Gübre Dağıtma Makineleri: Çeşitleri, Kalibrasyon ve Düzgün Dağıtım Rehberi

Gübre, bitkisel üretimin en önemli girdilerinden biridir; ancak toprak analizine dayanarak doğru miktarı hesaplamak işin yalnızca yarısıdır. Hesaplanan gübrenin tarlanın her noktasına aynı miktarda ulaşması, kullanılan makinenin tipine, ayarına ve kullanıcının dikkatine bağlıdır. Düzensiz dağıtılan gübre bazı şeritlerde fazla, bazılarında eksik kalır; tarlada dalgalı bir gelişme görülür, girdi boşa gider ve fazla azot yeraltı ve yüzey sularına karışabilir.

Bu rehberde kimyasal (mineral) gübre için kullanılan santrifüj diskli ve pnömatik dağıtıcıları, katı ahır gübresi serpme römorklarını, sıvı gübre ve şerbet tanklarını tanıtıyor; ardından makinenin nasıl kalibre edileceğini, düzgün dağılım için nelere dikkat edileceğini, iş güvenliğini ve nitrat kirliliğine ilişkin mevzuatın üreticiyi ilgilendiren başlıca noktalarını ele alıyoruz.

İçindekiler

Gübre Dağıtma Makinelerinin Sınıflandırılması
Kimyasal Gübre Dağıtıcıları: Diskli, Pnömatik ve Sandıklı
Katı Ahır Gübresi Serpme Römorkları
Sıvı Gübre ve Şerbet Tankları
Gübre Dağıtma Makinesinin Kalibrasyonu
Düzgün Dağılım İçin Pratik Öneriler
İş Güvenliği
Nitrat Kirliliği Mevzuatı ve Çevre
Sık Sorulan Sorular

Gübre Dağıtma Makinelerinin Sınıflandırılması

Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesinin ekim, bakım ve gübreleme makineleri ders notlarında gübreler organik ve kimyasal olarak iki gruba ayrılır. Organik gübreler katı ahır gübresi, sıvı ahır gübresi ve şerbet (bulamaç); kimyasal gübreler ise katı, sıvı ve gaz hâlindeki gübrelerdir. Dağıtma makineleri de bu ayrıma göre üç ana grupta toplanır:

Katı kimyasal gübre dağıtıcıları: Merkezi depolu (santrifüj diskli, sarkaç borulu ve pnömatik) ve sandıklı (depo genişliği iş genişliğine eşit olan) tipler.
Katı ahır gübresi dağıtıcıları: Üç nokta askı düzenine bağlanan basit tipler ve arabalı (römork tipi) serpme makineleri.
Sıvı gübre dağıtıcıları: Yüzeye serpen tanklar, gübreyi toprağın içine veren enjeksiyon (gömücü) düzenleri ve gübrenin sulama suyuna karıştırıldığı sistemler.

Gübreleme yöntemleri de serpme, banda (sıraya) uygulama, pülverizasyon ve sulama suyuyla verme (fertigasyon) olarak gruplanır. Hangi makinenin seçileceği; gübrenin fiziksel yapısına, ürünün ve tarlanın büyüklüğüne, traktör gücüne ve istenen dağılım hassasiyetine göre belirlenir.

Kimyasal Gübre Dağıtıcıları: Diskli, Pnömatik ve Sandıklı

Santrifüj diskli dağıtıcılar, kimyasal gübre uygulamasında yaygın olarak kullanılan makinelerdir. Huni biçimli bir depodan akan gübre, üzerinde kavisli kanatlar bulunan ve kuyruk milinden hareket alan bir veya iki diskin üzerine düşer; diskin dönüşüyle kazandığı hızla geniş bir alana fırlatılır. Akış miktarı, deponun altındaki ayarlanabilir bir kapakla (sürgü) değiştirilir.

