verilmesidir. Toprağa göre dekara 3–4 kg azot, 8–10 kg fosfor ve 20 kg potasyum önerilmektedir. Aynı kaynağa göre bezelyede ahır gübresi aşırı yeşil aksam gelişmesine yol açıp verimi düşürebilir.

Sulama

Fasulyenin yetiştirme dönemi boyunca toplam su ihtiyacı 300–450 mm civarındadır. Su ihtiyacının en kritik olduğu dönemler çiçeklenme, bakla bağlama ve bakla doldurmadır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün broşüründe sulamanın şu dönemlerde yapılması önerilir:

Fidelerde ilk üçlü yaprak göründüğünde
Çiçeklenmeden önce
Bakla tutumundan yaklaşık 10 gün sonra
Hasattan yaklaşık bir ay önce

Tam çiçeklenme döneminde sulama yapılmamalıdır, çünkü çiçek dökümüne yol açabilir. Az ve sık sulama tercih edilmelidir. Sulama aralığı sıcak havada ve kumlu topraklarda 5–10 gün, serin havada ve ağır topraklarda 10–15 gündür. Tatlıca çeşidinde çiçekler ve ilk baklalar görüldükten sonra 4–5 günde bir sulama önerilmektedir. Göllenme kök çürüklüğünü artırır. Kütahya İl Müdürlüğü’ne göre en iyi verim damla sulamadan alınmıştır.

Bezelyede sonbahar ekimleri çok az sulama ister ya da hiç istemez. İlkbahar ekimlerinde çiçeklenmeden önce ve bakla bağladıktan sonra en az iki sulama gerekir.

Başlıca Hastalık ve Zararlılar

Hastalıkların önemli bir kısmı tohumla taşındığı için mücadelenin ilk adımı sertifikalı, hastalıksız tohumdur.

Fasulyede başlıca hastalıklar

Antraknoz (Colletotrichum lindemuthianum): Yaprak damarlarında kırmızımsı kahverengi, baklalarda çökük siyah lekeler oluşturur. Ağır vakalarda kayıp yüzde 90’a ulaşabilir. Ilık (20–25 °C) ve çok nemli havada hızla gelişir.
Hale yanıklığı (Pseudomonas savastanoi pv. phaseolicola) ve adi yaprak yanıklığı (Xanthomonas axonopodis pv. phaseoli): Tohum ve bitki artıklarıyla taşınan bakteriyel hastalıklardır. Hale yanıklığı serin ve yağışlı havada yayılır.
Pas (Uromyces appendiculatus): Yaprakların altında sarı halkalı, kırmızımsı kahverengi kabarcıklar oluşur. Erken enfeksiyonda yapraklar kuruyup dökülür.
Kök çürüklüğü (Fusarium spp., Rhizoctonia solani, Macrophomina phaseoli): Tarlada boşluklar, bodurlaşma ve gövde içinde tuğla kırmızısı renk değişimi görülür. Islak topraklarda ve aşırı sulamada artar.
Virüs hastalıkları: Fasulye adi mozaik virüsü (BCMV/BCMNV) ve fasulye sarı mozaik virüsü (BYMV). Tohumla ve yaprak bitleriyle yayılırlar.

Bezelye ve baklada başlıca hastalıklar

Bezelyede kök çürüklüğü, solgunluk, külleme, mildiyö (Peronospora viciae) ve antraknoz (Mycosphaerella pinodes) öne çıkar. Bakla, Ascochyta kaynaklı kök boğazı çürüklüğü ile fasulye sarı mozaik virüsüne konukçuluk eder.

Başlıca zararlılar

Yaprak bitleri (virüs taşırlar), kırmızı örümcekler, tripsler, yaprak galeri sinekleri ve tohum sineği (Delia platura)
Kapsül kurtları (Etiella zinckenella, Lampides boeticus): Baklaların içinde beslenirler.
Tohum böcekleri: Fasulye tohum böceği (Acanthoscelides obtectus), bezelye tohum böceği (Bruchus pisorum) ve bakla tohum böceği (Bruchus rufimanus).
Danaburnu: Çıkıştan sonra genç fidelere zarar verebilir.

Kültürel önlemler

Bakanlığın zirai mücadele teknik talimatlarında öne çıkan önlemler:

Sertifikalı, hastalıksız tohum kullanın ve dayanıklı çeşitleri tercih edin.
Hastalık görülen tarlalarda en az 2–3 yıl baklagil dışı bitkilerle ekim nöbeti uygulayın.
Sık ekimden, aşırı sulamadan ve göllenmeden kaçının. Taban suyu yüksek tarlalarda drenaj yapın.
Hastalıklı bitkileri söküp tarladan uzaklaştırın, hasattan sonra bitki artıklarını temizleyin.
Yabancı otları kontrol altında tutun, yaprakları ıslatan sulamadan kaçının.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Bezelye ve Bakla Yetiştiriciliğine Kısa Bakış

Bezelye

Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre bezelyede ekim zamanı çeşide göre değişir. Erkenci ve yarı erkenci çeşitler Şubat sonundan 15 Mart’a kadar, yarı erkenci ve orta mevsim çeşitleri Mart ile Nisan başında ekilir. Sıcağa dayanıklı çeşitler 15 Nisan’dan sonra, kışlık çeşitler ise Kasım–Aralık aylarında ekilir.

