Hindi, Kaz ve Ördek Yetiştiriciliği: Kümes, Kuluçka, Besleme ve Kuş Gribi

Hindi, kaz ve ördek, tavuktan sonra Türkiye’de en çok bakılan kanatlılardır. Köylerde çoğu zaman birkaç hayvanla, aile ihtiyacı için yetiştirilirler; ama doğru planlandığında hindi besisi, Kars-Ardahan usulü kaz yetiştiriciliği ve ördek üretimi kırsalda ek gelir de sağlayabilir. Bu türlerin ortak avantajı mera ve çayırdan iyi yararlanmalarıdır. Ortak riskleri ise yabani kuşlarla kolayca temas etmeleri ve kuş gribi gibi salgın hastalıklara açık olmalarıdır.

Bu rehberde Tarım ve Orman Bakanlığı, il müdürlükleri ve TAGEM’e bağlı enstitülerin yayınlarından, ayrıca bazı konularda üniversitelerin çiftçi eğitimi materyallerinden yararlanarak köy tipi ve ticari hindi yetiştiriciliğini, Kars ve Ardahan’da kaz yetiştiriciliğini, ördek bakımını, barınak, kuluçka ve palaz bakımını, besleme ve otlatmayı, kesim yaşını, ihbarı zorunlu hastalıkları, biyogüvenliği ve işletme kaydını ele alıyoruz. Tavuk yetiştiriciliği için sitemizdeki tavukçuluk rehberine bakabilirsiniz.

İçindekiler

Köy Tipi ve Ticari Yetiştiricilik: Hangi Sistem Size Uygun?
Hindi Yetiştiriciliği
Kars ve Ardahan’da Kaz Yetiştiriciliği
Ördek Yetiştiriciliği
Kuluçka ve Palaz Bakımı
Besleme, Otlatma ve Kesim Yaşı
Kuş Gribi, Newcastle ve Biyogüvenlik
İşletme Kaydı ve Yasal Yükümlülükler
Sık Sorulan Sorular

Köy Tipi ve Ticari Yetiştiricilik: Hangi Sistem Size Uygun?

Köy tipi yetiştiricilikte hayvanlar gündüz bahçe, çayır ya da merada dolaşır, gece basit bir barınağa kapatılır. Yemin önemli bir bölümünü otlayarak karşıladıkları için maliyet düşüktür. Buna karşılık büyüme yavaştır, kayıplar daha fazladır ve hayvanlar yabani kuşlarla doğrudan temas ettiği için hastalık riski yüksektir.

Ticari yetiştiricilikte ise hızlı gelişen ırk ya da hibritler kapalı veya yarı açık kümeslerde, belirli bir yem ve ışık programıyla büyütülür. Bu sistemde verim yüksektir ama yem, barınak ve işçilik giderleri artar. Her iki sistemde de kâr; sağlıklı palaz temini, temiz ve kuru barınak, dengeli yem ve sıkı hijyenle belirlenir. Hangi sistemi seçerseniz seçin, işe başlamadan önce İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışarak bölgenizdeki kayıt ve hastalık kurallarını öğrenmeniz önemlidir.

Hindi Yetiştiriciliği

Irk seçimi: merada mı, kümeste mi?

Bronz hindi gibi geleneksel ırklar mera yönlüdür, yani dolaşarak beslenmeye uygundur. Üniversite çiftçi eğitimi materyallerinde bu ırklarda yıllık yumurta veriminin 40–70 adet civarında olduğu belirtilir. Ağır hibrit hindiler ise çok daha hızlı gelişir ancak meraya çıkamaz ve kümes koşullarında beslenmek zorundadır. Köy tipi üretim yapacaksanız mera yönlü ırklar, ticari besi yapacaksanız etçi beyaz hibritler daha uygundur.

Kümes hazırlığı ve yerleşim

Ankara İl Müdürlüğünün etçi beyaz hindi yetiştiriciliği yayınına göre daha önce kullanılmış bir kümes, palazlar gelmeden iki hafta önce temizlenip yıkanmalı, ekipmanlar kuruduktan sonra dezenfekte edilmelidir. Dezenfeksiyondan sonra kümes 24 saat kapalı tutulup ardından havalandırılır ve tüm hazırlık palazlar gelmeden bir gün önce bitirilir.

