Patates Yetiştiriciliği: Tohumluk, Dikim, Sulama, Hasat ve Depolama

Patates, buğday ve pirinçle birlikte dünyanın temel gıda ürünlerinden biridir. Türkiye’de İç Anadolu’dan Ege’ye kadar geniş bir alanda üretilir; güney sahillerinde ise turfanda (erkenci) patates yetiştiriciliği yapılır. Patatesin verimi büyük ölçüde tohumluğun sağlığına, dikim tekniğine ve sulamanın doğru zamanlanmasına bağlıdır. Ayrıca kist nematodu ve siğil gibi karantina etmenleri nedeniyle patates, tarlanın uzun yıllar boyunca sağlığını etkileyen bir üründür.

Bu rehberde patatesin iklim ve toprak isteklerini, sertifikalı tohumluk seçimini, dikim, boğaz doldurma, sulama ve gübreleme uygulamalarını, patates böceği, mildiyö ve kist nematodunu ve son olarak hasat ile depolamayı Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlükleri ve Bitki Sağlığı birimlerinin yayınlarına dayanarak özetliyoruz.

İçindekiler

İklim ve Toprak İstekleri
Sertifikalı Tohumluk ve Ön Filizlendirme
Dikim Zamanı ve Tekniği
Çapa ve Boğaz Doldurma
Sulama ve Gübreleme
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Hasat ve Depolama
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

İklim ve Toprak İstekleri

Patates serin iklim bitkisidir. Yumru oluşumu ve büyümesi serin gecelerde ve ılıman günlerde en iyi şekilde gerçekleşir; aşırı sıcak dönemler yumru gelişimini yavaşlatır. Geç ilkbahar donları ise toprak üstü aksama zarar verdiğinden dikim zamanı don tehlikesinin geçmesine göre ayarlanır. Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre dikim, toprak sıcaklığı 8–10 °C’ye ulaştığında ve geç donlar sona erdiğinde yapılmalıdır.

Patates için en uygun topraklar derin, gevşek, iyi havalanan ve suyu iyi süzen hafif bünyeli topraklardır. Yumrular toprak içinde gelişip genişlediğinden, ağır killi topraklarda yumrular şekilsiz kalır, hasatta zedelenir ve topraklı çıkar. Bu nedenle ağır topraklarda patates tarımı genellikle önerilmez. Yine de yapılacaksa derin sürüm sonbaharda yapılmalı, ilkbaharda toprak diskaro ile ufalanmalıdır. Hafif ve kumlu topraklarda ise sürüm ilkbaharda yüzlek olarak yapılır ve tırmıkla düzgün bir tohum yatağı hazırlanır.

Ekim nöbeti

Aynı tarlaya üst üste patates dikmek hastalık ve zararlıları artırır, verimi düşürür. Baklagiller ve özellikle kışlık hububat patates için uygun ön bitkilerdir. Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında nematod riskine karşı patatesin aynı tarlaya ancak 4 yılda bir gelmesi, kist nematodu bulaşık alanlarda ise patates, domates ve patlıcanın en az 8 yıl ekilmemesi önerilir.

Sertifikalı Tohumluk ve Ön Filizlendirme

Patateste “tohum” aslında yumrudur ve bir önceki yılın hastalıkları, virüsleri ve nematodları yumruyla kolayca yeni tarlaya taşınır. Bu yüzden sertifikalı tohumluk kullanmak, patates yetiştiriciliğindeki en önemli koruyucu önlemdir. Sertifikalı tohumluk; virüs, siğil, kist nematodu ve diğer karantina etmenleri yönünden resmî denetimden geçmiş üretim alanlarından gelir.

Tohumluk iriliği: Yaklaşık 3–6 cm çapında ve ortalama 50 g ağırlığında yumrular tercih edilir.
Tohumluk miktarı: Sulu koşullarda dekara 200–250 kg, kuru koşullarda yaklaşık 150 kg tohumluk kullanılır.
Yumru kesme: İri yumrular kesilecekse bu işlem dikimden yaklaşık bir hafta önce yapılmalı ve hastalık taşınmasını önlemek için bıçak her kesimden sonra dezenfekte edilmelidir.
Çeşit seçimi: Turfanda üretimde 75–80 günde olgunlaşan erkenci çeşitler, ana ürün yetiştiriciliğinde 120–140 günde olgunlaşan orta geç ve geççi çeşitler tercih edilir.

Hasattan sonra yumrular birkaç ay boyunca dinlenme döneminde kalır ve filiz vermez. Dikimde yumruların gözleri uyanmış, yaklaşık 1 cm uzunluğunda sağlam yeşil filizleri olmalıdır. Bunun için tohumluklar dikimden önce tahta kasalarda, önce karanlıkta sonra aydınlıkta, 18–20 °C civarında ön filizlendirmeye alınabilir. Ön filizlendirme hem çıkışı hızlandırır hem de erkenciliği artırır.

Ayrıca Bakanlık düzenlemeleri gereği tohumluk patatesin üretimi, depolanması ve ticareti bitki pasaportu sistemi kapsamındadır. Sofralık patates üreticilerinin de dikimden önce bulunduğu İl/İlçe Müdürlüğüne kayıt yaptırması gerekmektedir; güncel kayıt kuralları için müdürlüğünüze danışmanız önerilir.

