Bir sezonun kaderi çoğu zaman tarlaya ilk tohum atılmadan belirlenir. Bölgeye uymayan bir çeşit, çimlenme gücü düşük bir parti ya da hastalık taşıyan tohum; gübre, su ve emek ne kadar iyi yönetilirse yönetilsin verimi ve kaliteyi aşağı çeker. Bu yüzden tohum ve çeşit seçimi, bitkisel üretimde verilen en önemli kararlardan biridir.
Bu rehberde tohumla ilgili temel kavramları, çeşit tescili ve Milli Çeşit Listesi’ni, sertifikalı ve standart tohumluk etiketlerinin ne anlattığını, hibrit ve açık tozlanan çeşitlerin farkını, yerel ve atalık tohumların durumunu, 2026–2027 sertifikalı tohum desteklerini ve tohumluk satın alırken dikkat edilecek noktaları anlatıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü (TTSM) ve Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarına dayanır.
Temel Kavramlar: Tohumluk, Çeşit, Tescil ve Sertifikasyon
Türkiye’de tohumculuk faaliyetlerinin çerçevesini 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu çizer. Kanundaki tanımlar, tohum satın alırken karşılaşılan terimleri anlamak için iyi bir başlangıçtır:
Tohumluk: Yalnızca tohum değil; bitkilerin çoğaltılmasında kullanılan yumru, fide, fidan, çelik gibi bütün generatif ve vejetatif bitki kısımları.
Çeşit: Diğerlerinden ayırt edilebilen, kendi içinde yeknesak ve nesilden nesle kararlı genetik yapı.
Tescil: Özellikleri belirlenen çeşidin resmî kütüğe kaydedilmesi.
Standart tohumluk: Kayıtlı çeşitlere ait olup yalnızca laboratuvar kontrolleriyle piyasaya sunulan tohumluk. Özellikle sebzelerde yaygındır.
Kanunun en önemli kuralı şudur: Yurt içinde yalnızca kayıt altına alınmış çeşitlere ait tohumlukların üretimine ve ticaretine izin verilir. Tohumluk üreten, işleyen, dağıtan ya da satan herkes Bakanlıkça yetkilendirilir ve denetlenir. Süs bitkileri ve çiçek tohumlarında kayıt şartı aranmaz. Çiftçilerin ticari amaç taşımayan ve kendi ihtiyaçlarıyla sınırlı tohum değişimi ise kanun kapsamı dışındadır.
Çeşit Tescili ve Milli Çeşit Listesi
Yeni bir çeşidin piyasaya girebilmesi için TTSM’ye başvurulur. Kanuna göre tescil; çeşidin farklı, yeknesak ve durulmuş olmasına ve tarımsal değerine bakılarak yapılır. Bazı çeşitler ise tescil yerine “üretim izni” ile listeye girer. TTSM, tescilli ve üretim izinli çeşitlerin güncel listelerini tarla bitkileri ve sebzeler için ayrı ayrı yayımlar; sebzelerde ayrıca yalnızca standart tohumluk üretilecek çeşitler ile sertifikalı tohumluk üretilebilecek çeşitler ayrı listelenir. Bir çeşidin adını satın almadan önce bu listelerde aramak, kayıt dışı tohuma karşı en basit önlemdir.
Tescil çalışmaları süreklidir. TTSM’nin duyurusuna göre 7 Kasım 2025’te yapılan yılın son sebze tescil toplantısında 353 başvuru değerlendirilmiş, 174 çeşide üretim izni verilmiş, 62 başvuru reddedilmiş ve 117 çeşit tescil edilerek kayıt listelerine alınmıştır. Değerlendirilen türler arasında domates, patlıcan, lahana, salatalık, kabak, brokoli, karnabahar, kuşkonmaz ve kıvırcık bulunmaktadır.
Tarla bitkilerinde de durum benzerdir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 31 Mayıs 2026 tarihli duyurusuna göre Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü’ne (TAGEM) bağlı enstitülerin geliştirdiği 17 türde 39 yeni çeşit tescil edilmiş; en fazla yeni çeşit 15 adetle ayçiçeğinde, ardından 5 adetle ekmeklik buğdayda olmuştur. Bu tescillerle tarla bitkilerinde Milli Çeşit Listesi’ndeki yerli çeşit sayısı 1.087’ye ulaşmıştır.
