Zeytin ve Fındık Hasat Makineleri: Silkeleme, Toplama ve Patoz Rehberi

Zeytin ve fındık, Türkiye’nin en önemli iki ağaç ürünüdür ve her ikisinde de hasat, üretim maliyetinin en büyük kalemlerinden birini oluşturur. Uzun süren elle hasat hem işçilik yükünü artırır hem de ürünün yerde veya harmanda gereğinden fazla beklemesine yol açarak kaliteyi düşürür. Öte yandan yanlış seçilmiş ya da kötü ayarlanmış bir makine ağaca, dallara ve meyveye zarar vererek gelecek yılın verimini tehlikeye atabilir.

Bu rehberde zeytinde sırık, tarak, el tipi dal silkeleyiciler ve gövde silkeleyiciler ile ağ ve örtü kullanımını; fındıkta ise hasat zamanının belirlenmesini, yerden ve örtüden toplamayı, vakumlu toplama makinelerini ve harman (patoz) makinesini ele alıyoruz. Her iki üründe de ağaca zarar vermeden hasat etmenin ve ürün kalitesini korumanın yollarını Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin ve il müdürlüklerinin yayınlarına dayanarak özetliyoruz.

İçindekiler

Zeytinde Hasat Zamanı ve Kalite
Zeytinde Geleneksel Hasat: Sırık ve Tarak
Zeytin Silkeleme Makineleri
Zeytin Hasadında Ağaca ve Meyveye Zarar Vermemek
Fındıkta Hasat Zamanının Belirlenmesi
Fındık Toplama Yöntemleri ve Makineleri
Fındık Harman Makinesi (Patoz) ve Harman Uygulamaları
Verim ve Kalite İçin Genel İlkeler
Sık Sorulan Sorular

Zeytinde Hasat Zamanı ve Kalite

Zeytinde hasat zamanı, hem sofralık hem de yağlık zeytinde verimi ve kaliteyi doğrudan belirler. Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün zeytin yayınında, hasadın zamanında ve doğru yöntemle yapılmamasının sofralık zeytinde verim ve kaliteyi, yağlık zeytinde ise yağ miktarını ve kalitesini düşürdüğü; kötü hasadın yaprak ve sürgün kaybını artırarak periyodisiteyi (var yılı-yok yılı dalgalanmasını) şiddetlendirdiği belirtilir.

Olgunluk: Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünün makineli hasat broşüründe hasadın olgunluk indeksinin 5–6 aşamalarında yapılması önerilir; daha erken veya daha geç hasadın kaliteyi ve ekonomik değeri düşürdüğü vurgulanır.
Yağlık zeytinde erken olgunluk: Aydın İl Müdürlüğünün kaliteli zeytinyağı üretimi broşürüne göre hasada, meyvenin yeşilden siyaha döndüğü erken olgunluk döneminde başlanmalıdır; hasat geciktikçe yağ kalitesi düşer. Aynı broşürde zeytinyağı kalitesini belirleyen etkenler arasında hasat zamanına %40 pay verilir.
Hasattan sıkıma kadar geçen süre: Aydın broşüründe zeytinin hasattan itibaren 24 saat içinde sıkıma alınması gerektiği, bu sürenin kaliteye etkisinin %15 olduğu belirtilir.

Zeytinde Geleneksel Hasat: Sırık ve Tarak

Zeytin hasadında uzun süre en yaygın yöntem, dalların sırıkla dövülerek meyvenin yere serilen örtülere düşürülmesi olmuştur. Ancak bu yöntem hem ağaca hem de meyveye zarar verir.

Sırık: Aydın İl Müdürlüğü broşüründe açıkça “zeytin meyvesi sırık ile hasat edilmemeli” denir. Sırık darbeleri, gelecek yıl meyve verecek genç sürgünleri kırar, meyvede ezilme ve yaralara yol açar. Yaralı meyvede bozulma hızlanır ve yağın kalitesi düşer.
Tarak (el tarağı): Dalların arasından tarak benzeri bir aletle meyvenin taranması, sırığa göre daha nazik bir yöntemdir ve Aydın broşüründe elle toplama ve makineli hasatla birlikte önerilen yöntemler arasında sayılır. Bununla birlikte Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü broşüründe, dikkatsiz kullanılan sırık ve tarak gibi aletlerin sürgün ve dallara zarar verip ertesi yılın verimini azaltabileceği hatırlatılır.
Elle toplama: En nazik yöntemdir ancak yavaştır ve uzun bir döneme yayılır. Enstitü broşürüne göre çıplak elle toplama, alıcıların tercih ettiği meyve yüzeyindeki pus tabakasını da kısmen sildiğinden sofralık zeytinde dikkat ister.

