Mercimek Yetiştiriciliği: Ekim, Tohum Miktarı, Bakteri Aşılama ve Hasat

Mercimek, Anadolu’da binlerce yıldır ekilen, yüksek protein içeriğiyle sofraların temel gıdalarından biri olan bir yemeklik tane baklagildir. Kökleriyle ortak yaşayan bakteriler sayesinde havanın azotunu toprağa bağlar; bu yüzden hem az azotlu gübreyle yetinir hem de kendisinden sonra ekilen hububata verimli bir toprak bırakır. Kurak ve yarı kurak alanlarda nadas yerine ekim nöbetine girebilmesi, mercimeği özellikle Güneydoğu ve İç Anadolu üreticisi için değerli kılar.

Bu rehberde Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin ve il müdürlüklerinin yayınlarına dayanarak kırmızı ve yeşil mercimeğin farklarını, iklim ve toprak isteklerini, ekim zamanını ve tohum miktarını, gübreleme ve bakteri aşılamasını, yabancı ot kontrolünü, başlıca hastalık ve zararlıları, hasat ve depolamayı ele alıyoruz.

İçindekiler

1. Kırmızı ve Yeşil Mercimek
2. İklim ve Toprak İstekleri
3. Toprak Hazırlığı ve Ekim
4. Gübreleme ve Bakteri Aşılaması
5. Yabancı Ot Kontrolü
6. Hastalık ve Zararlılar
7. Hasat ve Depolama
8. Sık Sorulan Sorular
9. İlgili Rehberler

Kırmızı ve Yeşil Mercimek

Türkiye’de üretilen mercimek, tane rengi ve iriliğine göre iki ana grupta toplanır. Kırmızı mercimek küçük tanelidir ve büyük bölümü Güneydoğu Anadolu’da, kışlık olarak ekilir. Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsünün (TEPGE) Temmuz 2025 raporuna göre 2024/25 sezonunda kırmızı mercimek yaklaşık 2,4 milyon dekar alanda ekilmiş ve 405 bin ton üretilmiştir. 2024 yılı verilerine göre üretimde Şanlıurfa (%43,7), Diyarbakır (%27,2) ve Batman (%8,3) ilk sıralardadır.

Yeşil mercimek ise genellikle iri taneli (pul) tiplerden oluşur ve ağırlıklı olarak Orta Anadolu, Doğu Anadolu ve geçit bölgelerinde, çoğunlukla yazlık olarak yetiştirilir. Bakanlığa bağlı enstitüler her iki grup için de bölgeye uygun tescilli çeşitler geliştirmiştir. Örneğin GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsünün kırmızı mercimek çeşitlerinden Atacan, Şanlıbey ve Mirzabey için enstitü sayfasında dekara 160–240 kg arasında verim değerleri verilmiştir; Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü ise Orta Anadolu için çeşitli yeşil ve kırmızı mercimek çeşitleri sunmaktadır. Çeşit seçerken bölgenize uygun tescilli ve sertifikalı tohumluk tercih etmeniz verim ve hastalık riski açısından en güvenli yoldur.

İklim ve Toprak İstekleri

Mercimek serin iklim baklagilidir ve kuraklığa oldukça dayanıklıdır. Bu özelliği sayesinde yağışın sınırlı olduğu tahıl alanlarında, hububatla ekim nöbetine girebilir. Kışlık ekimde bitki kışı rozet hâlinde geçirir ve kış-ilkbahar yağışlarından daha iyi yararlanır; bu nedenle kışın çok sert geçmediği Güneydoğu Anadolu’da kışlık ekim yaygındır. Kışı sert geçen Orta ve Doğu Anadolu’da ise yazlık ekim ağırlıktadır, ancak kışa dayanıklı çeşitlerle bu bölgelerde de kışlık ekim yapılabilmektedir.

Mercimek su tutmayan, iyi drene edilmiş, tınlı topraklarda iyi gelişir. Su biriken, ağır ve havasız topraklarda kök hastalıkları artar ve nodül (bakteri yumrusu) oluşumu zayıflar. Tarlanın düz ve taşsız olması, ileride yapılacak makineli hasadı da kolaylaştırır.

Toprak Hazırlığı ve Ekim

Toprak hazırlığı

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünün yayınına göre mercimek genellikle hububattan sonra ekilir. Hububat hasadının ardından sonbaharda 15–20 cm derinlikte pullukla sürüm yapılır. Kışlık ekimde ekimden önce kazayağı ve tırmıkla ikinci bir toprak işleme yapılır. Yazlık ekimde ise sonbahar sürümünden sonra ilkbahara kadar toprağa dokunulmaz, ekimden hemen önce tırmıklanır. Önceki üründen kalan anızın yüksek bırakılmaması, ekim makinesinin düzgün çalışması için önemlidir.