Sertifikalı ve Standart Tohumluk: Etiket Ne Anlatır?
Satış noktasında tohum paketleri Fotoğraf: Bl1zz4rd-editor, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Sertifikalı tohumluk, tarlada ve laboratuvarda resmî kontrollerden geçmiş, çeşit saflığı ve sağlığı belgelenmiş tohumluktur. Tohumluk sınıfı, torbanın üzerindeki etiketin renginden anlaşılabilir.
Tahıllarda etiket renkleri
Tahıl tohumu sertifikasyonu ve pazarlaması yönetmeliğine göre:
Elit: Mor bantlı beyaz etiket
Orijinal: Beyaz etiket
Sertifikalı I: Mavi etiket
Sertifikalı II-III: Kırmızı etiket
Ham tohumluk: Gri etiket (ham tohumluk sertifikalı partiler son kullanıcıya satılamaz)
Aynı yönetmelikte buğday ve arpada sertifikalı tohumluk için en az yüzde 97 saflık ve en az yüzde 85 çimlenme şartı yer alır. Bir yıl içinde satılamayan sertifikalı tohumluk, yeniden satışa sunulmadan önce çimlenme testinden geçirilmek zorundadır.
Sebzelerde etiket renkleri
Sebze tohumu sertifikasyonu ve pazarlaması yönetmeliğine göre orijinal tohumluk beyaz, sertifikalı tohumluk mavi, standart tohumluk ise koyu sarı etiket taşır. Standart tohumlukta tarla kontrolü yapılmaz; çeşit kimliği ve saflığından üretici sorumludur ve ambalajda “STANDART TOHUMLUK” ifadesi yer almalıdır.
Etikette bulunması gereken bilgiler
Sertifikasyon kuruluşunun adı ve logosu
Parti numarası ve numune alma ya da mühürleme tarihi (ay/yıl)
Tür ve çeşit adı, sınıf ve kuşak
Net veya brüt ağırlık ya da tohum sayısı
Tohum ilaçlanmışsa kullanılan kimyasalın adı
Hibrit çeşitlerde “hibrit” ya da “melez” ibaresi
Üreticinin veya tedarikçinin adı ve adresi
İlaçlı tohumla çalışırken etiketteki uyarılara uyulmalı, eldiven kullanılmalı ve artan tohum gıda ya da yem olarak değerlendirilmemelidir. Tohumu kendiniz ilaçlamayı düşünüyorsanız önce İlçe Müdürlüğünüze danışın. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hibrit mi, Açık Tozlanan Çeşit mi?
Hibrit (F1, melez) çeşitler, kendine döllenmiş ebeveyn hatların kontrollü melezlenmesiyle elde edilir. Açık tozlanan ya da mevzuattaki adıyla “standart” çeşitlerde ise tohum, çeşidin kendi bitkilerinden alınır ve özellikler nesilden nesle büyük ölçüde korunur.
Hibrit çeşitlerin güçlü ve zayıf yanları
Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün ayçiçeği yayınında hibritlerin açık tozlanan çeşitlere göre daha yeknesak bitki verdiği, aynı günlerde çiçeklenip olgunlaştığı ve özellikle iklimin uygun gittiği yıllarda belirgin verim üstünlüğü sağladığı belirtilir. Aynı yayın, hibrit seçerken tohum fiyatı, verim potansiyeli, hastalıklara dayanıklılık, erkencilik, sap sağlamlığı ve firmanın teknik desteğinin birlikte değerlendirilmesini önerir.
Bakanlığın “Tohumda Doğru Bilinen Yanlışlar” belgesi ise sık duyulan iddialara açıklık getirir:
Hibrit tohum genetiği değiştirilmiş (GDO) tohum değildir; melezleme ile elde edilir ve biyolojik olarak kısır değildir.
Hibritten alınan ikinci kuşak tohumda verim ve kalite düşebilir. Bu nedenle çiftçiler hibrit tohumu genellikle her yıl yeniden satın alır.
5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu ile GDO’lu bitkilerin üretimi yasaktır ve Türkiye’de tescilli GDO’lu çeşit yoktur.
Hangisini seçmeli?