Zeytin Silkeleme Makineleri

Makineli hasat, meyveyi dala veya gövdeye uygulanan titreşimle düşürme esasına dayanır. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünün broşüründe iki temel makine grubu ele alınır.

El tipi dal silkeleyiciler ve motorlu taraklar

Uzun bir sap ucundaki kanca veya tarak, dalı tutarak titreştirir ya da dönen/salınan dişlerle meyveyi tarar. Bu makineler elle hasada göre çok daha hızlıdır ve küçük, eğimli veya dağınık dikimli bahçelerde kullanılabilir. Enstitü broşürüne göre bununla birlikte her dal yakalanamaz; taç içindeki ve yüksek bölümlerdeki meyveler için elle toplama gerekebilir. Operatörün dikkatsizliği dal ve sürgünlere zarar verebilir; uzun süreli kullanım da operatörde el, iç organ ve omurga sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle uzun çalışmalara düzenli molalar verilmelidir.

Gövde silkeleyiciler

Gövde silkeleyiciler, ağacın gövdesini kauçuk kaplı bir kıskaçla kavrar ve belirli bir frekans ve genlikte titreştirerek meyvenin tamamına yakınını birkaç saniyede düşürür. Traktöre bağlanan ve kendi yürür tipleri vardır. Enstitü broşüründe verilen bilgilere göre:

15 yaşındaki Gemlik çeşidi ağaçlarda yapılan uygulamada kıskaç basıncı 70 bar, titreşim frekansı 20 Hz, genlik 20–60 mm ve silkeleme süresi 6–8 saniye (3+3 veya 4+4 saniye) olarak uygulanmıştır.
Deneyimli bir operatör ve doğru frekans, genlik ve basınç ayarıyla, olgun meyvelerin %90’ından fazlası yaklaşık 8 saniyede, bazen 6 saniyede düşürülebilmektedir.
Kendi yürür makineler %15’e kadar eğimli arazilerde çalışabilir; traktöre bağlanan makinelerin sık dikilmiş bahçelerde manevra yapması daha zordur.
Gövde silkeleyiciye takılan ters şemsiye düzeni, meyvenin yere değmeden toplanmasını sağlar; ancak bu sistem için en az 7×7 m veya 8×7 m dikim aralığı gerekir.

Zeytin Hasadında Ağaca ve Meyveye Zarar Vermemek

Makineli hasadın en büyük riski, yanlış ayar veya dikkatsiz kullanım nedeniyle ağacın zarar görmesidir. Enstitü broşürü ve Aydın İl Müdürlüğü broşüründeki öneriler şöyle özetlenebilir:

Eğitimli operatör: Gövde silkeleyiciler yüksek düzeyde eğitimli bir operatör ister; yanlış ayar gövdeye zarar verebilir. Kıskacın gövdeye düzgün oturması ve koruyucu pedlerin sağlam olması önemlidir.
Kısa ve kontrollü titreşim: Broşürde meyve dökümünün izlenmesi ve döküm tamamlandığında silkelemenin hemen durdurulması gerektiği vurgulanır.
Ağaç şekli: Gövde silkeleyicinin rahat çalışabilmesi için ağaçların uygun yükseklikte, tek veya az sayıda ana gövdeli olması ve bahçenin makinenin dolaşabileceği aralıkta kurulmuş olması gerekir. Yeni bahçe kurarken makineli hasada uygun dikim aralığı planlanmalıdır.
Örtü ve ağ kullanımı: Aydın broşürüne göre zeytin yere düşürülmemeli, ağaç altına mutlaka örtü veya ağ serilmelidir. Yere düşmüş (dip) zeytin, ağaçtan toplanan temiz zeytinle kesinlikle karıştırılmamalıdır.
Taşıma: Aynı broşürde zeytinin çuvalla taşınmaması, kasalarla taşınması gerektiği belirtilir. Zorunlu olarak çuval kullanılmışsa zeytin bekletilmeden kasaya aktarılmalıdır.

