TÜRKİYE TARIMI İÇİN BİLGİ VE EĞİTİM
Balıkesir Gömeç’te zeytinlik

Zeytin Hastalıkları: Halkalı Leke, Dal Kanseri, Antraknoz ve Kurum Rehberi

16 Ekim 2026 / Hastalıklar ve Zararlılar, Mantar Hastalıkları / Hazırlayan:

Zeytin, uzun ömürlü ve dayanıklı bir ağaç olsa da birkaç önemli hastalık her yıl Türkiye’nin zeytin bölgelerinde ciddi verim ve kalite kaybına yol açar. Yaprak döktüren halkalı leke, dal ve sürgünlerde ur oluşturan dal kanseri, ağacı bütünüyle kurutabilen Verticillium solgunluğu, meyveyi çürüten antraknoz ve emici zararlıların salgısı üzerinde gelişen kurum (fumajin), üreticinin en sık karşılaştığı sorunlardır.

Bu rehberde bu hastalıkların belirtilerini, hangi hava ve bahçe koşullarında yayıldıklarını, budama, alet hijyeni ve hasatta yaralanmayı önleme gibi kültürel önlemleri ve tahmin-uyarı sistemine göre hareket etmenin önemini anlatıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na, Zirai Mücadele Teknik Talimatları’na, Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarına ve il-ilçe müdürlüklerinin 2025–2026 uyarılarına dayanır.

İçindekiler
  1. Zeytin Hastalıklarına Genel Bakış
  2. Halkalı Leke (Spilocaea oleaginea)
  3. Zeytin Dal Kanseri (Pseudomonas savastanoi)
  4. Verticillium Solgunluğu
  5. Antraknoz ve Sabun Hastalığı
  6. Kurum (Fumajin)
  7. Tahmin-Uyarı ve 2025–2026 Güncel Uyarılar
  8. Sık Sorulan Sorular

Zeytin Hastalıklarına Genel Bakış

Zeytin hastalıklarının büyük bölümü nemle ilişkilidir. Yağışlı ilkbahar ve sonbaharlar, gölgeli ve havasız bahçeler, su tutan ağır topraklar ve sık, budanmamış ağaçlar mantari ve bakteriyel hastalıkların yayılmasını kolaylaştırır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2022 tarihli Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı, halkalı lekeyi zeytin sineğiyle birlikte zeytinin “ana” sorunları arasında sayar; Verticillium solgunluğu, dal kanseri, kök çürüklükleri ve antraknozu ise diğer önemli hastalıklar olarak ele alır.

Hastalıklara karşı en etkili yaklaşım, bahçe kurulurken doğru yer seçimiyle başlayan ve her yıl düzenli budama, dengeli gübreleme, doğru sulama ve bahçe temizliğiyle süren entegre mücadeledir. Kimyasal uygulama ise ancak doğru zamanda yapıldığında işe yarar; geç ya da gereksiz uygulama hem maliyeti artırır hem de doğal dengeyi bozar.

Halkalı Leke (Spilocaea oleaginea)

Halkalı leke görülen zeytin yaprakları
Halkalı leke hastalığı belirtisi gösteren zeytin yaprakları
Fotoğraf: Ausiàs Roch, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Halkalı leke, etmeni Spilocaea oleaginea (eşeyli dönemi Venturia oleaginea) olan bir mantar hastalığıdır ve zeytinin en yaygın yaprak hastalığıdır. Muğla İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün duyurusunda da vurgulandığı gibi, bu hastalığa karşı doğru zamanda yapılan mücadele ağacın genel sağlığını korumaya da yardımcı olur.