Seçim, üretim amacına bağlıdır. Pazara yönelik, yüksek girdili ve tek tip ürün isteyen üretimde hibritler öne çıkar. Kendi tohumunu saklamak, girdi maliyetini düşük tutmak ya da belirli bir yöresel tadı korumak isteyen üretici için açık tozlanan çeşitler daha uygundur. Bakanlığa bağlı Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün domates, biber, patlıcan, kavun ve salatalıkta hem F1 hibrit hem de standart çeşit tohumu üzerinde çalışması, iki grubun da üretimde yeri olduğunu gösterir.
Yerel ve Atalık Tohumlar
Yerel çeşitler, bir yörede uzun yıllar boyunca üreticilerin seçerek koruduğu, o bölgenin iklim ve toprağına uyum sağlamış çeşitlerdir. Halk arasında “ata tohumu” ya da “atalık tohum” olarak da bilinirler.
Yerel tohum yasak değildir: Bakanlığın açıklamasına göre yerel tohumlar, Tohumculuk Kanunu’ndaki standartları karşılayıp denetlenmek ve onaylanmak şartıyla üretilip satılabilir. Çiftçinin satmamak kaydıyla kendi kullanımı için tohum üretmesi de kanun dışında tutulmuştur.
Yerel Çeşit Kütüğü: Bakanlığın Eylül 2019 tarihli duyurusuna göre yerel çeşitlerin kayıt altına alınması, üretilmesi ve pazarlanmasına dair yönetmelik yürürlüğe girmiştir. Bu düzenlemeyle yerel çeşitler kişiler adına değil devlet adına tescil edilmekte ve kamu malı sayılmaktadır.
Güncel başvurular: TTSM, 9 Ekim 2026 tarihinde TAGEM’e bağlı enstitülerin 2026–2027 dönemi yerel çeşit tescil başvurularına ilişkin bir duyuru yayımlamıştır.
Ata Tohumları Projesi: Aynı 2019 duyurusunda, 2017’de başlayan proje kapsamında halktan bağışlanan 1.000’den fazla tohumun genetik ve kimyasal olarak incelendiği ve 11 çeşitten (Kandıra sivri biberi, Samsun köy salatalığı, Çorum 10 dilimli kavunu, Ayaş beyaz bodur domatesi gibi) yaklaşık 60 ton ürün alındığı belirtilmiştir.
Elinizde nesilden nesle aktarılmış değerli bir tohum varsa, kaybolmaması için Türkiye Tohum Gen Bankası’na bağışlayabilirsiniz. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün tanıtım broşürüne göre gen bankasında uzun süreli koleksiyon -18 °C’de, dağıtıma açık orta süreli koleksiyon 5 °C’de saklanmaktadır. Bağış formları TAGEM’in internet sitesinde yer alır.
Sertifikalı Tohum Desteği 2026–2027
Sertifikalı tohum kullanımı, 2025–2027 dönemi destek modelinde “üretimi geliştirme desteği” kapsamında desteklenir. Bakanlığın 2026 üretim yılı birim fiyat listesine göre dekara ödenecek sertifikalı tohum kullanım desteği şöyledir (liste, 310 TL’lik ilk katsayı değerine göre hazırlanmıştır; Bakanlık 8 Eylül 2026’da 2026 katsayı değerini 367 TL’ye çıkardığı için ödemeye esas güncel tutarı İl/İlçe Müdürlüğünüzden teyit edin):
Arpa, buğday, çavdar, çeltik, kuru fasulye, tritikale, yulaf: 173,60 TL/da
Aynı listeye göre yağlık ayçiçeği, mısır ve soyada yerli sertifikalı tohum kullananlara ayrıca 186,00 TL/da, patateste sertifikalı tohum desteğine ilave olarak 310,00 TL/da ödenir. Yeni kurulan meyve bahçelerinde standart fidan için 620,00 TL/da, sertifikalı fidan için 1.550,00 TL/da destek öngörülmüştür. Bakanlıkça yeraltı suyunun yetersiz olduğu belirlenen havzalarda dane mısır ve patates ekilişlerine bu destekler ödenmez.
