Domates, biber, patlıcan, salatalık, karpuz, kavun ve lahana gibi sebzelerde üretimin başarısı büyük ölçüde fidenin kalitesine bağlıdır. Sağlıklı, dengeli gelişmiş ve doğru zamanda dikilen bir fide tarlada ya da serada hızla tutar, erken ve düzgün ürün verir. Zayıf, boy atmış ya da hastalık taşıyan bir fide ise sorunları ta en baştan bahçeye taşır. Bugün birçok üretici fideyi kayıtlı fide işletmelerinden hazır alırken, küçük işletmeler ve evde üretim yapanlar kendi fidesini yetiştirmeye devam ediyor.
Bu rehberde fide kullanmanın faydalarını, fide yetiştirme ortamlarını (viyol, torf, perlit, fide yastıkları), tohum ekimini, sıcaklık, nem ve ışık yönetimini, sulama ve besleme ilkelerini, sertleştirmeyi, aşılı fideyi, iyi bir fidenin özelliklerini, fide satın alırken dikkat edilecekleri ve çökerten başta olmak üzere fide hastalıklarına karşı kültürel önlemleri ele alıyoruz. Bilgiler ağırlıklı olarak Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin), Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) ve il müdürlüklerinin yayınlarına dayanmaktadır.
İçindekiler
Neden Fide ile Üretim?
Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün fide yayınlarında fide kullanmanın başlıca avantajları şöyle sıralanır:
- Erkencilik: Bitki gelişiminin bir bölümünü fidelikte geçirdiği için hasat öne çekilir.
- Arazi tasarrufu: Bitki tarlada daha kısa kalır. Aynı arazide yılda iki, hatta üç ürün alınabilir.
- Tohum tasarrufu: Doğrudan ekime göre çok daha az tohum harcanır. Bu, pahalı hibrit tohumlarda önemli bir avantajdır.
- İklim riskinin azalması: Düşük sıcaklık ya da şiddetli yağış gibi çimlenmeyi engelleyen koşullardan etkilenme azalır.
- Homojen üretim: Zayıf ve hastalıklı fideler fidelikte ayıklanır, tarlaya aynı büyüklükte bitkiler dikilir.
- Isıtma tasarrufu: Örtü altında fide döneminde çok daha küçük bir alan ısıtılır.
Fide döneminde ayrıca aşılama ve ek ışıklandırma gibi uygulamalar da yapılabilir.
Fide Yetiştirme Ortamları
Sera, yastık ve viyol
Fideler seralarda, fide yastıklarında, saksılarda, torbalarda ya da viyollerde yetiştirilir. Alata Enstitüsü’ne göre sera yatırımı pahalı olduğu için küçük üreticiler hâlâ fide yastıklarını sık kullanır. Yastıklar ısıtma durumuna göre üçe ayrılır:
- Sıcak yastık: Kış sonunda ekilen domates, biber ve patlıcan fideleri için kullanılır. Genişliği 1,20–1,30 m, uzunluğu 6–15 m’dir. Üzeri cam veya plastikle örtülür, gerektiğinde ısıtılır.
- Ilık yastık: Ekim için değil, sıcak yastıkta çimlenen fidelerin şaşırtılıp alıştırılması için kullanılır.
- Soğuk yastık: Yazın ekilen lahana, karnabahar, pırasa ve marul fidelerinde kullanılır. Isıtma gerekmez.
Günümüzde ticari fide üretiminin büyük bölümü viyollerde yapılır. Viyol her fidenin kendi gözünde, kendi harcıyla büyümesini sağlar. Böylece fideler kök topuyla birlikte, kök zararı görmeden dikilir ve daha homojen gelişir. Fide serası kurulacak yer güneye, güneydoğuya veya güneybatıya bakmalı, sert rüzgârlardan korunaklı olmalı ve kaliteli, yeterli suya sahip olmalıdır.