Belirtiler

  • İlkbaharda yaprakların üst yüzünde küçük, koyu gri-siyah, yuvarlak lekeler belirir.
  • Lekeler büyüdükçe çevresinde farklı renkte halkalar oluşur; hastalık adını bu görünümden alır. Teknik talimata göre bir yaprakta 2 ile 30 arasında, 8–10 mm çapında leke görülebilir.
  • Lekeli yapraklar sararır ve erken dökülür. Şiddetli salgınlarda ağaç neredeyse yapraksız kalır, meyve dallarının %15–20’si kuruyabilir ve teknik talimata göre verim kaybı %20–25’e ulaşabilir.
  • Hastalık en çok tacın gölgede kalan, nemli iç ve alt kısımlarında görülür.

Yayılma koşulları

Mantar, ağaçta kalan ve yere dökülen hastalıklı yapraklarda kışı geçirir. Bulaşma çoğunlukla ilkbaharda sporlarla olur ve kuluçka süresi 30–61 gün kadar uzun olabilir; bu nedenle bugün görülen leke, haftalar önceki bir yağışlı dönemin sonucudur. Mantarın en iyi geliştiği sıcaklık 18–20°C’dir; 9°C’nin altında ve 30°C’nin üzerinde gelişmesi durur. Yağışlı ilkbahar ve sonbaharlar, vadi tabanlarındaki havasız bahçeler, taban suyu yüksek topraklar ve sık dikilmiş, budanmamış ağaçlar hastalığı artırır.

Kültürel önlemler

  • Yeni zeytinlik ağır, su tutan, havasız ve nemli topraklarda kurulmamalı; su biriken bahçelerde drenaj kanalları açılmalıdır.
  • Gübreleme ve sulama dengeli yapılmalı, aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır.
  • Budamayla tacın içi havalandırılmalı ve ışık alması sağlanmalı, kuru dallar çıkarılmalıdır.
  • Yere dökülen lekeli yapraklar toplanıp imha edilmeli ya da toprak işlemeyle gömülmelidir.

Mücadele zamanı

Teknik talimat, uygulama zamanlarını bölgelere göre ayırır. Marmara’da sonbahar sürgünleri görülmeden hemen önce ve çiçek salkımları belirginleşip çiçekler açmadan önce olmak üzere iki dönem önerilir. Ege’de bunlara ilkbahar sürgünleri çıkmadan önceki dönem eklenerek üç uygulama öngörülür. Akdeniz’de ise hasattan sonra, ilkbahar sürgünlerinden önce ve çiçeklenme öncesinde olmak üzere üç dönem belirtilir. Kullanılan ürünler büyük ölçüde koruyucu etkili olduğundan uygulama yağıştan hemen önce yapılmalıdır; Muğla İl Müdürlüğü, yağış öncesi fırsat kaçırılırsa yağıştan sonraki 48 saat içinde uygulama yapılmasını, ağacın tamamının ıslatılmasını ve hava sıcaklığı 30°C’yi aştığında uygulama yapılmamasını önerir. Etiketteki hasat öncesi bekleme süresine mutlaka uyulmalıdır.

Zeytin Dal Kanseri (Pseudomonas savastanoi)

Dal kanseri, Pseudomonas savastanoi pv. savastanoi bakterisinin neden olduğu, Türkiye’nin zeytin yetiştirilen bütün bölgelerinde görülen bir hastalıktır. Zeytinin yanı sıra zakkum, mersin, yasemin, nar ve kurtbağrı gibi bitkilerde de bulunabilir.

Belirtiler

Gövde, dal ve sürgünlerde önce yeşilimsi, yumuşak ve süngerimsi, sonra çatlayıp koyu kahverengiye dönen ur ve siğiller oluşur. Siğiller yaprak, çiçek ve meyve dökümünün bıraktığı izlerde, urlar ise sırıkla hasat, dolu ve hatalı budama yaralarında gelişir. Dondan kaynaklanan kabuk çatlaklarında urlar çatlak boyunca uzanır. Ağır bulaşmada genç sürgünler kurur ve dallar çıplak görünüm alır.