Altlık: Saman, sap ya da talaş kullanılır; kalınlığı 10–12 cm olmalı, yaz aylarında 5–6 cm yeterlidir. Altlık kuru ve temiz tutulmazsa ayak, solunum ve sindirim sorunları artar.
Sıcaklık ve hava: Kümes sıcaklığı 21–25 °C arasında tutulmalı, kirli hava ve koku cereyan yapmadan dışarı atılmalıdır.
Yerleşim sıklığı: Metrekareye 6–8. haftalar arasında 10, 8–12. haftalar arasında 5, 12. haftadan sonra 3–4 hindi konur.
Yemlik ve suluk: Yemlikler hayvanların sırt hizasında olmalıdır. Altıncı haftadan sonra hindi başına 12 cm yemlik, 5 cm suluk uzunluğu ayrılır.
Aydınlatma: Altıncı haftadan kesime kadar günde 14 saat aydınlık, 10 saat karanlık uygulanır.

Su tüketimini her gün takip edin. Aynı yayına göre hindiler besi başında yedikleri yemin yaklaşık 2,5 katı, besi ortasında 2 katı kadar su içer. Su tüketimindeki ani düşüş çoğu zaman bir sağlık sorununun ilk işaretidir.

Kars ve Ardahan’da Kaz Yetiştiriciliği

Kaz yetiştiriciliği Kuzeydoğu Anadolu’nun, özellikle Kars ve Ardahan’ın geleneksel üretim koludur. Uzun ve sert kışlar, geniş yayla ve çayırlar kazın meraya dayalı yetiştirilmesine çok uygundur. Bölgede kaz eti tuzlanıp kurutularak kışlık olarak saklanır; tüy de yastık ve yorgan yapımında değerlendirilir.

Kars İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün yayımladığı coğrafi işaret belgesine göre Kars Kaz Eti, 2023 yılında menşe adı olarak tescil edilmiştir. Belgede tarif edilen geleneksel yöntem şöyledir:

Kazlar kapalı kümeste yetiştirilmez; damızlık için 4–5 dişiye bir erkek ayrılır ve geleneksel kuluçka uygulanır.
Palazlar nisan-mayıs aylarında çıkar ve ilk 20 gün ayrı bir bölmede tutulur. Bu dönemde doğranmış yeşil ot ve ıslatılmış ekmek gibi yumuşak yemlerle beslenir.
Yaklaşık 20 günlükten itibaren meraya çıkarılır; nisan-eylül arasında doğal çayır ve meralarda otlar.
Ekim başından itibaren yaklaşık bir ay arpa ile beslenerek kesime hazırlanır.
Kesim, ilk kar yağışının ardından kasım ayında, 25–30 haftalık (6–7 aylık) yaşta ve 5–6 kg canlı ağırlıkta yapılır.

Ardahan’da da kaz yetiştiriciliği öne çıkan bir faaliyettir; Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2023’te ilde düzenlenen VI. Türkiye Kaz Yetiştiriciliği Çalıştayı’nın düzenleme kurulunda yer almıştır. Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsünün yayımladığı Hayvancılık Araştırma Dergisi’ndeki bir derlemede, Kars köylerinde ailelerin kışın genellikle 3–4 dişi ve 1 erkek kaz beslediği, köy kazlarının ise mevsimde kaz başına 10–15 yumurta verdiği belirtilmektedir.

Kaz barınağı

Aynı derlemeye göre kapalı tutulan ergin bir kaz için en az 0,5–1 m² alan gerekir. Gezinti alanında kaz başına 2–3 m², hem dışarıda otlayıp hem barınakta kalan kazlar için ise 5–10 m² önerilir. Zemine 7,5–10 cm altlık serilir. Yumurtlama yuvaları 50×50 ya da 60×60 cm ölçüsünde ve yaklaşık 45 cm yüksekliğinde olabilir. Kazların çiftleşmesi ve döllü yumurta vermesi için havuz şart değildir; kuru zeminde de başarıyla çiftleşirler.

