Fındık, Artvin’den Düzce’ye uzanan Karadeniz kıyı şeridinin simgesi olan ürünüdür. Fındık Araştırma Enstitüsü’ne göre yaklaşık 450 bin çiftçi ailesi geçimini bu üründen sağlar. Bölgedeki bahçelerin çoğu eğimli arazilerde, geleneksel ocak sistemiyle kurulmuştur. Bu yüzden verim ve kalite büyük ölçüde budama, gübreleme ve hasat sonrası işlemlerin doğru yapılmasına bağlıdır.
Bu rehberde fındığın iklim ve toprak isteklerini, dikim sistemlerini, dikim, budama ve gençleştirme uygulamalarını, gübrelemeyi, fındık kurdu başta olmak üzere önemli zararlıları ve hastalıkları ele alıyoruz. Son bölümde hasat, harman, kurutma ve aflatoksinin önlenmesi anlatılıyor. Bilgiler Giresun’daki Fındık Araştırma Enstitüsü’nün ve Tarım ve Orman Bakanlığının üretici yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
İklim, Toprak ve Arazi Hazırlığı
Fındık ılıman ve nemli iklimi sever. Enstitü yayınlarına göre yıllık ortalama sıcaklığın 13–16 °C arasında olması idealdir. Kış sıcaklığının −8 ile −10 °C’nin altına düşmemesi istenir. Yıllık yağış 700 mm’nin üzerinde olmalı ve aylara dengeli dağılmalıdır. Karadeniz kıyısı bu koşulları büyük ölçüde karşıladığı için fındık bölgenin doğal ürünüdür.
Fındık derin, besin maddesince zengin, tınlı ve humuslu topraklarda en iyi gelişir. Uygun toprak pH’ı 5–7 arasındadır. Dikimden önce toprak ve su koruma önlemleri alınmalıdır. Eğimli arazilerde erozyonu önlemek, düz arazilerde ise taban suyunu uzaklaştırmak için drenaj yapılmalıdır. Eğimli araziler, eğime göre farklı teras tipleriyle hazırlanır:
- %5–25 eğimde kanal teras,
- %25–75 eğimde hendek teras,
- %75’in üzerindeki eğimde cep teras önerilir.
500 m ve daha yüksek rakımlarda geç uyanan ve ilkbahar geç donlarından daha az etkilenen çeşitler tercih edilmelidir. Örneğin Palaz çeşidi ilkbaharda diğer çeşitlerden erken uyandığı için dondan daha fazla zarar görür.
Dikim Sistemleri: Ocak, Tek Gövde ve Çit
Ocak sistemi
Karadeniz’deki geleneksel sistem ocak sistemidir. Bu sistemde birkaç gövde aynı ocaktan çıkar. Teraslamaya göre daha kolay ve ucuz olduğu için eğimli arazilerde tercih edilir. Enstitü önerilerine göre:
- Dikim çukurları dikimden en az 1 ay önce, yaklaşık 120 cm çapında ve 60 cm derinliğinde açılır.
- Ocak merkezleri arasındaki mesafe kuvvetli topraklarda 5–6 m, zayıf topraklarda 4,5–5 m olmalıdır. Ocaklar arasında en az 4 m bırakılmalıdır.
- Bir ocakta en fazla 5–6 gövde bulunmalıdır. Aşırı sık ocaklar bakım işlerini zorlaştırır ve verimi düşürür.
Tek gövde ve çit sistemi
Tek gövde sisteminde ağaç tek gövde üzerinde goble (vazo) biçiminde bir taçla yetiştirilir. Sıra arası en az 4 m olmalıdır. Çit sisteminde ise fidanlar 1,5–2 m aralıkla, yaklaşık 50 cm genişliğinde ve 30–40 cm derinliğinde çukurlara dikilir. Düz arazide sıra arası 4–5 m bırakılır. Eğimli arazide teras üst genişliği 1,5–2 m, teraslar arası mesafe ise 3,5–5 m olmalıdır. Enstitünün çalışmaları, çit sisteminin ocak sistemine göre iki kata kadar daha fazla verim verebildiğini göstermiştir.
Tozlayıcı çeşitler
Fındıkta tozlanma için bahçeye başka bir çeşit dikilmesi gerekir. Tozlayıcıların oranı yaklaşık 1/10 olmalı ve bahçeye dengeli dağıtılmalıdır. Örneğin Tombul için Palaz, Çakıldak, Kalınkara, Sivri ve İncekara uygun tozlayıcılardır.
Fidan Seçimi ve Dikim
Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Fidanlar, güneş gören, verimli ve hastalıksız ocaklardan alınan 1–2 yaşlı kök sürgünlerinden seçilir. Kökleri ve gözleri iyi gelişmiş, ocağın dış kısmında büyüyen sürgünler tercih edilmelidir. Sürgün, kökleri zarar görmeden belle sökülür. Ardından zedelenmiş kökler sağlam dokuya kadar kesilir, aşırı uzun kökler kısaltılır. Fidan yaklaşık 35–40 cm boyda kesilir. Kesim bir gözün hemen üstünden, gözün ters yönüne eğimli ve tırnak bırakmadan yapılır.