Fındıkta Hasat Zamanının Belirlenmesi

Fındıkta erken hasat, hem verimi hem de kaliteyi düşürür. Bakanlığa bağlı Fındık Araştırma Enstitüsünün yayınlarında erken veya hatalı hasadın sonuçları; kurutma sonrası kabuk renginin donuklaşması, buruşuk iç oranının artması, beyazlatma oranının ve yağ-protein içeriğinin düşmesi ile küflenme ve aflatoksin riskinin artması olarak sıralanır.

Enstitünün fındık hasat teknolojisi sayfasında Karadeniz’de hasat zamanı kıyı kesimde 1–10 Ağustos, orta kuşakta 10–20 Ağustos, yüksek kesimlerde 20 Ağustos sonrası olarak verilir. Hasada karar vermek için şu ölçütler kullanılır:

Zurufların (meyve zarfı) %80’inden fazlasının sarı-kırmızı renge dönmesi,
Sert kabukların %80’inden fazlasının kızarmış olması,
Fındığın neminin yaklaşık %28–30’a inmesi,
Dal sallandığında meyvelerin yarısından fazlasının dökülmesi.

Enstitünün ağustos ayı önerilerinde ise meyve neminin %30’un altına inmesi, zurufun kahverengileşmeye başlaması, kabuk renginin kahverengileşmesi, fındığın zuruf içinde kolay dönmesi ve zuruftan kolay ayrılması gibi ölçütlerden en az ikisinin sağlanmadığı hasadın erken hasat sayılacağı belirtilir. Hasattan 5–10 gün önce bahçenin ot ve dallardan temizlenmesi, yerden ve örtüden toplamayı kolaylaştırır.

Fındık Toplama Yöntemleri ve Makineleri

Fındık hasadında kullanılan makine — Fındık hasadında kullanılan toplama makinesi, Lazio – İtalya
Fotoğraf: Albarubescens, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Fındık Araştırma Enstitüsünün yayınlarında üç toplama yöntemi ele alınır:

Daldan toplama: Tercih edilmez, ancak gerektiğinde uygulanabilir. Dallara zarar verilmemelidir; çünkü gelecek yılın gözleri zarar görebilir. Enstitüye göre bir kişi daldan günde 70–75 kg zuruflu (kurutulmuş olarak yaklaşık 23–25 kg) fındık toplayabilir.
Yerden toplama: Bir kişi günde 110–120 kg zuruflu (kurutulmuş olarak yaklaşık 45–50 kg) fındık toplayabilir. Bahçeye 3–5 günde bir ve en az üç kez girilmesi, ağaçların en az iki kez silkelenmesi önerilir. Yerde uzun süre kalan fındıkta toprak kökenli küfler nedeniyle mikotoksin oluşma riski artar.
Örtüden (fileden) toplama: Uygun arazilerde ağaçların altına örtü veya file serilip dalların silkelenmesi önerilir. Enstitünün önerisine göre fileye düşen fındık yaklaşık %70’e ulaştığında toplamaya başlanabilir. Zuruf dalda soldukça kuruduğundan, örtüden toplanan fındık ön kurutmaya daha az ihtiyaç duyar.

Vakumlu fındık toplama makineleri

Yerdeki zuruflu fındığı emerek toplayan vakumlu makinelerin bazı modellerinde, toplamanın yanında zuruf ayırma ve temizleme (patoz) ünitesi de bulunur. Enstitü yayınında İspanya’da kullanılan küçük ve orta boy vakumlu makinelerin en az 40 beygir gücünde traktörle çalıştığı ve saatte yaklaşık 300–500 kg fındık topladığı belirtilir. Aynı yayında Türkiye’deki fındık bahçelerinin arazi yapısı ve ocak (dikim) düzeni nedeniyle mekanizasyona elverişli olmadığı, toplamanın fındık üretim maliyetinde en büyük payı aldığı vurgulanır.

Fındık Harman Makinesi (Patoz) ve Harman Uygulamaları

Toplanan fındık aynı gün harmana getirilmelidir. Fındık Araştırma Enstitüsünün harman teknolojisi yayınına göre harman yeri, her dekar fındık bahçesi için yaklaşık 10–15 m² olacak şekilde ve yaklaşık %5 eğimle hazırlanmalıdır. Taze fındık 15–20 cm kalınlıkta serilerek soldurulur; güneşli havada 3–5 gün süren soldurma süresince tahta kürek veya tırmıkla karıştırılır.