Ördek Yetiştiriciliği

Türkiye’de en çok bilinen etçi ördek Pekin ördeğidir. Kremsi beyaz tüylü, turuncu gagalı ve hızlı gelişen bir ırktır; kaynaklarda Beyaz Pekin ördeğinin 8 haftada yaklaşık 3 kg canlı ağırlığa ulaşabildiği belirtilir. Erciyes Üniversitesinin çiftçi eğitimi materyaline göre dişiler 5–6 aylıkta yumurtlamaya başlar ve 40 haftalık verim döneminde 150–200 yumurta verebilir. Damızlık sürüde her 4 dişiye bir erkek yeterlidir.

Barınak: Kuzey tarafı korunaklı, cereyan almayan bir kümes yapılır. Her 4–5 ördeğe bir folluk düşünülür.
Havuz: Ördekler suyu sever ama havuz bir hastalık kaynağına dönüşmemelidir. Havuzun kümesin güneyinde, kümes alanının yaklaşık yarısı büyüklüğünde olması, kümes ile havuz arasında 1,5–2 m genişliğinde kuru bir dinlenme alanı bırakılması önerilir. Havuz suyu sık sık boşaltılıp havuz temizlenmelidir.
Yavrularda su: Ördek palazları yaklaşık 3 haftalıkken suya alıştırılır; daha erken yaşta ıslanıp üşümeleri kayıpları artırır.

Kuluçka ve Palaz Bakımı

Kuluçka süreleri

Hindi: Kuluçka süresi 28 gündür. Çiftçi eğitimi materyallerine göre doğal kuluçkada bir hindi 18 kadar yumurtanın üzerine yatabilir; çiftleştirmede 10 dişiye bir erkek uygundur. Kuluçkalık yumurtalar uygun koşullarda en fazla bir hafta bekletilmelidir.
Kaz: Ortalama 29–31 gündür; Kars köy kazlarında 28–32 gün arasında değişir. Bir kazın altına 10–15 yumurta konabilir, Kars’ta kazlar genellikle 10–12 yumurtayla kuluçkaya yatar. Kuluçkalık kaz yumurtası 12–16 °C’de ve %70–75 nemde saklanmalıdır; 6–7 günden uzun bekletmede çıkım oranı düşmeye başlar.
Ördek: Pekin ördeğinde kuluçka süresi 28 gündür. Kuluçka makinesinde yumurtalar ilk 24 gün gelişim, son 4 gün çıkış bölümünde tutulur.

Çok sayıda palaz üretilecekse kuluçka makinesi gerekir. Palaz satın alacaksanız Bakanlıktan izinli kuluçkahaneleri tercih edin ve hayvanların sağlık belgesini isteyin.

İlk haftalarda palaz bakımı

Palazlar ilk haftalarda kendi vücut ısılarını koruyamaz. Hindi palazlarında palaz seviyesindeki sıcaklık 30–32 °C ile başlatılır, her hafta 2–3 °C düşürülerek 18–20 °C’ye indirilir. Kaz palazlarında ısıtıcı, yerden yaklaşık 45–60 cm yükseğe ve tavuk civcivine göre biraz daha yukarıya asılır. Palazların ısıtıcı altında yığılması üşüdüklerini, kenarlara kaçması ise fazla sıcak olduğunu gösterir.

Kaz palazları iki haftalık olana kadar yüzdürülmez. Üç günlükten sonra yeşil yeme ve otlamaya alıştırılmaya başlanır, iki haftalıkken açık havaya çıkarılabilir. Palazları her zaman temiz suya ulaşabilecek, ama suya düşüp ıslanmayacak şekilde barındırın.

Besleme, Otlatma ve Kesim Yaşı

Hindi

Ankara İl Müdürlüğünün yayınına göre ilk 6 hafta %28 proteinli büyütme yemi kullanılır. Açık ve yarı açık sistemde 6–14. haftalar arasında %18–20, 14. haftadan sonra %14–16 proteinli yeme geçilir; bu dönemlerde buğday ve mısır kırması da yeme katılabilir. Mayıs-ekim arasında meradan yararlanan işletmelerde yem gideri %15–20 azalabilir. Bu önemlidir, çünkü yem, hindi besisinde toplam giderin yaklaşık %70’ini oluşturur.