En uygun dikim zamanı sonbahardır. Kışı sert geçen yerlerde ya da dikim geciktiğinde Şubat–Mart aylarında ilkbahar dikimi yapılabilir. Tüplü fidanlar ise her mevsim dikilebilir. Ocak sisteminde tozlayıcı fidanlar çukur kenarından yaklaşık 10 cm içeriye, 45–50 cm aralıklarla yerleştirilir. Fidanlar bekletilmeden dikilmelidir.
Budama ve Gençleştirme
Bakanlık yayınlarında fındık için dört tür budama tanımlanır:
- Dikim budaması: Fidanı dikime hazırlamak için yapılan kesimdir.
- Şekil budaması: Seçilen dikim sistemine uygun taç oluşturmak için yapılır. Çit sisteminde ilk 5 yıl şekil budaması uygulanır.
- Verim budaması: Büyüme ile ürün verme arasındaki dengeyi korur. Kurumuş, kırık ve cılız dallar ile yaşlanmış, üst üste binen dallar çıkarılır.
- Gençleştirme budaması: Verimi düşmüş, yaşlanmış ocaklardan bir süre daha ürün almak için yapılır. Yaşlı gövdeler aşamalı olarak çıkarılır. Boşalan yerler, ocağın uygun yerlerinden seçilen güçlü kök sürgünleriyle doldurulur.
Ocak sisteminde gövde sayısı 6–8’i, mümkünse 5–6’yı geçmemelidir. Kök sürgünleri yılda en az iki kez temizlenmelidir. Bu temizlik sonbaharda ve Mayıs sonu–Haziran başında yapılır. Ana budama zamanı hasattan sonra, Ekim sonundan itibaren yaprakların döküldüğü dönemdir. Şekillendirme yıllarında Mart’tan itibaren yaklaşık üç ay süreyle yeşil budama da yapılabilir. Bakteriyel yanıklık görülen bahçelerde budama, bakterinin aktif olmadığı dönemlerde yapılmalı ve aletler dezenfekte edilmelidir.
Gübreleme
Fındıkta gübreleme toprak ve yaprak analizine göre yapılmalıdır. Yaprak örnekleri hasattan 10–15 gün önce alınır. 20 dekara kadar olan bir bahçede 25 ocaktan, dört yönden toplam 80–120 yaprak toplanır. Toprak örnekleri sonbaharda, 0–20 ve 20–40 cm derinliklerden alınır. Fındık Araştırma Enstitüsü’nün önerdiği genel takvim şöyledir:
- Azot: Her yıl verilir. Yarısı Mart’ta, kalanı Mayıs sonu–Haziran başında uygulanır. Ocağın çevresine 30–40 cm genişliğinde bant halinde serpilir ve 5–10 cm derinliğe karıştırılır.
- Fosfor ve potasyum: Fosfor 3 yılda bir, potasyum 2–3 yılda bir, Kasım–Şubat döneminde verilir. Bu iki gübre birlikte uygulanabilir.
- Kireç: pH’ı düşük, asidik topraklarda 3–5 yılda bir Kasım–Aralık aylarında uygulanır. pH’ı yüksek topraklara kireç verilmemelidir.
- Ahır gübresi: 3–4 yılda bir, Kasım–Mart döneminde, iyice yanmış olarak verilir.
Yeni dikilen fidanlarda ilk yıl verilen azot ikiye bölünür. Yarısı Mart başında, diğer yarısı Mayıs sonu–Haziran başında uygulanır. Fiğ, yabani bezelye ve yulaf gibi yeşil gübre bitkileri sonbaharda ekilip ilkbaharda çiçeklenmeden önce toprağa karıştırılabilir. Bu bitkiler toprağın organik maddesini artırır.
Fındık Kurdu ve Diğer Önemli Zararlılar
Tarım ve Orman Bakanlığının üretici bilgi dokümanlarına göre fındık bahçelerinde en çok dikkat edilmesi gereken zararlılar şunlardır:
- Fındık kurdu (Curculio nucum): Erginler Mart sonunda çıkmaya başlar, en yoğun çıkış Mayıs başındadır. Hem beslenerek hem de yumurta bırakarak meyveye zarar verir. Olgunlaşmamış meyvede sarı karamuk, olgun meyvede kara karamuk oluşturur. Nisan sonunda ocakların altına çarşaf serilip dallar silkelenir. Ocak başına 2 veya daha fazla ergin düşerse mücadele gerekir. Bahçe toprağının köklere zarar vermeden çapalanması ve ruhsatlı kırmızı yapışkan tuzaklar da yardımcı yöntemlerdir. Fındık kurdu mücadelesi, kozalak akarını da baskı altında tutar.
- Yeşil kokarca: Meyvede emgi yaparak karamuk ve buruşuk iç oluşturur. Kurumuş uç sürgünlerin temizlenmesi ve yabancı ot kontrolü önemlidir.