Yetiştirme harcı: torf, perlit ve vermikülit
Fide harcı genellikle torf, perlit ve vermikülit karışımlarından oluşur. Alata Enstitüsü’nün 2022 tarihli broşürüne göre harç steril olmalı, uygun pH’ya sahip olmalı ve hastalık ile zararlıdan arî olmalıdır. Karışım oranları ürüne ve amaca göre ayarlanır. Enstitünün 2015 tarihli yayınında örnek bir karışım olarak 50–60 litre torf, 20–25 litre vermikülit ve 5–7,5 litre perlit önerilir. Enstitünün aşılı kavun fidesi üzerine yaptığı bir araştırmada ise torf ve perlit 2:1 oranında karıştırılarak 104 gözlü viyollerde kullanılmıştır. Daha geleneksel yöntemlerde bahçe toprağı, dere kumu ve iyi yanmış çiftlik gübresi karışımları da kullanılır. Bu tür karışımlar hastalık taşıyabileceğinden temiz kaynaklardan hazırlanmalıdır.
Tohum Ekimi, Sıcaklık, Nem ve Işık
Fotoğraf: Judgefloro, Wikimedia Commons, CC0
Tohum ekimi ve çimlenme
Alata Enstitüsü’nün biber yayınına göre tohumlar serpme yerine viyollere ekilmelidir. Böylece bakım kolaylaşır ve fideler daha düzgün gelişir. Standart (açık tozlanan) tohumda göz başına 3–4, hibrit tohumda ise 1 tohum yeterlidir. Ekim derinliği tohum iriliğinin yaklaşık 2–3 katı kadar tutulur. Yastığa ekimde Isparta İl Müdürlüğü domates için 1–2 cm derinlik, 13–15 cm sıra arası ve 1–1,5 cm sıra üzeri mesafe önerir. TİGEM’in yerel tohum yayınında da viyol gözüne bir-iki tohum, yaklaşık 1 cm derinliğe ekilip üzeri hafifçe örtülerek sulanması önerilir.
Çimlenme süresi türe ve sıcaklığa göre değişir. Alata Enstitüsü uygun bir fidelikte çimlenmenin genellikle 7–15 gün içinde gerçekleştiğini belirtir. Biber tohumu 10–15 günde çimlenir. Yalova Enstitüsü’ne göre patlıcan tohumunun çimlenmesi için toprak sıcaklığının 19°C’nin üzerinde olması gerekir. Çimlenme döneminde harç nemli tutulmalı, ancak su birikmemelidir. Fazla nem tohum çürümesine ve çökertene yol açar.
Sıcaklık, nem ve ışık yönetimi
Fide döneminde sıcaklık, fidenin hem gelişme hızını hem de kalitesini belirler. Bakanlık yayınlarından bazı değerler şöyledir:
- Domates: Samsun İl Müdürlüğü’nün sebzecilik kitabında sera içi sıcaklığın gündüz 17–26°C, gece 11–18°C olması, 10°C’nin altına ve 35°C’nin üstüne çıkılmaması önerilir.
- Biber: Alata Enstitüsü’ne göre fidelikte gece sıcaklığı 10°C’nin, gündüz sıcaklığı 20–25°C’nin altına düşmemelidir.
- Salatalık: Fide döneminde toprak sıcaklığı 18–20°C, hava sıcaklığı gündüz 20–24°C, gece 18–20°C olmalıdır.
- Lahana: Fide yetiştirmede sıcaklık 12°C’nin altına düşmemelidir.
Sıcak yastıklar, kotiledon yapraklar görünene kadar kapalı tutulur. Sonra düzenli aralıklarla havalandırılır. Havalandırma hem fazla nemi atar hem de sıcaklığın aşırı yükselmesini önler. Işık yetersiz, sıcaklık ve nem yüksek olduğunda fideler incelip boy atar. Isparta İl Müdürlüğü, tarla koşulları dikime uygun hale gelene kadar fidelerin boy atmasını önlemek için havalandırma ve sulamanın dikkatle kontrol edilmesini önerir. Bu nedenle fidelik bol güneş alan bir yerde kurulmalıdır.