Ankara Üniversitesi ders notlarında bu makineler için şu genel değerler verilir:

Merkezi depolu diskli dağıtıcılarda iş genişliği yaklaşık 10–20 m arasındadır.
Çalışma hızı genellikle 4–8 km/h, güç gereksinimi 10–15 kW düzeyindedir; büyük depolu makineler 35 kW’tan fazla güç isteyebilir.
Yapıları basit, maliyetleri düşük olduğu için yaygın kullanılırlar; ancak dağılım düzgünlükleri pnömatik ve sandıklı tiplere göre daha zayıftır ve kuvvetli rüzgârda daha da bozulur.

Tek diskli ve çift diskli makineler

Tek diskli makinelerde gübre, diskin dönüş yönüne bağlı olarak bir tarafa daha fazla atılabilir; bu nedenle dağılım deseni simetrik olmayabilir. Çift diskli makinelerde diskler birbirine ters yönde döner ve ders notlarına göre yamuk (trapez) biçimli bir dağılım deseni oluşturur. Diskli makinelerin dağılım deseninde merkezde fazla, kenarlara doğru azalan bir gübre miktarı bulunduğundan, düzgün bir uygulama için komşu geçişlerin kenarlarının birbiri üzerine binmesi (bindirme) gerekir. Bu konuyu kalibrasyon bölümünde ayrıntılı ele alıyoruz.

Sarkaç borulu dağıtıcılar

Bu makinelerde gübre, sağa sola salınan bir borudan geniş bir yay boyunca serpilir. Depoda gübrenin köprü yapmasını önleyen bir karıştırıcı ve akışı düzenleyen bir dozaj düzeni bulunur.

Pnömatik ve sandıklı dağıtıcılar

Pnömatik dağıtıcılarda gübre depodan yer çekimiyle dozaj düzenine akar, ardından bir fanın ürettiği basınçlı hava akımıyla dağıtım kollarındaki borulara taşınır ve kol boyunca dizilmiş çıkışlardan toprağa bırakılır. Ders notlarında pnömatik makinelerin özellikleri şöyle özetlenir:

Dağılım düzgünlükleri diskli makinelere göre daha iyidir; dağılım deseni çoğunlukla yamuk biçimlidir.
Serpme genişliği iş genişliğine eşittir ve 2 ile 36 m arasında değişebilir. Bindirme gerekmediğinden çift uygulama olmaz ve iş verimi yüksektir.
Satın alma maliyetlerinin yüksek olması, bakımlarının zor olması ve dağıtım kollarında tıkanma riski başlıca dezavantajlarıdır.

Sandıklı dağıtıcılarda depo, makinenin iş genişliği boyunca uzanır. Depo tabanındaki kapakların açıklığı akış miktarını belirler; bant, helezon, zincir veya plaka gibi düzenler gübreyi çıkışlara taşır. Ders notlarına göre bu makineler 2–6 km/h hızda çalışır, dağılım düzgünlükleri yeterlidir ve tarla sebzeciliğinde, bağ ve meyve bahçelerinde sıra aralarında kullanılır.

Katı Ahır Gübresi Serpme Römorkları

Ahır gübresi, kimyasal gübreye göre çok daha hacimli ve yapışkan olduğundan farklı bir makine yapısı gerektirir. Arabalı (römork tipi) serpme makinelerinde gübre, römork tabanı boyunca hareket eden zincirli bir taşıyıcı ile arkaya doğru ilerletilir ve arkadaki dönen tamburlar (parçalayıcı-dağıtıcı düzen) tarafından parçalanarak serpilir.

Kapasite: Ankara Üniversitesi ders notlarında tek akslı römorkların 2–10 ton, iki akslı römorkların 5–24 ton, üç akslı römorkların 20–24 ton kapasitede olabildiği belirtilir.
Dağıtma düzeni: Yatay tamburlu düzenler yaklaşık römork genişliğinde (2 m’ye kadar) serpme yapar; dikey tamburlu düzenler ise römork genişliğinden bağımsız olarak 4–5 m genişliğe kadar serpebilir. Yandan atan tamburlu tipler de vardır.
Tahrik: Besleme ve dağıtma düzenleri tekerlekten, kuyruk milinden veya besleme için hidrolik motordan, dağıtma için kuyruk milinden hareket alabilir.
Gübre miktarı ayarı: Ders notlarında anlatılan cırcır (kastanyola) mekanizmalı makinelerde, taşıyıcı zinciri her strokta ilerleten tırnağın kaç diş kaydırıldığı artırıldıkça dekara atılan gübre miktarı da artar. Hidrolik tahrikli makinelerde ise zincir hızı bir valfle ayarlanır.