Ekim zamanı

• Kışlık mercimek: Güneydoğu Anadolu’da kasım ayında, Orta Anadolu ve geçit bölgelerinde ekim ayında ekilir.
• Yazlık mercimek: Şubat sonu–mart başında, toprak tava geldiğinde ekilir. Ekimin gecikmesi verim kaybına yol açar.

Hastalık yönünden riskli bölgelerde ekim zamanı ayrıca önem kazanır. Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, mercimek mildiyösüne karşı kültürel önlemler arasında ekimin çok erkene alınmamasını, sonbaharın ilk yağışlarından sonra yapılmasını önerir.

Tohum miktarı

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünün önerilerine göre dekara atılacak tohum miktarı tane iriliğine ve ekim dönemine göre değişir:

• İri taneli (pul, yeşil) mercimek: kışlıkta 14–15 kg/da, yazlıkta 10–12 kg/da,
• Küçük taneli (kırmızı) mercimek: kışlıkta 8–10 kg/da, yazlıkta 7–8 kg/da.

Temiz ve çimlenme gücü yüksek tohumlukla hedeflenen bitki sayısı kışlıkta metrekareye 250–300, yazlıkta 175–225 tanedir. Ekim genellikle hububat mibzeriyle yapılır. Gereğinden sık ekim, bitkiler arasında havalanmayı azaltarak mildiyö gibi hastalıkları kolaylaştırır.

Gübreleme ve Bakteri Aşılaması

Gübreleme

Mercimek, köklerindeki Rhizobium bakterileri sayesinde ihtiyaç duyduğu azotun önemli bir kısmını havadan sağlar; bu yüzden azotlu gübre ihtiyacı düşüktür. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü, saf madde olarak dekara 2–2,5 kg azot ve 5,5–6,5 kg fosfor önermektedir; bu miktar yaklaşık 12–14 kg/da DAP gübresine karşılık gelir. Gübre, mümkünse ekimle birlikte mibzerle verilmelidir. En doğru gübre miktarını belirlemek için ekimden önce toprak analizi yaptırmak gerekir.

Bakteri aşılaması

Daha önce mercimek ekilmemiş ya da uzun süredir baklagil görmemiş tarlalarda topraktaki uygun bakteri sayısı yetersiz olabilir. Bu durumda tohumun ekimden önce bakteri kültürüyle aşılanması önerilir. Toprak Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsünün mercimek için hazırladığı bakteri aşısı bilgilendirmesine göre uygulamada dikkat edilecek noktalar şunlardır:

• Tohum önce suyla hafifçe nemlendirilir, ardından bakteri kültürüyle karıştırılarak yüzeyi eşit şekilde kaplanır,
• Aşılanan tohum en geç 24 saat içinde, iyi hazırlanmış bir tohum yatağına ekilir,
• Kültür kullanılana kadar serin bir yerde, doğrudan güneş ışığından uzak saklanır,
• Aşılanmış tohum, ilaçlı tohumla veya tarım ilaçlarıyla birlikte işlem görmemelidir,
• Aşı talebi, ekilecek tohum miktarı ve ekim zamanı bildirilerek yaklaşık bir ay önceden yapılmalıdır.

Aynı kaynağa göre mercimek, bakteri aktivitesiyle dekara yılda yaklaşık 12–16 kg azot bağlayabilmektedir. Bakteri aşısında kullanılacak ürünün mercimeğe uygun olduğundan emin olunmalı ve etiketteki uygulama talimatına uyulmalıdır.

Yabancı Ot Kontrolü

Mercimek kısa boylu ve başlangıçta yavaş gelişen bir bitki olduğundan yabancı otlarla rekabette zayıftır. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü, yabancı otun özellikle kışlık mercimekte en önemli verim sınırlayıcı etken olduğunu vurgular; aynı yayına göre yabancı otlar etkin şekilde kontrol edildiğinde kışlık mercimeğin verimi yazlığa göre yaklaşık %50 daha yüksek olabilmektedir.

• Ekim öncesi iyi bir toprak hazırlığı, çıkmış otların büyük kısmını yok eder. Güneydoğu Anadolu’da derin ilk sürüm ve yağmurdan sonra ikinci bir sürüm önerilir.
• Orta Anadolu’da yazlık mercimekte bir kez çapa veya elle ot alımı yapılması faydalıdır.
• Hububatla düzenli ekim nöbeti, yabancı ot baskısını azaltır.
• Gerekirse yabancı ot ilaçları kullanılabilir; ancak mercimek pek çok herbiside duyarlıdır ve önceki üründe kullanılan bazı ilaçların toprakta kalıntısı mercimeğe zarar verebilir.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Hastalık ve Zararlılar