Bulaşma ve yayılma

Zirai Mücadele Teknik Talimatları’na göre bakteri en iyi 25–26°C’de gelişir; yaklaşık 12°C’nin altında ve 34–35°C’nin üzerinde çoğalamaz. Canlı urların içinde yaşar; nemli ve yağışlı havada ur yüzeyine çıkar ve yağmur damlaları, rüzgâr ve böceklerle yayılır. Bakteri ancak bir yaradan girebilir. Bu nedenle sırıkla hasat, budama, dolu, don ve şiddetli rüzgârın açtığı yaralar ile bulaşık aşı kalemi ve budama aletleri hastalığın taşınmasında başlıca yollardır.

Kültürel önlemler

  • Dona açık yerlerde ve ağır, su tutan killi topraklarda zeytinlik kurulmamalı; sağlıklı fidan ve aşı materyali kullanılmalıdır.
  • Bulaşık ağaçlar yağışlı ya da nemli günlerde değil, kuru havada budanmalıdır.
  • Alet hijyeni: Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınında, budama makas ve testerelerinin sık sık %10’luk çamaşır suyu çözeltisine batırılarak dezenfekte edilmesi önerilir. Hastalıklı bir ağaçtan sağlıklı ağaca dezenfekte edilmemiş aletle geçilmemelidir.
  • Urlu dallar kesilip budama artıkları bahçeden uzaklaştırılarak hemen imha edilmelidir. Kesim yüzeyleri, uygun bir yara koruyucusuyla işlendikten sonra aşı macunuyla kapatılabilir.
  • Hasatta yaralanmayı önleme: Sırıkla vurarak hasattan kaçınılmalı; mümkün değilse dalları koruyacak önlemler alınmalıdır.
  • Aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır.

Zirai Mücadele Teknik Talimatları, bulaşık bahçelerde koruyucu uygulamaların hasattan hemen sonra, ilkbahar yağışları ve sonbahar yağışları başlamadan önce yapılmasını önerir; Karadeniz Bölgesi’nde şubat sonundaki uygulama yalnızca dolu veya don zararı olduğunda yapılır. Aynı kaynak, bulaşık bahçelerde budamanın iki yıl ertelenip temmuz-ağustos aylarına bırakılmasını öngören bir program da tanımlar.

Verticillium Solgunluğu

Toprak kökenli Verticillium dahliae mantarının neden olduğu solgunluk, kimyasal yolla tedavisi olmayan, bu nedenle tamamen önleyici tedbirlerle yönetilen bir hastalıktır. Hatay İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre etmen toprakta 10 yılı aşkın süre canlı kalabilir ve özellikle daha önce pamuk veya sebze yetiştirilmiş taban arazilerde sık görülür.

Kış sonu ve erken ilkbaharda görülen ani solgunlukta sürgün ve dallar, çoğu zaman ağacın bir tarafında, hızla kurur; yapraklar açık kahverengiye döner ve dalın kesitinde iletim demetleri koyulaşmış görünür. İlkbaharda başlayan yavaş solgunlukta ise belirtiler önce çiçeklerde görülür; çiçekler dökülür ya da mumyalaşır, yapraklar mat yeşile döner ve uçtakiler dışında dökülür.

Korunmak için hastalık görülmemiş alanlarda sağlıklı fidanla bahçe kurulmalı, konukçu bitkilerle ara ziraatı yapılmamalı, toprak işleme yüzeysel tutulup taç izdüşümüne girilmemeli, salma ve aşırı sulamadan kaçınılmalı ve hastalıklı dallar yapraklar dökülmeden budanıp bahçeden uzaklaştırılmalıdır. Solgunluk ve kök çürüklükleri konusunda ayrıntılı bilgiyi sitemizdeki kök çürüklüğü ve solgunluk hastalıkları rehberinde bulabilirsiniz.