Bodur çeşitler (düz ekim): Sıra arası 30–40 cm, sıra üzeri 5–10 cm
Sarılıcı çeşitler: Sıra arası 50–80 cm, ocak arası 15–25 cm, her ocağa 4–5 tohum
Ekim derinliği: 3–5 cm
Tohum miktarı: Dekara 10–12 kg

İlk çapa 4–5 yapraklı dönemde, ikinci çapa yaklaşık 20 gün sonra çiçeklenmeden önce yapılır ve boğaz doldurulur.

Bakla

Bakla serin mevsim baklagilidir ve hem taze bakla hem de kuru tane için yetiştirilir. Bakanlığa bağlı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün çalışmalarında, Eresen 87 çeşidinde makineli tarım için en uygun sıra arasının 45 cm, en uygun bitki sıklığının metrekarede 25 bitki olduğu bildirilmektedir. Bu değerler kuru tane amaçlı denemelerden gelir. Taze bakla için ekim zamanı ve sıklığı İl/İlçe Müdürlüğünüze danışın. Bakla yabancı tozlanmaya açık olduğundan tohum ayıranlar farklı çeşitleri birbirinden uzak ekmelidir.

Hasat ve Hasat Sonrası

Taze fasulye

Baklalar körpe, gevrek ve lifsizken, taneler belirginleşmeden toplanmalıdır. Hasat geciktiğinde baklalar sertleşir, taneler irileşir ve lif (kılçık) artar. Sırık çeşitlerde hasat birkaç gün arayla mevsim sonuna kadar sürer. Toplarken dalları kırmamaya dikkat edin.

Taze fasulye soğuğa hassastır. 3 °C’nin altındaki sıcaklıklarda birkaç gün içinde soğuk zararı görür. Kısa süreli depolama için uygun sıcaklık 7–10 °C’dir ve bu koşullarda ürün 8–10 güne kadar dayanabilir. Ürün güneşte bekletilmeden serin bir ortama alınmalıdır.

Bezelye

Taze bezelye, baklalar olgunluğa ulaştıktan sonraki 2–3 gün içinde toplanmalıdır. İlkbahar ekimlerinde hasat ekimden yaklaşık 12–16 hafta sonra başlar. Küçük işletmelerde hasat elle, 3–4 günde bir yapılır ve ürün hemen pazara gönderilir. Gerekirse sevkiyattan önce 5–10 °C’de 2–3 gün bekletilebilir. Samsun İl Müdürlüğü’nün yayınına göre dekardan 1500–2000 kg taze bakla ya da 500–800 kg taze tane bezelye alınabilmektedir.

Kendi tohumunu ayıran üreticiler tohumluğu hastalıksız parsellerden seçmeli, tohum böceklerine karşı korumalı ve serin, kuru ortamda saklamalıdır. Uygun koşullarda fasulye tohumu çimlenme gücünü 3–4 yıl korur.

Sık Sorulan Sorular

Taze fasulyede sırık mı oturak mı ekmeliyim?

İşletmenizin yapısına bağlıdır. Oturak (bodur) çeşitler destek istemez, kısa sürede toplu hasat verir ve makineli tarıma uygundur. Sırık çeşitler destek ve daha fazla işçilik ister, ancak çiçeklenme ve hasat mevsim sonuna kadar sürer. Pazara uzun süre düzenli ürün götürmek isteyen küçük işletmeler için sırık çeşitler avantajlı olabilir.

Fasulyeye azotlu gübre vermek gerekir mi?

Fasulye kök nodülleri sayesinde azotun bir kısmını havadan sağlar. Bu yüzden Bakanlık yayınlarında azot dekara 2–5 kg saf azot gibi düşük miktarlarda, ekim öncesinde verilmesi önerilir. Fazla azot kök çürüklüğü riskini artırır. Daha önce fasulye ekilmemiş tarlalarda tohumun uygun bakteriyle aşılanması önerilir.

Taze fasulye neden çiçek döker?

En sık nedenler yüksek sıcaklık, kuru hava ve çiçeklenme döneminde yapılan sulamadır. 30 °C’nin üzerindeki sıcaklıklar çiçek dökümünü hızlandırır, 35 °C’nin üzerinde bakla tutumu belirgin biçimde azalır. Uygun zamanda ekim ve tam çiçeklenmede sulama yapmamak sorunu azaltır.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Bitki üzerinde hasat olgunluğuna gelmiş taze fasulyeler. Fotoğraf: Rasbak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.