Dikim Zamanı ve Tekniği

Hasat edilmiş patatesler
Fotoğraf: Vikiçizer, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Patatesin dikim zamanı bölgeden bölgeye büyük farklılık gösterir. Antalya İl Müdürlüğü yayınındaki takvime göre:

Güney sahil şeridinde turfanda üretim için kasım–aralık aylarında,
Ege, Karadeniz ve Marmara’da şubat–mart aylarında,
Ege’de güzlük üretim için ağustosun ilk yarısında,
Diğer bölgelerde ise genellikle mayıs–haziran aylarında dikim yapılır.

Şırnak gibi Güneydoğu illerinde ise dikim mart–nisan dönemine denk gelir. Sıra arası 70–75 cm, sıra üzeri 20–40 cm olarak ayarlanır. Tohumluk üretiminde sıra üzeri daha sık (yaklaşık 20 cm), yemeklik üretimde daha seyrek tutulur. Yumrular yüzlek dikimde yaklaşık 2 cm derinliğe yerleştirilip üzerine en az 15 cm yükseklikte toprak sırtı çekilir; derin dikimde ise 5 cm derinliğe dikilip üzerine 10 cm toprak çekilir. Dikim sırasında toprak tavda olmalı, kuru ise dikimden önce sulanmalıdır.

Çapa ve Boğaz Doldurma

Boğaz doldurma, patates yetiştiriciliğine özgü ve verimi doğrudan etkileyen bir bakım işlemidir. Bitkinin dibine toprak çekilerek sırt yükseltilir; böylece yeni oluşan yumrular toprak altında kalır, güneş görüp yeşillenmez, sulama suyu daha iyi dağılır ve yabancı otlar bastırılır. Yeşillenen yumrular hem pazar değerini kaybeder hem de tüketime uygun olmaz.

Çıkıştan önce, dişleri yatırılmış tırmıkla toprak kabuğu kırılır ve çimlenen yabancı otlar yok edilir.
Bitkiler 3–4 yapraklı ya da yaklaşık 10 cm boyunda olduğunda ilk çapa ve boğaz doldurma yapılır.
Sonrasında gerektiğinde yaklaşık 20 gün arayla toplam 3–4 kez çapa ile birlikte boğaz doldurma tekrarlanır.

Sulama ve Gübreleme

Sulama

Patates, su isteği yüksek ve düzensiz sulamaya karşı hassas bir bitkidir. Düzensiz sulama verim kaybının yanı sıra yumrularda çatlama, ikincil büyüme (meme oluşumu) ve iç kararmalarına neden olur. En kritik dönem, çiçeklenmeden yaklaşık 20 gün önce başlayıp yumru oluşumuna kadar süren dönemdir.

İlk sulama: Çıkış ile yumru bağlama arasında, genellikle yumrular fındık büyüklüğüne geldiğinde yapılır. Bu dönemde aşırı su yumru çürümesine ve zayıf kök gelişimine yol açabilir.
Yumru oluşumu başlangıcı: Patatesin suya en çok ihtiyaç duyduğu dönemdir.
Yumru şişme dönemi: Toprak sürekli nemli tutulmalıdır.
Hasat öncesi: Son sulama ile hasat arasında yaklaşık bir hafta bırakılır.

Karık usulünde sulama aralığı hafif topraklarda 15–18 gün, ağır topraklarda 22–25 gün olarak verilir ve sezon boyunca genellikle 2–4 sulama yapılır.

Gübreleme

Gübreleme programının temeli toprak analizidir. Ekimden önce dekara 1,5–2 ton, toprak çok fakirse 2,5–3 ton yanmış çiftlik gübresi verilebilir. Toprak analizi yaptırılamadığı durumlar için Şırnak İl Müdürlüğü yayınında sulu koşullarda dekara saf madde olarak 14–16 kg azot, 8–10 kg fosfor ve 8–10 kg potasyum önerilir.

Fosforlu ve potasyumlu gübrelerin tamamı ile azotun yarısı dikimden önce ya da dikimle birlikte verilir.
Azotun kalan kısmı boğaz doldurma sırasında ve ilk sulamadan önce uygulanır.

Başlıca Hastalık ve Zararlılar

Patates böceği

Patates böceği (Leptinotarsa decemlineata), sarı zemin üzerinde siyah çizgili sert kanatlı, yaklaşık 1 cm boyunda bir böcektir; larvaları portakal sarısı renkli ve kambur duruşludur. Erginler kışı toprakta geçirir ve ilkbaharda çıkarak yapraklarla beslenir; yoğun popülasyonlar bitkiyi tamamen yapraksız bırakabilir. Küçük alanlarda ergin ve larvaların elle toplanması ve yaprak altındaki yumurta paketlerinin ezilmesi etkili bir yöntemdir. Hasatta tarlada yumru bırakılmaması da zararlının sonraki yılki popülasyonunu azaltır.