Antraknoz ve Sabun Hastalığı

Üreticilerin “sabun hastalığı” ya da “sabunlaşma” olarak da adlandırdığı zeytin antraknozu, Colletotrichum türü mantarların neden olduğu bir meyve hastalığıdır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre hastalık yaprak, genç sürgün ve çiçekte de görülebilir, ancak asıl zararı meyvede yapar.

  • Olgunlaşmaya başlayan meyvelerde, çoğunlukla uç kısmında, çökük kahverengi lekeler belirir; lekeler birleşerek meyvenin tamamını çürütür.
  • Çürüyen meyveler mumyalaşarak ağaçta kalır ve bir sonraki yıl için bulaşma kaynağı olur.
  • Şiddetli yıllarda verim kaybı %50’ye kadar çıkabilir. Hastalıklı meyveden elde edilen zeytinyağının asitliği ve peroksit değeri yükselir, sofralık kalite düşer.

Önlem olarak yere dökülen hastalıklı yaprak ve meyveler toplanıp imha edilmeli, mumyalaşmış meyveler ağaçta bırakılmamalı, sık dikimden kaçınılmalı, budamayla taç havalandırılmalı ve yabancı otlar kontrol altında tutulmalıdır. Enstitü yayınında, zeytin sineğiyle etkili mücadelenin antraknozun şiddetini de azalttığı belirtilir; bu nedenle iki sorun birlikte ele alınmalıdır. Hastalıklı dallar kesilip imha edilmelidir.

Kurum (Fumajin)

Kurum ya da fumajin, yaprak ve dalları is gibi siyah bir tabakayla kaplayan bir hastalık görünümüdür. Bu tabakayı oluşturan mantarlar bitkiyi doğrudan hastalandırmaz; pamuklubit, kabuklubit ve karakoşnil gibi emici zararlıların salgıladığı tatlımsı madde üzerinde gelişir. Teknik talimatta da emici zararlıların özsuyu emerek ağacı zayıflattığı ve tatlımsı salgı bıraktığı belirtilir. Siyah tabaka yaprakta ışığı ve gaz alışverişini engeller, fotosentezi azaltır ve ağacı zayıflatır; meyveyi kirlettiğinde ürünün görünümünü ve değerini de düşürür.

Kurumla mücadele, aslında bu emici zararlılarla mücadeledir. Zararlıların yoğunluğu düzenli olarak kontrol edilmeli, ilaçlama yalnızca yoğunluğun yüksek olduğu ağaç ve bahçelerle sınırlandırılmalıdır. Sık ve havasız taçlar zararlıları ve kurumu artırdığından budamayla taç açılmalı, aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır. Doğal düşmanları korumak, emici zararlıların kendiliğinden baskı altında kalmasına yardım eder.

Tahmin-Uyarı ve 2025–2026 Güncel Uyarılar

Teknik talimat, tahmin ve uyarı sisteminin uygulandığı yerlerde halkalı leke uygulamalarının elektronik uyarı istasyonlarının bildirimlerine göre, hastalık şiddetinin ve enfeksiyon düzeyinin en yüksek olduğu dönemde başlatılmasını önerir. Bakanlığın tahmin-uyarı uygulamasında üreticiler, cep telefonu ve e-posta bilgilerini İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne kaydettirerek uygulama zamanlarını kısa mesajla alabilir. Bu nedenle zeytin üreticisinin kendi ilçe müdürlüğünün duyurularını takip etmesi, takvime göre değil uyarıya göre hareket etmesi en doğru yoldur.