Sulama ve Besleme İlkeleri
Fide sulamasında temel kural, harcı sürekli nemli ama hiçbir zaman ıslak tutmamaktır. Fazla su köklerin havasız kalmasına, çökertenin artmasına ve fidelerin boy atmasına neden olur. Sulama sabah saatlerinde yapılırsa yapraklar gün içinde kurur ve hastalık riski azalır. Sulamada süzgeçli kova ya da ince damlalı başlıklar kullanılmalı, tohumların ve genç fidelerin yerinden oynaması önlenmelidir. Fideler sökülmeden ya da tarlaya götürülmeden bir gün önce sulanırsa kök topu dağılmaz ve kökler daha az zarar görür.
Torf esaslı harçların bir kısmı başlangıç besinleriyle zenginleştirilmiş olarak satılır. Fide döneminde besleme, harcın içeriğine ve fidenin rengine, gelişimine göre ölçülü yapılmalıdır. Özellikle azotlu gübrenin fazlası fideleri yumuşak, boylu ve hastalığa hassas hale getirir. Bakanlığın sebze hastalıkları rehberinde de gereksiz yere fazla azotlu gübre kullanılmaması çökertene karşı önlemler arasında sayılır. Gübre seçimi ve miktarı için İl/İlçe Müdürlüğü uzmanlarına danışılması önerilir.
Sertleştirme (Alıştırma) ve Dikime Hazır Fide
Sertleştirme
Korunaklı ortamda yetişen fideler, tarladaki daha düşük sıcaklık, rüzgâr ve doğrudan güneşe birden çıkarıldığında strese girer. Sertleştirme, dikimden önceki günlerde fidelerin bu koşullara kademeli olarak alıştırılmasıdır. Bu dönemde sera veya yastık daha uzun süre açık tutulur, sıcaklık bir miktar düşürülür ve sulama azaltılır. Ilık yastıkların bir işlevi de bu alıştırmayı sağlamaktır. İyi sertleştirilmiş fidenin dokusu daha sıkı olur ve dikim sonrası tutma oranı yükselir. Ancak fideyi kurutacak ya da üşütecek kadar sert uygulamalardan kaçınılmalıdır.
Ne zaman dikime hazır?
- Domates: Ankara ve Alata yayınlarına göre 5–6 gerçek yapraklı dönem. Isparta İl Müdürlüğü ekimden yaklaşık 40–45 gün sonra, 15–20 cm boy ve kurşun kalem kalınlığında gövdeyi ölçü alır.
- Patlıcan: Yalova Enstitüsü’ne göre fideler 7–10 haftada, 3 gerçek yapraklı ve 15–18 cm boyda dikime hazır olur.
- Salatalık ve kavun: Samsun İl Müdürlüğü’ne göre 3–4 yapraklı dönem.
- Lahana ve karnabahar: Lahanada 5–10, karnabaharda 7–8 yapraklı, sağlam ve uzamamış fideler.
Aşılı Fide
Aşılı fide, üretilmek istenen çeşidin (kalem) toprak kökenli hastalıklara ve olumsuz koşullara dayanıklı bir anaç üzerine aşılanmasıyla elde edilir. Alata Enstitüsü’nün “Sebzelerde Anaç Kullanımı” broşürüne göre Türkiye’de ilk ticari aşılı domates fidesi 1998’de üretilmiştir. Aşı bugün karpuz, kavun, salatalık, domates, patlıcan ve biberde kullanılmaktadır. Örtü altında toprak sürekli kullanıldığı için hastalık ve zararlı baskısı artmış, bu da aşılı fide kullanımını yaygınlaştırmıştır.