Soldurulan fındık, zurufundan harman makinesi (patoz) ile ayrılır. Patozda dönen bir dövücü düzen zurufları fındıktan ayırır, fan ve elekler de zuruf ve yabancı maddeleri uzaklaştırır. Enstitü yayınına göre patozlar 1970’li yılların başından itibaren kullanılmaya başlamış ve harman süresini 4–9 gün kısaltmıştır; patozlama, Türkiye’deki harman işlemleri içinde süreyi kısaltan tek mekanize aşama olarak öne çıkar.

Doğru soldurma: Zurufu yeterince solmamış fındık patozda zor ayrılır, makinenin daha sert çalıştırılması gerekir ve kırık-çatlak oranı artar. Enstitünün ağustos önerilerinde zurufun ancak kurumadan sonra ayrılması gerektiği belirtilir.
Ayar ve kontrol: Patozun dövücü devri ve aralıkları kullanım kılavuzuna göre ayarlanmalı, çıkan üründe kırık, çatlak ve zurufu ayrılmamış fındık oranı düzenli olarak kontrol edilmelidir. Kırık ve çatlak kabuklu fındık küflenmeye daha açıktır.
Güvenlik: Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün tarım makineleri kullanım güvenliği yayınında harman makinelerinde bol giysiyle çalışılmaması, kuyruk mili ile çalışan aletlerde şaft korumasının takılı olması ve ayar, temizlik, tıkanma giderme işlerinin hareket iletimi kesildikten sonra yapılması gerektiği vurgulanır.

Patozdan çıkan fındık, beton veya bez üzerine 2–4 cm kalınlıkta serilerek günde 2–3 kez karıştırılır ve 3–4 gün kurutulur; ön kurutmayla birlikte toplam süre hava koşullarına göre 15–20 günü bulabilir. Enstitü yayınına göre kabuklu fındıkta nem en fazla %12, iç fındıkta en fazla %6 olmalıdır. Kurutulmamış veya ıslak fındık çuvallanmamalı, çuvallama günün serin saatlerinde yapılmalı ve naylon yerine jüt çuval kullanılmalıdır. Yağmura karşı fındığın üzeri, hava dolaşımına izin verecek şekilde örtülmelidir.

Verim ve Kalite İçin Genel İlkeler

Makine, bahçenin yapısına göre seçilmelidir: eğim, dikim aralığı, ağaç yaşı ve şekli makinenin verimini doğrudan belirler.
Her iki üründe de ürün toprakla mümkün olduğunca az temas etmeli; zeytinde dip zeytin ayrı tutulmalı, fındıkta yerde uzun süre bekletilmemelidir.
Hasat edilen ürün bekletilmemeli: zeytin 24 saat içinde sıkıma, fındık aynı gün harmana ulaştırılmalıdır.
Makine operatörleri eğitilmeli; ayarlar kullanım kılavuzuna göre yapılmalı ve sezon başında makinenin bakımı tamamlanmalıdır.
Makineli hasada geçmeden önce İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden veya bölgenizdeki araştırma enstitüsünden bahçenize uygun yöntem hakkında görüş almanız yararlı olur.

Sık Sorulan Sorular

Zeytin hasadında sırık kullanmak neden önerilmez?

Sırık darbeleri gelecek yıl meyve verecek genç sürgünleri kırar ve meyveyi yaralar. Yaralı meyvede bozulma hızlanır ve elde edilen zeytinyağının kalitesi düşer. Bu nedenle Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün broşüründe zeytinin sırıkla hasat edilmemesi; elle, tarakla veya hasat makinesiyle toplanması önerilir.

Gövde silkeleyici ağaca zarar verir mi?

Doğru ayarlanmış ve eğitimli bir operatör tarafından kullanılan gövde silkeleyici, meyvenin büyük kısmını birkaç saniyede düşürür ve ağaca kalıcı zarar vermez. Ancak kıskaç basıncının ve silkeleme süresinin yanlış ayarlanması gövdede yaralanmaya neden olabilir. Meyve dökümü tamamlandığında silkeleme hemen durdurulmalıdır.

Fındığı patoza ne zaman vermeliyim?

Fındık harmanda 15–20 cm kalınlıkta serilip güneşli havada 3–5 gün soldurulduktan, zurufları kuruyup kolayca ayrılır hâle geldikten sonra patoza verilmelidir. Yeterince solmamış fındıkta zuruf zor ayrılır ve kırık oranı artar.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Gövde silkeleme makinesiyle zeytin hasadı, Toledo – İspanya. Fotoğraf: LBM1948, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.