Yonca, “yem bitkilerinin kraliçesi” olarak anılan, çok yıllık ve baklagil familyasından bir yem bitkisidir. Yılda birden fazla biçim vermesi, yüksek protein içeriği ve hayvanlar tarafından severek tüketilmesi onu süt ve besi işletmelerinin temel kaba yem kaynağı yapar. Konya İl Müdürlüğü’nün yayınında, kaliteli yonca otuyla beslemenin süt verimini yüzde 30’lara kadar artırabildiği vurgulanmaktadır. Köklerindeki bakteriler sayesinde toprağa azot kazandırması da ekim nöbetinde ayrı bir değer katar.
Bu rehberde yoncanın toprak ve pH isteklerini, ekim zamanı ve tohum miktarını, bakteri aşılamasını, gübreleme ve sulamayı, biçim zamanı ve sayısını, kuru ot hazırlama ve kaliteyi ve yonca hortumlu böceğini Tarım ve Orman Bakanlığı yayınlarına dayanarak özetliyoruz.
İçindekiler
Toprak ve pH İstekleri
Yonca, derin köklü bir bitki olduğu için toprak yapısına karşı hassastır. Konya İl Müdürlüğü’nün yayınına göre en iyi yetiştiği topraklar tınlı, çok kumlu olmayan ve yeterli kireç içeren topraklardır. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün sahil kuşağı yonca broşüründe kumlu-tın, tın ve killi-tın gibi orta bünyeli toprakların en iyi gelişmeyi sağladığı belirtilir.
Taban suyu yüksek tarlalar yonca için uygun değildir. Kaynaklarda taban suyu derinliğinin 1,5–2 m civarında ya da bunun altında olması ve durgun olmaması gerektiği vurgulanır. Göllenme yapan, drenajı bozuk tarlalarda kökler çürür ve bitki seyrekleşir. Toprakta alt katman sıkışması varsa ekimden önce giderilmeli, tarla iyi tesviye edilmelidir.
Toprak pH’sı ve kireçleme
Yonca asidik topraklara dayanıksızdır. Tarım ve Orman Bakanlığı önerilerine göre toprak pH’sının 6,5’in altına düşmemesi gerekir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün broşüründe asidik topraklar için dekara uygulanacak kireç miktarı pH değerine göre verilmektedir; örneğin pH 6,4 olan toprağa 500 kg, pH 6,1’e 750 kg, pH 5,5’e 1.250 kg, pH 4,8’e ise 1.750 kg kireç önerilir. pH 6,5 ve üzerinde kireçlemeye gerek yoktur. Kireçleme kararı mutlaka toprak analizine dayanmalıdır.
Ekim Zamanı ve Tohum Miktarı
Ekim zamanı
Yonca iklime göre ilkbaharda veya sonbaharda ekilebilir. Samsun İl Müdürlüğü’nün yem bitkileri yayınında Akdeniz iklimi görülen yerlerde sonbahar, daha serin bölgelerde ise ilkbahar ekiminin uygun olduğu belirtilir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre Ege Bölgesi’nde en uygun ekim zamanı 1 Ekim–1 Kasım arasıdır. Kütahya İl Müdürlüğü yayınında ise ilkbaharda koşullar elverir elvermez erken ekim yapılması ve yöre için nisan ayının en uygun zaman olduğu ifade edilir. Konya’da ekimin 25 Nisan–15 Ağustos arasında yapılabildiği bildirilmektedir.
Sonbahar ekiminde fidelerin kış gelmeden yeterince gelişmesi, ilkbahar ekiminde ise yaz kuraklığından önce kök sisteminin kurulması hedeflenir.
Tohum miktarı ve ekim derinliği
Yonca tohumu çok küçük olduğundan yüzlek ekilmelidir; ekim derinliği 0,5–2 cm’dir. Tohum yatağı ince ve iyi bastırılmış olmalı, ekimden sonra merdane çekilerek tohumun toprakla teması sağlanmalıdır. Kaynaklarda önerilen tohum miktarları şöyledir:
- Ot üretimi için sıraya ekim: Dekara 1,5–2,5 kg (Konya), 2–2,5 kg (Samsun) veya yaklaşık 2 kg (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü); sıra arası 10–20 cm.
- Serpme ekim: Dekara 3–4 kg; serpme ekimde tohum kaybı fazla olduğu için miktar artırılır.
- Tohum üretimi için: Dekara 1–1,5 kg tohum, 50–60 cm sıra arası.
Samsun yayınında nemli bölgelerde 15–20 cm, kurak koşullarda 30 cm sıra arası önerilmektedir.