Ders notlarına göre 2–3 tonluk bir arabalı serpme makinesi yaklaşık 25–30 kW güç ister. Ahır gübresinin olgunlaştırılması ve kompost yapımı konusunda ahır gübresi ve kompost rehberimize de bakabilirsiniz.

Sıvı Gübre ve Şerbet Tankları

Hayvancılık işletmelerinde biriken sıvı gübre ve şerbet (bulamaç), tanklı dağıtıcılarla tarlaya taşınır. Ders notlarında tanklı dağıtıcılar santrifüj pervaneli, pompalı ve kompresörlü olarak sınıflandırılır. Kompresörlü tiplerde tank, vakumla doldurulup basınçla boşaltılır; üzerinde doldurma-boşaltma kolu, basınç sınırlayıcı, seviye göstergesi, taşma valfleri ve manometre bulunur.

Yüzeye serpme: Tanktan çıkan sıvı, bir çarpma plakasına çarptırılarak yelpaze biçiminde serpilir. Uygulaması kolaydır, ancak koku ve azot kaybı daha fazladır.
Toprağa enjeksiyon: Tank, düzenleyici, dağıtım başlığı, hortumlar ve gömücü ayaklardan oluşan sistemle sıvı gübre doğrudan toprak içine verilir. Gömücü ayakların derinliği ayarlanabilir. Ders notlarına göre enjeksiyon düzenleri iş genişliğinin her metresi için yaklaşık 10 kW ek güç gerektirir.
Sulama suyuna karıştırma: Şerbet, ventüri gibi düzenlerle sulama suyuna dozlanarak da verilebilir.

Tarım ve Orman Bakanlığının nitrat kirliliğinin önlenmesine yönelik İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği’nde sıvı gübre için toprağa enjeksiyon önerilir; uygulamanın mümkün olduğunca düzgün yapılması, çıplak veya anızlı araziye verilen gübrenin hemen toprağa karıştırılması, uygulamadan sonra yüzey akışı olup olmadığının kontrol edilmesi ve akış görülürse uygulamanın durdurulması istenir. Yerleşim yerlerine yakın alanlarda koku şikâyetini azaltmak için hafta sonları, resmî tatiller ve akşam saatlerinde uygulama yapılmaması da tebliğde yer alan öneriler arasındadır.

Gübre Dağıtma Makinesinin Kalibrasyonu

Kalibrasyon, makinenin birim alana gerçekte ne kadar gübre attığını ölçüp hedeflenen miktara (norma) getirmektir. Gübrenin tane iriliği, yoğunluğu, nemi, disk devri ve ilerleme hızı gibi etkenler atılan miktarı ve dağılım desenini değiştirdiğinden, makine her yeni gübre çeşidinde ve koşullar değiştiğinde yeniden kontrol edilmelidir. Ankara Üniversitesi açık ders malzemelerinde granül materyal dağıtıcıları için anlatılan yöntem, gübre dağıtıcılarına da uyarlanabilecek pratik bir yol sunar:

1. Hedef normu belirleyin. Dekara atılacak gübre miktarı, toprak analizi sonucuna ve yetiştirilecek ürüne göre bir ziraat mühendisi tarafından hesaplanmalıdır.
2. İlerleme hızını ölçün. Tarlada en az 50 m’lik bir mesafeyi uygulamada kullanacağınız vites ve devirle üç kez geçip süreyi ölçün. Hız (km/h) = mesafe (m) ÷ süre (s) × 3,6 formülüyle hesaplanır.
3. Atılan miktarı ölçün. Boyutları bilinen bir naylon örtü üzerine uygulama yapın, örtü üzerindeki gübreyi toplayıp tartın ve metrekareye düşen miktarı hesaplayın. Metrekareye düşen gram miktarı, sayısal olarak dekara düşen kilogram miktarına eşittir (1 g/m² = 1 kg/da).
4. Dağılım desenini kontrol edin. Ders notunda önerildiği gibi, her biri yaklaşık 0,20 m² alana sahip, 3–5 cm yüksekliğinde kutular ilerleme yönüne dik bir hat üzerinde 30 cm aralıklarla dizilir ve makine bu hattın üzerinden üç kez geçirilir. Her kutudaki gübre tartılarak makinenin sağına ve soluna ne kadar gübre attığı görülür.
5. Etkili iş genişliğini bulun. Etkili iş genişliği, makinenin merkezinden gübre miktarının merkezdeki miktarın yarısına düştüğü noktaya kadar olan mesafenin iki katıdır. Komşu geçişler arası mesafe bu genişliğe göre ayarlanır; böylece kenarlarda azalan miktarlar bindirmeyle dengelenir.
6. Ayarı düzeltip testi tekrarlayın. Ölçülen miktar hedeften farklıysa sürgü açıklığı veya ilerleme hızı değiştirilip ölçüm tekrarlanır. Akış miktarı sabitken ilerleme hızı artırılırsa birim alana düşen gübre aynı oranda azalır; örneğin hız iki katına çıkarsa atılan miktar yarıya iner.

Kullanım kılavuzlarında yer alan ayar tabloları iyi bir başlangıç noktasıdır; ancak gübrenin tane yapısı ve nemi tablodaki örnekten farklı olabileceğinden, tablo değerleri mutlaka tarlada yapılacak bir kontrolle doğrulanmalıdır.

Düzgün Dağılım İçin Pratik Öneriler

Gübre dağıtıcının diskleri — Santrifüj gübre dağıtıcının dağıtma diskleri
Fotoğraf: CosyCobra, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Rüzgârı dikkate alın: Diskli dağıtıcılarda rüzgâr, özellikle ince taneli gübrelerde dağılımı ciddi biçimde bozar. Rüzgârlı havada uygulama ertelenmelidir.
Geçiş aralığını koruyun: Belirlenen etkili iş genişliğine göre işaretleme yapın; iz bırakan yollar (trafik izleri) veya uydu destekli yönlendirme sistemleri geçişlerin düzgün olmasına yardımcı olur.
Sabit hız ve devir: Uygulama boyunca ilerleme hızını ve kuyruk mili devrini sabit tutun. Disk devrinin değişmesi atış mesafesini, hızın değişmesi dekara düşen miktarı değiştirir.
Tarla başı ve kenarlar: Tarla başlarında dönüşlerde sürgüyü kapatın; tarla kenarlarında komşu parsele, yola ve su kanallarına gübre atılmasını önleyin.
Gübrenin durumu: Topaklaşmış, nem çekmiş gübre akışı düzensizleştirir ve sürgüyü tıkayabilir. Gübreyi kuru yerde saklayın, topakları kullanmadan önce ayırın.
Toprak koşulları: İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği’nde, toprak çok ıslak, sıkışmış, kuru veya çatlamışken ya da şiddetli yağış beklenirken gübre uygulanmaması önerilir.
Temizlik ve bakım: Kimyasal gübreler metali aşındırır. Her kullanımdan sonra depo, disk, kanatlar ve sürgü temizlenmeli; aşınmış kanatlar değiştirilmeli, hareketli parçalar kılavuza göre yağlanmalıdır.

İş Güvenliği

Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün tarım makineleri kullanım güvenliği yayınında gübre dağıtıcıları için öne çıkan kurallar şunlardır:

Bazı gübreler insan sağlığına zararlı olabilir; uygulama sırasında koruyucu maske kullanılmalı ve rüzgâr yönüne dikkat edilmelidir.
Kullanım kılavuzu dikkatle okunmalı, belirtilen kurallara uyulmalıdır.
Kuyruk mili ve zincirler korumasız çalıştırılmamalı; bir arıza veya duruş anında kuyruk mili hemen durdurulmalıdır.
Destek tekerleği ile traktörün ön aksına binen yük sınırlandırılmalıdır.