Aşılı fidenin faydaları
- Toprak kökenli hastalıklara karşı dayanıklılık,
- Düşük toprak ve hava sıcaklığına, tuzluluğa ve aşırı neme tolerans,
- Su ve besin alımının iyileşmesi, güçlü gelişme, erkencilik ve yüksek verim,
- İlaç kullanımının ve çevreye verilen zararın azalması.
Türlere göre anaçlar
Aynı broşüre göre domateste yabani domates türleriyle yapılan melez anaçlar, patlıcanda en çok Solanum torvum ve domates kökenli melez anaçlar kullanılır. Karpuzda en yaygın anaçlar Cucurbita maxima x Cucurbita moschata melezi kabaklardır. Bunları su kabağı izler. Salatalıkta da kabak melezleri yaygındır. Düşük sıcaklığa dayanımı nedeniyle Cucurbita ficifolia anacı tercih edilir. Aşılı karpuzlarda şeker birikimi daha yavaş olabileceğinden hasat biraz geciktirilmelidir.
Aşılama ve bakım
Aşılama uzmanlık isteyen bir iştir. Anaç ve kalemin aşı için uygun kalınlığa aynı anda ulaşması için ekim tarihleri ayarlanır. Alata Enstitüsü’nün aşılı kavun araştırmasında dilcikli yanaştırma aşısı uygulanmış, aşıdan yaklaşık bir hafta sonra kalemin kendi gövdesi kesilmiştir. Aşılı fideler alttan ısıtmalı masalarda, üzeri gölgelenen tüneller altında tutulmuş, tünel içi sıcaklık ve nem sürekli izlenmiştir. Bu dönemde yüksek nem ve gölge, aşı yerinin kaynamasına yardımcı olur. Dikimde aşı yeri toprağa gömülmemelidir. Aksi halde kalem kendi kökünü salar ve anacın sağladığı dayanıklılık kaybolur. Aşılı fidenin, aşı uyumu bilinen anaçlarla çalışan kayıtlı fide işletmelerinden alınması önerilir.
Fide Kalitesi ve Satın Alırken Dikkat Edilecekler
Alata Enstitüsü’ne göre iyi bir fidede şu özellikler aranır:
- Bütün bitki kısımları sağlıklı ve canlıdır, kuru madde oranı yüksektir.
- Gövde kalın ve güçlüdür, aşırı boy atmamıştır.
- Fide ne çok genç ne çok yaşlıdır.
- Kök sistemi tam ve iyi gelişmiştir, kök topu dağılmaz.
- Dikilecek fidelerin hepsi aynı büyüklükte ve aynı gelişme dönemindedir.
Hazır fide alırken bu özelliklere ek olarak şunlara dikkat edilmelidir: fidenin çeşidi ve anacı (aşılıysa) açıkça belirtilmeli, fide etiketli ve faturalı satılmalı, yapraklarda leke, solgunluk, böcek ya da yumurta bulunmamalıdır. Kökleri kahverengileşmiş, kök boğazında incelme ve çürüme görülen fideler alınmamalıdır. Fideliklerin üretimi Bakanlık mevzuatı çerçevesinde kayıt ve denetime tabidir. Bakanlığa bağlı Fidan ve Fide Test Merkezi Müdürlüğü (Karacabey/Bursa) fide ve fidan sertifikası ile etiketi düzenleme işlerini yürütmektedir. Satın alacağınız fide işletmesinin kayıtlı olup olmadığını ve güncel mevzuat şartlarını İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenebilirsiniz.
Fide Hastalıkları ve Kültürel Önlemler
Çökerten (fide kök çürüklüğü)
Fidelikteki en yaygın sorun çökertendir. Bakanlığın sebze hastalıkları rehberine göre hastalığa Pythium, Rhizoctonia, Fusarium, Alternaria ve Sclerotinia türleri yol açar. Hastalık tohum çimlenirken, fide toprak yüzüne çıkmadan önce de zarar verebilir. Çıkıştan sonra ise fideler toprağa değdiği yerden, yani kök boğazından incelir ve yatar. Fidelikte ocak ocak boşluklar oluşur. Koşullar uygun olduğunda fidelerin tamamı kaybedilebilir. Rehbere göre hastalık ülkede fide üretilen her yerde görülmektedir.