Bakteri Aşılaması ve Gübreleme
Fotoğraf: Gary D Robson, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bakteri aşılaması
Yonca, köklerinde yaşayan Rhizobium bakterileri sayesinde azot ihtiyacını büyük ölçüde havadan karşılar. Yoncanın daha önce hiç ekilmediği tarlalarda toprakta bu bakteri bulunmayabileceği için tohumun aşılanması gerekir. Konya ve Samsun İl Müdürlüklerinin yayınlarına göre aşılamada 50 kg yonca tohumuna 1 kg Rhizobium bakterisi kullanılmalıdır. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü ise bakterinin sayısı veya etkinliği konusunda şüphe varsa aşılama yapılmasını önermektedir. Aşılanan tohum gölgede hazırlanmalı ve bekletilmeden ekilmelidir.
Gübreleme
Yonca çok yıllık bir bitki olduğu için kuruluş yılındaki gübreleme sonraki yılların verimini de etkiler. Toprak analizi her zaman tercih edilmelidir. Kaynaklardaki genel öneriler şöyledir:
- Ekimden önce dekara en fazla 2 ton iyi yanmış çiftlik gübresi verilebilir. Çiftlik gübresi verildiyse ilk yıl azota gerek yoktur ve dekara 20–25 kg triple süper fosfat yeterlidir (Konya).
- Çiftlik gübresi verilmediyse dekara 25 kg, tohum aşılandıysa dekara 15 kg DAP uygulanabilir (Konya).
- Toprak analizi yoksa ekimden önce dekara 26–35 kg triple süper fosfat bir yıllık ihtiyacı karşılar (Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü).
- Sonraki yıllarda azot verilmez; sonbaharda dekara 20–25 kg triple süper fosfat uygulanır (Konya).
Sulama
Yonca kurağa dayanıklı olsa da yüksek verim için düzenli sulama gerekir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün broşüründe yıllık su ihtiyacı yaklaşık 1.250–1.300 mm, yaz aylarında ise aylık 250–300 mm olarak verilmekte ve yüksek verim için iki haftada bir yaklaşık 15 cm su uygulanması önerilmektedir.
Kurulmuş yonca tarlasında pratik kural, her biçim için iki sulama yapmaktır: biri biçimden yaklaşık bir hafta önce, diğeri biçimden bir hafta sonra. Konya yayınına göre yaprakların koyu mavimsi-yeşil bir renk alması bitkinin suya ihtiyaç duyduğunu gösterir. Kuruluş döneminde Kütahya yayınında, ekimden 3 gün sonra başlayarak ilk sürgünler çıkana kadar iki günde bir hafif sulama yapılması önerilir. Fide döneminde salma sulama yavaş yapılmalı, tohumların ve genç fidelerin su ile sürüklenmesine izin verilmemelidir.
Biçimden sonra sulamayı yeni sürgünler toprağı örtene kadar biraz geciktirmek yabancı ot kontrolüne de yardımcı olur.
Biçim Zamanı ve Sayısı
Yoncada verim ile kalite arasında bir denge vardır: Bitki olgunlaştıkça toplam ot verimi artar ancak yem değeri düşer. Tarım ve Orman Bakanlığı önerilerine göre protein verimi bakımından en uygun biçim zamanı 1/10 çiçeklenme, yani bitkilerin yaklaşık yüzde 10’unun çiçek açtığı dönemdir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü bu aralığı yüzde 10–15 çiçeklenme olarak verir. Samsun yayınına göre bu dönemde bitki boyu 70–90 cm’ye ulaşır. Konya yayınında ilk biçimin tomurcuklanma döneminde, sonraki biçimlerin ise yüzde 10 çiçeklenmede yapılması önerilmektedir.
Anız yüksekliği ve son biçim
- Normal biçimlerde 5–10 cm anız bırakılmalıdır.
- Kıştan önceki son biçimde anız 15–20 cm tutulmalıdır.
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre sonbahardaki son biçim, ilk dondan yaklaşık 4–6 hafta önce yapılmalıdır. Böylece bitki köklerinde kışı geçirecek yedek besin biriktirebilir.
Biçim sayısı ve verim
Biçim sayısı iklime ve sulama imkânına bağlıdır. Samsun İl Müdürlüğü yayınına göre kuru koşullarda yılda 2–3, sulu koşullarda ise 8–9’a kadar biçim alınabilmektedir. Kütahya yayınında her biçimde dekardan 1–3 ton yeşil ot, yani 300–800 kg kuru ot alındığı; Konya yayınında ise sezon boyunca dekardan yaklaşık 1.000–1.200 kg kuru ot elde edildiği bildirilmektedir. Yonca ilk yıl düşük verim verir, üçüncü yılda en yüksek verime ulaşır ve sonra verim azalmaya başlar. Ekonomik ömrü 4–5 yıldır.