2025–2026 döneminde Ege’deki ilçe müdürlükleri halkalı leke ve dal kanseri için çok sayıda uyarı yayımladı. Aşağıdaki bilgiler, müdürlüklerin açıklamalarını aktaran haber sitelerinden (ikincil kaynak) alınmıştır; müdürlük sitelerindeki asıl metinlere ulaşılamamıştır:

  • Mayıs 2025, Manisa-Salihli: Salihli İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, zeytin üreticilerini dal kanseri ve halkalı lekeye karşı uyararak 2–5 Mayıs 2025 tarihleri arasında mücadele yapılmasını istedi; pamuklubit yoğunluğunun da kontrol edilmesini ve uygulamanın yalnızca yoğunluk görülen yerlerde yapılmasını önerdi (Bengütürk, 03.05.2025).
  • Ekim 2025, Manisa-Salihli: Müdürlük, hava koşullarının halkalı lekenin yayılmasına uygun olduğunu belirterek zeytin sineğiyle birlikte halkalı leke uyarısı yaptı ve hasat öncesi bekleme süresine uyulmasını hatırlattı (NTV, 04.10.2025).
  • Şubat 2026, Manisa-Saruhanlı ve Aydın-Didim: Saruhanlı İlçe Müdürlüğü, erken uyarı istasyonu verilerine göre enfeksiyon şiddetinin arttığını duyurdu (Karar, 25.02.2026). Didim İlçe Müdürlüğü de hasadı biten bahçelerde riskin en yüksek düzeye ulaştığını belirterek budama, havalandırma ve lekeli yaprakların imhasını hatırlattı (İşçi Haber, 27.02.2026).
  • Nisan 2026, Çanakkale ve Manisa: Çanakkale İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, serin ve nemli havanın hastalığı hızlandırdığını belirterek ilkbahar sürgünleri ve çiçek salkımları belirmeden önce mücadele yapılması çağrısında bulundu (Çanakkale Olay, 09.04.2026). Salihli’de ise yapraklarda halkalı lekelerin görüldüğü ve bahçelerin dikkatle kontrol edilmesi gerektiği duyuruldu (Türkiye Gazetesi, 20.04.2026).

Uygulama tekniği de en az zamanlama kadar önemlidir. Bakanlık, 20 Mayıs 2026’da Manisa’nın Sarıgöl ilçesinde ilaçlama makinelerinin basınç, debi, meme ve damla dağılımı gibi özelliklerini test eden bir zirai mücadele alet ve makineleri test istasyonu açtığını duyurdu. Ayarı bozuk bir pülverizatörle yapılan uygulama, doğru zamanda yapılsa bile ağacı yeterince kaplamaz.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Sık Sorulan Sorular

Zeytinde halkalı leke için ilkbaharda tek uygulama yeterli mi?

Genellikle hayır. Teknik talimat, bölgeye göre iki ya da üç uygulama dönemi öngörür ve sonbahar sürgünleri öncesindeki uygulamayı da kapsar. Muğla İl Müdürlüğü, yalnızca ilkbaharda ya da gelişigüzel zamanlarda yapılan uygulamaların önerilen yöntem olmadığını vurgular. Kendi ilçeniz için en doğru zamanı tahmin-uyarı duyurularından öğrenebilirsiniz.

Dal kanseri urlarını kesmek hastalığı bitirir mi?

Urlu dalların kesilmesi bulaşma kaynağını azaltır, ancak kuru havada budama yapılmaz, aletler dezenfekte edilmez ve hasatta sırıkla dallar yaralanmaya devam ederse hastalık yeni yaralardan tekrar girer. Bu nedenle budama, alet hijyeni ve yaralanmayı önleyen hasat birlikte uygulanmalıdır.

Verticillium solgunluğuna yakalanan ağaç ilaçla kurtarılabilir mi?

Hayır. Bakanlık yayınlarına göre bu hastalığa karşı etkili bir kimyasal yöntem yoktur. Hastalıklı dalların budanması, salma sulamadan ve aşırı azottan kaçınılması, konukçu bitkilerle ara ziraatı yapılmaması ve uygun koşullarda toprak solarizasyonu gibi önlemlerle hastalığın ilerleyişi yavaşlatılabilir.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Gömeç ilçesinde bir zeytinlik, Balıkesir. Fotoğraf: Maurice Flesier, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.

İlgili Rehberler

Güncel