2027 için de değişiklik açıklanmıştır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 8 Eylül 2026 tarihli duyurusuna göre 2027 üretim yılında sertifikalı tohum kullanım desteği soya ve yer fıstığında dekara 442 TL’ye, nohut ve yem bezelyesinde 442 TL’ye, mercimekte 353,6 TL’ye yükseltilmiştir.
Başvuru şartları
Bakanlığın “Sorularla Yeni Destek Modeli” belgesine göre bu destekten yararlanmak için üretim yılında Çiftçi Kayıt Sistemi‘ne (ÇKS) kayıtlı olmak ve kayıtlı olunan İl/İlçe Müdürlüğüne şahsen ya da yasal temsilci aracılığıyla başvurmak gerekir. Yurt dışından ithal edilen tohumluk ve fidanlara sertifikalı tohum ve fidan desteği ödenmez. Başvuru tarihleri ve istenen belgeler her yıl ayrıca duyurulduğu için güncel takvimi İl/İlçe Müdürlüğünüzden ya da e-Devlet’ten takip edin.
Tohumluk Satın Alırken Dikkat Edilecekler
Yetkili satıcıdan alın: Kanuna göre tohumluk satanların Bakanlıkça yetkilendirilmiş olması gerekir. Tohumculuk sektöründe yetkilendirme ve denetleme yönetmeliği kapsamında tohumluk bayilerine bayi belgesi verilir; satıcıya belgesini sormaktan çekinmeyin.
Çeşidin kayıtlı olduğunu kontrol edin: Çeşit adını TTSM’nin tescil ve üretim izni listelerinde arayın. Listede olmayan çeşidin tohumluğu yasal olarak satılamaz.
Etiketi ve mührü inceleyin: Ambalajın açılmamış, etiketin yerinde ve okunaklı olduğundan emin olun. Etiket rengi ile yazan sınıfın uyumlu olup olmadığını, parti numarasını, çeşit adını ve mühürleme tarihini kontrol edin.
Bölgenize uygun çeşit seçin: Erkencilik, kışa ve kurağa dayanıklılık, hastalıklara tolerans ve pazarın istediği ürün özelliklerini birlikte değerlendirin. Bölgenizde hangi çeşitlerin denendiğini Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinden ya da İlçe Müdürlüğünden öğrenebilirsiniz.
Belgeleri saklayın: Fatura, etiket ve mümkünse ayrılmış küçük bir tohum örneğini sezon boyunca saklayın. Kanuna göre kusurlu tohumluğu piyasaya sürenler doğan zarardan müteselsilen sorumludur ve dava için kanunda belirli süreler öngörülmüştür; bu belgeler olası bir anlaşmazlıkta en güçlü kanıtınızdır.
Doğru saklayın: Tohumu ekime kadar serin, kuru ve ışık almayan bir yerde saklayın. Nemli ortamda bekleyen tohum çimlenme gücünü hızla kaybeder.
Sık Sorulan Sorular
Hibrit tohumdan kendi tohumumu alabilir miyim?
Alabilirsiniz; Bakanlığın da belirttiği gibi hibrit tohum kısır değildir. Ancak hibritten alınan ikinci kuşak tohumda bitkiler aynı yeknesaklığı göstermez, verim ve kalite düşebilir. Bu nedenle hibrit çeşitlerde her yıl yeni tohum almak önerilir. Kendi tohumunu saklamak isteyenler için açık tozlanan (standart) ya da yerel çeşitler daha uygundur.
Sertifikalı tohum desteği için hangi tohumu almalıyım?
Destek, sertifikalı tohumluk kullanımına ödenir; standart tohumluk ve kayıt dışı tohum bu kapsamda değildir. Yurt dışından ithal edilen tohumluklara da destek ödenmez. Ayçiçeği, mısır, soya ve patateste yurt içinde geliştirilip sertifikalandırılmış tohum kullanırsanız ek destek alabilirsiniz. Ekim öncesinde İl/İlçe Müdürlüğünüze destek kapsamındaki ürünleri ve istenen belgeleri sorun.
Komşumla tohum değişimi yapmam yasak mı?
Hayır. Tohumculuk Kanunu’na göre çiftçilerin ticari amaç taşımayan ve kendi ihtiyaçlarıyla sınırlı tohum değişimi kanun kapsamı dışındadır. Ancak tohumu ticari olarak satmak, kayıt ve yetkilendirme kurallarına tabidir.