Kuru Ot Hazırlama ve Kalite
Yoncanın değeri büyük ölçüde yapraklarından gelir. Kütahya İl Müdürlüğü’nün yayınında belirtildiği gibi toplam proteinin yaklaşık yüzde 75’i yapraklarda bulunur. Yapraklar kurudukça kolayca döküldüğü için kurutma ve toplama sırasında yaprak kaybını önlemek kalitenin anahtarıdır.
- Biçilen ot tarlada gereğinden fazla kurutulmamalıdır; aşırı kuruyan yapraklar ufalanarak dökülür.
- Tırmıkla çevirme ve toplama işlemleri, yaprakların nemli ve esnek olduğu sabah erken saatlerde yapılmalıdır.
- Samsun yayınında, kurutmanın mümkünse gölge ve havadar bir yerde yapılması önerilir; bu, renk ve besin değeri kaybını azaltır.
- Yeterince kurumadan balyalanan ot depoda kızışıp küflenebilir; bu nedenle balyalamadan önce otun yeterince kuruduğundan emin olunmalıdır.
Samsun yayınına göre kaliteli yonca kuru otu yüzde 17–18 ham protein ve yaklaşık yüzde 15 sindirilebilir protein içerir. Kalsiyumca zengin, fosforca ise görece fakirdir. Erken biçilmiş, yeşil renkli, yapraklı ve küfsüz ot en yüksek kaliteyi temsil eder.
Yonca Hortumlu Böceği
Yonca hortumlu böceği (Hypera variabilis), yoncanın en önemli zararlısıdır. Erzincan İl Müdürlüğü’nün yayınına göre erginler 5–6 mm boyunda, kahverengi-gri renkli böceklerdir. Zararı asıl yapan larvalar yeşil renkli, siyah başlı ve sırtında beyaz bir çizgi bulunan bacaksız kurtçuklardır; olgun larva 7–10 mm’ye ulaşır.
Erginler kışı tarla içi ve kenarlarındaki bitki artıkları ile toprak çatlaklarında geçirir, mart ayının ikinci yarısından itibaren tarlada görülür ve yılda bir döl verir. Larvalar önce sürgün uçlarını ve yaprak koltuklarını, sonra yaprakları yer; ağır bulaşmada yalnızca yaprak damarları kalır ve tarla gümüşi-gri, donuk bir görünüm alır. En kritik dönem ilk biçime kadar olan süredir; zarar özellikle sulama imkânı kısıtlı ve az biçim alınan yerlerde ciddidir.
Kültürel önlemler
- Sık ve güçlü bir yonca tarlası oluşturmak; gölgelenen toprak yumurta ve larva gelişimini yavaşlatır.
- İlk biçimi her zamankinden 10–15 gün erken yapmak.
- Biçimden bir hafta önce sulama yapmak, biçimden sonra ise 7–10 gün sulamamak; böylece açıkta kalan larvalar güneşle ölür.
- Biçilen otu tarladan hemen kaldırıp başka bir yerde kurutmak.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Yoncada ayrıca küsküt adlı parazit bitki de önemli bir sorundur; temiz, sertifikalı tohum kullanmak en önemli korunma yoludur.
Sık Sorulan Sorular
Yonca ne zaman biçilmeli?
En uygun zaman, bitkilerin yaklaşık yüzde 10’unun çiçek açtığı 1/10 çiçeklenme dönemidir. Bu dönemde hem protein verimi en yüksek düzeydedir hem de bitki bir sonraki biçim için yeterli kök rezervi biriktirmiş olur.
Dekara ne kadar yonca tohumu atılır?
Ot üretimi için mibzerle sıraya ekimde dekara yaklaşık 1,5–2,5 kg, serpme ekimde 3–4 kg tohum kullanılır. Tohum üretimi amaçlanıyorsa dekara 1–1,5 kg tohum geniş sıralara ekilir.
Yonca hangi topraklarda yetişmez?
pH değeri 6,5’in altındaki asidik topraklar, taban suyu yüksek ve su göllenmesi yapan tarlalar yonca için uygun değildir. Asidik topraklar kireçlenerek, drenaj sorunu olan tarlalar ise drenaj yapılarak yonca tarımına uygun hâle getirilebilir.
İlgili Rehberler
Kaynaklar
- Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Yonca
- Kütahya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Yonca Tarımı
- Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Yem Bitkileri Tarımı ve Silaj Yapımı
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü: Sahil Kuşağı Yonca Yetiştiriciliği
- Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü: Yonca Hortumlu Böceği
Kapak fotoğrafı: Biçim zamanı gelmiş bir yonca tarlası. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