Patates mildiyösü

Mildiyö (Phytophthora infestans), uygun koşullarda tarlayı birkaç gün içinde çökertebilen en tehlikeli patates hastalığıdır. Yapraklarda soluk yeşil-sarımsı, sonra kahverengileşen lekeler ve yaprak alt yüzünde külrengi bir örtü oluşur; yumrularda ise hafif çökük, kabuk altına doğru ilerleyen sert lekeler görülür. Bakanlığın patates mildiyösü broşürüne göre enfeksiyon, en az 10 saat boyunca sıcaklığın 10 °C ve üzerinde, oransal nemin %90’ın üzerinde seyretmesi ya da yaprakların ıslak kalmasıyla başlar. Hastalığın her yıl görüldüğü yerlerde koruyucu uygulamalar, günlük ortalama sıcaklık 16 °C’ye ulaştığında başlatılır. Sertifikalı tohumluk, sabah ve akşam çiğinin uzun süre kalmadığı güney yönlü tarlalar ve hastalıklı bitki artıklarının uzaklaştırılması temel kültürel önlemlerdir. Bölgenizdeki tahmin-uyarı duyurularını takip etmek, uygulamaların doğru zamanda yapılmasını sağlar.

Patates kist nematodu

Patates kist nematodları (Globodera rostochiensis ve G. pallida) Türkiye’de karantina listesinde yer alan zararlılardır. Toprak üstünde belirgin bir belirti vermezler; tarlada ocaklar halinde zayıf gelişme, solgunluk ve yumru küçülmesi görülür. Çiçeklenme döneminde köklerde iğne başı büyüklüğünde beyaz, sarı veya kahverengi kistler gözlenebilir. Bakanlığın sürvey talimatına göre kistler konukçu bitki olmadan toprakta 10–30 yıl canlı kalabilir ve arka arkaya patates ekilen alanlarda verim kaybı %80’e kadar çıkabilir. Nematod kendi başına uzağa yayılamaz; tohumluk yumru, toprak, alet ve makinelerle taşınır. Bu nedenle sertifikalı tohumluk, uzun ekim nöbeti ve alet-ekipmanın temizlenmesi en etkili korunma yollarıdır.

Bu etmenlerin yanı sıra patates siğili, erken yaprak yanıklığı, patates güvesi, tel kurdu ve bozkurt da üretimde sorun yaratabilir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Hasat ve Depolama

Hasat zamanı geldiğinde yaprak ve saplar sararıp kurumaya başlar, yumrular çeşide özgü büyüklüğe ulaşır, stolonlar bitkiden kolayca ayrılır ve kabuk sertleşir. Pratik bir kontrol olarak kabuk parmakla ovalandığında soyulmuyorsa yumru hasada hazırdır. Kabuğu olgunlaşmamış yumrular kolay zedelenir ve depoda çabuk bozulur.

Yumrular toprak tavdayken, zedelenmeden sökülmelidir.
Islak yumrular gölgede kurutulmalı; hasta, çürük, zedeli ve kabuğu soyulmuş yumrular ayıklanmalıdır.
Yumrular iri, orta ve küçük olarak sınıflandırılıp file çuvallara konulmalıdır.
Hasatta tarlada yumru bırakılmamalıdır; bunlar hastalık ve zararlılar için kaynak oluşturur.

Depolamada yumruların olgun, sağlam ve temiz olması gerekir. Depo sıcaklığı 3–4 °C, oransal nem %85–90 olmalı ve iyi bir havalandırma sağlanmalıdır. Yığın yüksekliği yemeklik patateste 3–4 m’yi, tohumlukta 1 m’yi geçmemelidir. Uzun süreli (7–8 ay) saklama için soğuk hava depoları tercih edilir. Çiftçi koşullarındaki depolarda tabana ahşap ızgara döşenerek alttan hava girişi, üstte ise baca ile sıcak havanın çıkışı sağlanabilir. Yumrular ışık görürse yeşilleneceğinden depo karanlık tutulmalı ve dona karşı korunmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Sofralık patatesi tohumluk olarak dikebilir miyim?

Önerilmez. Sofralık patates virüs, siğil ve kist nematodu gibi etmenler yönünden denetlenmemiştir ve bunları tarlanıza taşıyabilir. Sertifikalı tohumluk hem verimi hem de tarlanın uzun vadeli sağlığını korur.

Patateste boğaz doldurma neden önemlidir?

Boğaz doldurma yumruların toprak altında kalmasını sağlayarak yeşillenmeyi önler, yabancı otları bastırır ve suyun kök bölgesine düzgün dağılmasına yardım eder. İlk boğaz doldurma bitkiler yaklaşık 10 cm boya ulaştığında yapılır.

Patates depoda neden filizlenir veya çürür?

Depo sıcaklığının yüksek olması filizlenmeyi, yetersiz havalandırma ve zedeli yumrular ise çürümeyi hızlandırır. Depoyu 3–4 °C ve %85–90 nemde tutmak, zedeli yumruları ayıklamak ve havalandırmayı düzenli yapmak bu sorunları azaltır.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Bozköy’de bir patates tarlası. Fotoğraf: Nsc3397 at Turkish Wikipedia, Wikimedia Commons, Public domain

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.