Ayrıca ayar, temizlik veya tıkanma giderme işlemleri yalnızca kuyruk mili ayrılmış, motor durdurulmuş ve kontak anahtarı alınmışken yapılmalıdır. Dönen disklerin çevresinde kimse bulunmamalıdır; disklerden fırlayan gübre taneleri göze zarar verebilir. Sıvı gübre tanklarında basınçlı sistemler açılmadan önce basınç düşürülmeli, kapalı gübre çukurlarında zehirli gazlara karşı dikkatli olunmalıdır.

Nitrat Kirliliği Mevzuatı ve Çevre

Gübre uygulamaları, 23 Temmuz 2016 tarihli ve 29779 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği ile 11 Şubat 2017 tarihli ve 29976 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sularda Tarımsal Faaliyetlerden Kaynaklanan Nitrat Kirliliğinin Önlenmesine Yönelik İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği (Tebliğ No: 2016/46) çerçevesinde düzenlenir. Okuduğumuz metinlere göre üreticiyi ilgilendiren başlıca noktalar şunlardır:

Yönetmelik, nitrata hassas bölgelerde hayvan gübresiyle toprağa verilen azotun hektar başına yılda en fazla 170 kg olmasını öngörür. Tebliğde bu sınır hassas bölgeler dışı için 340 kg N/ha olarak belirtilir.
Tebliğde sıvı gübre için hektara en fazla 50 m³ uygulama sınırı yer alır.
Yeni drene edilmiş arazilere drenajdan sonraki on iki ay boyunca gübre uygulanmaması, ekim dönemi dışında toprak yüzeyi çıplakken gübre verilmemesi önerilir.
9 Nisan 2021 tarihli ve 31449 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklik tebliğiyle (Tebliğ No: 2021/8), nitrata hassas bölgelerde yılda 1600 kg ve üzeri azot üreten hayvancılık işletmelerinin gübre depolama tesisi ve gübre yönetim planı bulundurması öngörülmüş, mevcut işletmelere 11 Şubat 2024’e kadar uyum süresi tanınmıştır. Aynı değişiklikle açık ve kapalı gübre depolarının içme suyu kaynağına en az 50 m uzaklıkta olması gibi mesafe kuralları da belirlenmiştir.

Nitrata hassas bölgeler, uygulama yasak dönemleri ve bölgenize özel eylem planları zaman içinde güncellenebilir. İşletmenizin hangi yükümlülüklere tabi olduğunu ve güncel mevzuatı İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenmeniz önerilir.

Sık Sorulan Sorular

Gübre dağıtıcımı ne sıklıkla kalibre etmeliyim?

Her sezon başında, kullanılan gübre çeşidi değiştiğinde, makinede disk, kanat veya sürgü gibi parçalar değiştirildiğinde ve tarlada dağılımın düzensiz olduğundan şüphelendiğinizde kalibrasyon yapılmalıdır. Aynı gübrenin farklı partileri bile tane yapısı ve nem bakımından farklılık gösterebilir.

Diskli dağıtıcıda geçişler arası mesafeyi nasıl belirlerim?

Makinenin merkezinden itibaren gübre miktarının merkezdeki değerin yarısına düştüğü noktayı bulun; bu mesafenin iki katı etkili iş genişliğidir ve geçişler bu aralıkla yapılmalıdır. Bunun için ilerleme yönüne dik bir hatta 30 cm arayla dizilmiş toplama kutularıyla basit bir test yapılabilir.

Sıvı gübreyi yüzeye serpmek mi, toprağa vermek mi daha iyidir?

Nitrat kirliliğinin önlenmesine yönelik İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği’nde sıvı gübrenin toprağa enjekte edilmesi önerilir; bu yöntem koku ve azot kaybını azaltır. Yüzeye serpme yapılıyorsa çıplak veya anızlı arazide gübre hemen toprağa karıştırılmalı ve yüzey akışı olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Çiftlikte bekleyen diskli (santrifüj) gübre dağıtma makinesi. Fotoğraf: Sebleouf, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.