Mildiyö

Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün yayınına göre mercimek mildiyösü Peronospora lentis adlı etmenden kaynaklanır. Yaprakların alt yüzünde gri-beyaz pamuksu bir örtü, sararma, bodurlaşma ve sürgünlerde rozetleşme görülür. Hastalık nemli ve ılık dönemlerde alttan üste doğru yayılır. Önerilen kültürel önlemler şunlardır:

• Hastalık görülmemiş tarlalardan alınmış temiz tohumluk kullanmak,
• Sık ekimden kaçınmak; il müdürlüğü yayınında dekara 9 kg’dan fazla tohum atılmaması önerilir,
• Aynı tarlaya üst üste mercimek veya başka baklagil ekmemek, hububatla en az 2 yıllık ekim nöbeti uygulamak,
• Hasattan sonra derin sürümle bitki artıklarını toprağa gömmek,
• Tarla içindeki ve çevresindeki koca fiğ ve yabani bezelye gibi konukçu bitkileri temizlemek.

Diğer hastalık ve zararlılar

Mercimekte antraknoz, kök çürüklükleri ve solgunluk gibi hastalıklar, özellikle yağışlı yıllarda ve drenajı kötü tarlalarda verimi düşürebilir. Zararlılar arasında bitkinin yapraklarını ve köklerindeki nodülleri yiyen böcekler ile taneye zarar veren mercimek tohum böceği öne çıkar. Tohum böceği tarlada bulaşıp zararını depoda sürdürebildiğinden, temiz tohumluk kullanımı ve hasattan sonra uygun depolama önemlidir. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü, depolanan ürüne zararlılara karşı fümigasyon uygulanmasını önerir; bu işlem mutlaka yetkili kişilerce yapılmalıdır.

Hastalık ve zararlılarla mücadelede öncelik dayanıklı çeşit, temiz tohum, ekim nöbeti ve uygun ekim sıklığı gibi kültürel önlemlerdir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Hasat ve Depolama

Mercimekte hasat zamanını doğru belirlemek, tane dökülmesinden kaynaklanan kayıpları önlemek açısından çok önemlidir. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünün yayınına göre bitkiler limon sarısı rengine döndüğünde ve taneler iki parmak arasında ezilmediğinde hasat zamanı gelmiştir.

• Orta Anadolu ve geçit bölgelerinde bitkiler elle yolunabilir veya tırpanla biçilebilir; biçilen bitkiler 5–6 gün tarlada yığın hâlinde kurutulduktan sonra harmanlanır.
• Güneydoğu Anadolu’da tırpan, biçme makinesi veya biçerdöver kullanılır. Biçerdöverle hasatta bitkilerin tamamen kurumasını beklemek gerekir; ancak hasat geciktirilirse kapsüller açılarak tane döker.
• Tane dökülmesini azaltmak için hasat, bitkilerin nemli olduğu sabah erken saatlerde yapılmalıdır.

Harmandan sonra taneler temizlenmeli, iyice kurutulmalı ve serin, kuru, havadar bir depoda saklanmalıdır. Depoda zararlı görülüp görülmediği düzenli olarak kontrol edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Dekara ne kadar mercimek tohumu atılır?

Araştırma enstitüsü önerilerine göre küçük taneli kırmızı mercimekte kışlık ekimde 8–10 kg/da, yazlık ekimde 7–8 kg/da; iri taneli yeşil mercimekte kışlıkta 14–15 kg/da, yazlıkta 10–12 kg/da tohum yeterlidir. Tohumluğun temiz ve çimlenme gücünün yüksek olması gerekir.

Mercimeğe azotlu gübre vermek gerekir mi?

Mercimek azotun büyük kısmını köklerindeki bakteriler aracılığıyla havadan sağlar; bu yüzden dekara 2–2,5 kg gibi düşük bir başlangıç azotu yeterlidir. Fosfor ise daha önemlidir. Kesin miktar için toprak analizi yaptırılmalıdır.

Mercimek ne zaman hasat edilir?

Bitkiler limon sarısına döndüğünde ve taneler parmak arasında ezilmediğinde hasada başlanır. Tane dökülmesini azaltmak için hasat sabah erken saatlerde yapılmalı ve geciktirilmemelidir.

İlgili Rehberler

• Kuru Fasulye Yetiştiriciliği: Çeşit, Ekim, Sulama, Hastalık ve Depolama
• Nohut Yetiştiriciliği: Kışlık ve Yazlık Ekim, Antraknoz ve Hasat Rehberi

Kaynaklar

• Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Mercimek Yetiştiriciliği
• Toprak Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü – Mercimek İçin Bakteri Aşısı Bilgilendirmesi
• Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Mercimek Mildiyösü Hastalığı
• GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Mercimek Çeşitlerimiz
• Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü – Mercimek Çeşitleri
• TEPGE – Mercimek Tarım Ürünleri Piyasaları Raporu (Temmuz 2025)

Kapak fotoğrafı: Mercimek tarlaları. Fotoğraf: SchutzBF, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.