Ağır tip hindilerde kesim yaşı dişilerde 16–17, erkeklerde 23–24 haftadır. Aynı yayındaki tabloya göre 20. haftada erkek etçi hindiler yaklaşık 16,7 kg, dişiler yaklaşık 10,8 kg canlı ağırlığa ulaşabilir. Mera yönlü köy hindilerinde ise gelişme daha yavaştır ve kesim ağırlığı daha düşüktür.

Kaz

Kaz, çayır ve merayı en iyi değerlendiren kanatlıdır. Kars yönteminde yaz boyunca neredeyse yalnızca otlayan kazlar, kesimden önce yaklaşık bir ay arpa ile beslenir. Daha yoğun yemle beslenen genç besi kazları ise yaklaşık 14 haftada 6 kg’a ulaşabilir. Ağırlık artışı 10–12. haftadan sonra yavaşladığı için yemle yapılan besiyi gereğinden fazla uzatmak ekonomik değildir.

Ördek

Pekin ördeğinde ilk 4 hafta yaklaşık %20 proteinli palaz yemi verilir. Damızlıkta yumurta yemine bir anda değil, birkaç güne yayılarak geçilmelidir; ani yem değişikliği strese ve ishale yol açabilir. Yaklaşık 8 haftada kesim ağırlığına ulaşabilen etlik Pekin ördeği, bu üç tür içinde en kısa sürede kesime hazır olanıdır.

Kuş Gribi, Newcastle ve Biyogüvenlik

Kuş gribi (tavuk vebası, avian influenza) ve Newcastle (yalancı tavuk vebası) hastalıkları hindi, kaz ve ördeği de etkileyen, ihbarı zorunlu hastalıklardır. 5996 sayılı Kanun’a göre bulaşıcı bir hayvan hastalığından ya da açıklanamayan hayvan ölümlerinden haberdar olan herkes durumu bildirmekle yükümlüdür.

Hastalık şüphesinde ne yapmalı?

Ani ve toplu ölümler, ibik ve sakalda morarma, gözlerde şişme, burun akıntısı, hırıltılı solunum, baş ve boyunda çarpıklık, yem ve su tüketiminde düşme gibi belirtiler görürseniz vakit kaybetmeden İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne ve veteriner hekiminize haber verin. Yetkililer gelene kadar:

Hasta hayvanların bulunduğu yere giriş-çıkışı durdurun.
Ölü hayvanları inceleme için saklayın; kedi ve köpeklere yedirmeyin, ortada bırakmayın.
Hasta hayvanlarla temas eden yem, ürün ve malzemeyi dışarı çıkarmayın.
Hasta hayvanı kesip yemeyin, satmayın, başka köye götürmeyin.

Hatay İl Müdürlüğünün 2026 tarihli acil eylem planında, laboratuvarla doğrulanan hastalık nedeniyle köy kanatlıları için tazminatın kıymet takdirinin tamamı üzerinden ödendiği belirtilmektedir. Yani erken ihbar, üreticiyi de korur.

Biyogüvenlik önlemleri

Bakanlığın 2025 yılı Hayvan Hastalıkları ile Mücadele ve Hayvan Hareketleri Kontrolü Programına göre açıkta beslenen kanatlılar risk grubunda sayılır. Programda köylerde kaz-ördek ile tavuk-hindi gibi türlerin aynı yerde bulundurulmaması, riskli sulak alanların yaklaşık 1 km çevresinde su kuşu türü kanatlıların kapalı alanda tutulması ve açıkta beslenen kanatlıların gezinti alanlarının tel ya da ağla çevrilmesi öngörülür. Hatay İl Müdürlüğünün acil eylem planı, yüksek patojenli virüsle enfekte ördeklerin hiçbir belirti göstermeden virüsü yayabildiğine dikkat çeker.