Kültürel önlemler
Aynı rehberde çökertene karşı şu önlemler önerilir:
- Tohum sık ekilmemelidir.
- Hastalıklı fideler hemen ayıklanmalıdır.
- Uygun havalarda fideler açılarak sık sık havalandırılmalıdır.
- Fazla sulamadan kaçınılmalıdır.
- Gereksiz yere fazla azotlu gübre kullanılmamalıdır.
- Erken ekimden kaçınılmalıdır.
- Fidelikler bol güneş alan, soğuk rüzgârlara kapalı yerlerde kurulmalıdır.
- Hastalık görülen yastık veya kapların harcı boşaltılmalı, kap temizlenmeli ve yeni fide harcı konulmalıdır.
Bunlara ek olarak steril harç, temiz viyol ve sağlıklı, güvenilir kaynaktan alınmış tohum kullanmak da hastalık riskini azaltır. Kullanılmış viyoller yeniden kullanılacaksa iyice temizlenmelidir. Beyazsinek, yaprak biti ve trips gibi zararlılar da fide döneminde hem doğrudan zarar verir hem de virüs taşıyabilir. Bu yüzden fidelik havalandırma açıklıkları tülle kapatılmalı ve fideler düzenli gözlenmelidir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Sık Sorulan Sorular
Domates fidesi kaç günde dikime hazır olur?
Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne göre domates fidesi ekimden yaklaşık 40–45 gün sonra, 15–20 cm boyda ve kurşun kalem kalınlığında gövdeye ulaştığında dikime hazırdır. Samsun İl Müdürlüğü bu süreyi 45–50 gün olarak verir. Pratikte 5–6 gerçek yapraklı dönem ölçü alınır. Süre, sıcaklığa ve ışığa göre değişir.
Fidelerim neden dipten çürüyüp yatıyor?
Bu belirti büyük olasılıkla çökertendir. Sık ekim, fazla sulama, yetersiz havalandırma ve fazla azotlu gübreleme hastalığı kolaylaştırır. Hastalıklı fideleri hemen ayıklayın, sulamayı azaltın, havalandırmayı artırın ve gerekirse harcı yenileyin. Kesin teşhis için İl/İlçe Müdürlüğünüze danışın.
Aşılı fide almak her zaman gerekli mi?
Hayır. Aşılı fide, özellikle toprak kökenli hastalıkların sorun olduğu, ekim nöbetinin uygulanamadığı seralar ve tarlalar ile düşük sıcaklık veya tuzluluk görülen yerlerde avantaj sağlar. Bu tür sorunların olmadığı alanlarda aşısız, sağlıklı fide de yeterli olabilir.
Kaynaklar
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği (2022)
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Fide Yetiştiriciliği (2015)
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Sebzelerde Anaç Kullanımı (2022)
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – alatarım Dergisi: Aşılı Fide Kullanımının Sera Kavun Yetiştiriciliğinde Beslenme Durumuna Etkisi (2006)
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Biber Yetiştiriciliği
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Örtüaltı Domates Yetiştiriciliği
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Patlıcan Yetiştiriciliği
- Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Açıkta Domates Yetiştiriciliği
- Ankara İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Domates Yetiştiriciliği
- Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Sebzecilik
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Zirai Mücadele Rehberi: Sebze Hastalıkları
- TİGEM – Mirasımız Yerel Tohum
- Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü, Fidan ve Fide Test Merkezi Müdürlüğü – Sertifikasyon
Kapak fotoğrafı: Modern bir fide üretim tesisinde viyollerde yetiştirilen fideler. Fotoğraf: Judgefloro, Wikimedia Commons, CC0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