- Dalkıran: Sürgün diplerinde galeri açarak dalların kurumasına ve kırılmasına yol açar. Bulaşık dallar en geç Mart ayına kadar kesilip bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
- Fındık kozalak akarı, kahverengi koşnil, Amerikan beyaz kelebeği ve filiz güvesi: Her biri için sayıma dayalı mücadele eşikleri vardır. Örneğin kozalak akarında dal başına ortalama 5 kozalak eşik kabul edilir.
Hastalıklar arasında bakteriyel yanıklık, dal kanseri ve külleme öne çıkar. Bunlarda hastalıklı dalların kesilip imha edilmesi, alet dezenfeksiyonu ve havalandırmayı artıran budama temel önlemlerdir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl/İlçe Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat, Harman, Kurutma ve Aflatoksin Önleme
Ne zaman hasat edilir?
Fındık Araştırma Enstitüsü’nün belirttiği gibi hasat sahil kuşağında genellikle 1–10 Ağustos, orta kuşakta 10–20 Ağustos, yüksek kuşakta ise 20 Ağustos’tan sonra başlar. Olgunluk belirtileri şunlardır: zurufların yaklaşık %80’i sararıp kızarmıştır, tane zurufun içinde oynar, kabuğun büyük bölümü kızarmıştır ve dal sallandığında meyvelerin yarıdan fazlası dökülür. Erken hasat kaliteyi düşürür. Erken toplanan fındıkta buruşuk iç ve çürük oranı artar, kurutma süresi uzar ve aflatoksin riski yükselir. Hasattan 5–10 gün önce bahçe ot ve dikenlerden temizlenmelidir.
Harman ve kurutma
Harmanlama genellikle Ağustos’un ikinci yarısından Eylül sonuna kadar sürer. Zuruflu fındık önce 15–20 cm kalınlığında serilir ve güneşli havada 3–5 gün soldurulur. Patozdan geçirildikten sonra 3–4 cm kalınlığında serilir ve günde 2–3 kez karıştırılarak kurutulur. Harman yerleri hafif eğimli, iyi drene olan, güneş ve rüzgâr alan yerlerde olmalıdır. Beton zemin en uygunudur. Hedeflenen nem oranı kabuklu fındıkta en fazla %12, iç fındıkta en fazla %6‘dır.
Aflatoksini önlemek
Aflatoksin, Aspergillus flavus ve A. parasiticus küflerinin ürettiği bir toksindir. En çok %85–90 bağıl nem ve 25–30 °C sıcaklıkta oluşur. Çatlak ve zedeli taneler bu küflere en açık olanlardır. Riski azaltmak için:
- Fındığı tam olgunlukta toplayın, erken hasattan kaçının.
- Mümkünse yere örtü serin. Toprağa değmiş ve zedeli taneleri ayrı tutun.
- Yalnızca jüt çuval kullanın, naylon çuval kullanmayın. Fındığı aynı gün harman yerine taşıyın ve günlerce çuvalda bekletmeyin.
- Islak ya da yeterince kurumamış fındığı çuvala koymayın ve kalın yığınlar halinde bırakmayın, aksi halde fındık kızışır.
- Kurutulan fındığı serin, kuru ve havadar bir depoda saklayın. Bir yıldan uzun depolamada 2–4,5 °C sıcaklık ve %55–60 bağıl nem önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Ocakta kaç gövde bırakmalıyım?
Enstitü önerilerine göre bir ocakta 5–6, en fazla 6–8 gövde bulunmalıdır. Fazla gövde ışıklanmayı azaltır, bakımı zorlaştırır ve verimi düşürür.
Fındık kurdu için ilaçlama ne zaman gerekir?
Nisan sonunda ocak altına çarşaf serip dalları silkeleyerek sayım yapın. Ocak başına 2 veya daha fazla ergin düşerse mücadele gerekir. Uygun ruhsatlı ürün ve zamanlama için İl/İlçe Müdürlüğüne danışın.
Fındığı ne kadar kurutmalıyım?
Kabuklu fındıkta nem %12’nin, iç fındıkta %6’nın altına inene kadar kurutma sürdürülmelidir. Havaya bağlı olarak soldurma dahil toplam süre 15–20 günü bulabilir.
İlgili Rehberler
- Fındık Kurdu (Curculio nucum): Sayım, Eşik ve Mücadele Rehberi
- Zeytin ve Fındık Hasat Makineleri: Silkeleme, Toplama ve Patoz Rehberi
- Kestane Yetiştiriciliği: Çeşitler, Tozlanma, Dal Kanseri ve Gal Arısı
Kaynaklar
- Fındık Araştırma Enstitüsü – Fındık Yetiştirme Tekniği
- Fındık Araştırma Enstitüsü – Bahçe Tesisi ve Dikim Sistemleri
- Fındık Araştırma Enstitüsü – Fındıkta Hasat
- Fındık Araştırma Enstitüsü – Fındıkta Harman Teknolojisi
- Fındık Araştırma Enstitüsü – Sosyal ve Kültürel Anlamda Fındığın Değeri
- Fındık Araştırma Enstitüsü – Palaz Çeşidi
- Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Fındık Üretici Bilgi Dokümanı
Kapak fotoğrafı: Giresun’da yamaçlara kurulmuş fındık bahçeleri. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