Göç döneminde, özellikle kasımdan itibaren açıkta beslenen hayvanları kapalı barınağa alın. Yem ve sulukları dışarıda bırakmayın.
Kazları ve ördekleri göl, gölet ve yabani kuşların toplandığı su birikintilerinden uzak tutun; mümkünse yalnızca kuyu veya şebeke suyu verin.
Avlanan yabani kuşların, canlı ya da ölü, evcil kanatlılarla temas etmesine izin vermeyin.
Kümese özel kıyafet ve ayakkabı kullanın, aletleri komşularla paylaşmayın, kapı girişine dezenfektan ya da kireç koyun.
Kanatlıları köyler arasında taşımayın, hediye olarak vermeyin veya almayın. Yeni gelen hayvanları sürüye katmadan önce bir süre ayrı tutun.
Kedi, köpek ve kemirgenleri kümesten uzak tutun. Ölen hayvanları yetkililerin gösterdiği şekilde, kireçleyerek derin çukura gömün.

Hastalıklar için evde ya da kulaktan dolma bilgiyle ilaç kullanmayın. Kanatlı hastalıkları hakkında genel bilgi için çiftlik hayvanlarında hastalıklar ve aşılama rehberimize bakabilirsiniz. Tedavi, aşı programı ve ilaç kullanımı konusunda mutlaka veteriner hekiminize danışın; ilaçları yalnızca veteriner hekim reçetesiyle ve belirtilen arınma sürelerine uyarak kullanın.

İşletme Kaydı ve Yasal Yükümlülükler

Bakanlığın 2025 programına göre kanatlı bulunduran işletmeler, biyogüvenlik talimatı kapsamında denetlenmektedir. Kuluçkahane ve damızlık kanatlı işletmeleri ise kendi yönetmeliklerine tabidir. Kaç hayvanla başlarsanız başlayın, hindi, kaz ya da ördek yetiştiriciliğine başlamadan önce İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne giderek işletmenizi kayıt altına aldırmanız ve hangi belgelerin gerektiğini öğrenmeniz önerilir. Kayıt; destek başvuruları, hastalık durumunda tazminat ve satış için de temel oluşturur.

Hayvan alım-satımı, başka il veya ilçeye kanatlı ya da kuluçkalık yumurta götürme, hayvan pazarına çıkma ve ihbarı zorunlu hastalıklar konusunda kurallar dönemsel olarak değişebilir; salgın dönemlerinde hareket kısıtlamaları ve pazar kapatmaları uygulanabilir. Bu konularda güncel durumu İl/İlçe Müdürlüğünüzden ve veteriner hekiminizden öğrenin. Hindi ve kaz yetiştiriciliğine yönelik hibe ve kredi destekleri için de güncel duyuruları İl/İlçe Müdürlüğünüzden veya e-Devlet’ten takip edin.

Yasal kayıtların yanında işletme içi kayıt tutmak da kârlılığı artırır. Kuluçkaya konan ve çıkan yumurta sayısı, palaz ölümleri, haftalık yem tüketimi, ağırlık tartımları, yapılan veteriner uygulamaları, satılan ve kesilen hayvanlar düzenli olarak not edilmelidir. Bu kayıtlar sayesinde verimsiz damızlıklar ayıklanır ve yem maliyeti kontrol altında tutulur.

Sık Sorulan Sorular

Kaz yetiştirmek için havuz şart mı?

Hayır. Kazlar kuru zeminde de çiftleşir ve döllü yumurta verir; asıl ihtiyaçları iyi bir mera ve temiz içme suyudur. Göl ve gölet kenarında otlatma, yabani kuşlarla temas nedeniyle kuş gribi riskini artırdığından özellikle göç döneminde kaçınılması gereken bir uygulamadır.

Hindi, kaz ve ördek tavuklarla aynı kümeste tutulabilir mi?

Önerilmez. Bakanlığın hastalık mücadele programı, köylerde kaz-ördek gibi su kuşlarının tavuk ve hindiyle aynı yerde bulundurulmamasını öngörür. Su kuşları bazı hastalıkları belirti göstermeden taşıyabilir. Türleri ayrı bölmelerde ya da ayrı kümeslerde tutun.

Kars kazı ne zaman kesilir?

Geleneksel yöntemde kazlar yaz boyu merada otlar, ekimde yaklaşık bir ay arpayla beslenir ve ilk kar yağışının ardından kasım ayında, 25–30 haftalık yaşta kesilir. Bu dönemde canlı ağırlık genellikle 5–6 kg’dır.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Adana Seyhan Nehri üzerindeki baraj gölünde bir kaz sürüsü. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.