Çiftlik Hayvanlarında Hastalıklar, Aşılama ve Biyogüvenlik Rehberi

Bir ahırda ya da ağılda başlayan bulaşıcı bir hastalık birkaç gün içinde köyün tamamına, oradan da hayvan pazarları ve nakil araçlarıyla başka illere taşınabilir. Verim ve yavru kayıplarının yanında satış yerleri kapanır, bazı hastalıklar insanlara da geçer. Bu yüzden hayvan sağlığı her yetiştiricinin ortak sorumluluğudur.

Bu rehberde ihbarı mecburi hastalıkları ve bildirim yükümlülüğünü, başlıca bulaşıcı hastalıkların belirtilerini ve korunma yollarını, Bakanlığın aşılama kampanyalarını, kulak küpesi ve hayvan hareketleri kurallarını, ahır biyogüvenliğini ve yeni hayvanların karantinasını ele alıyoruz. Rehberde ilaç ya da aşı dozu ve ticari ürün adı yer almaz. Hasta hayvanın teşhisi ve tedavisi her zaman veteriner hekimin işidir.

İçindekiler

İhbarı Mecburi Hastalıklar ve Bildirim Yükümlülüğü
Başlıca Bulaşıcı Hastalıklar: Belirtiler ve Korunma
Bakanlığın Aşılama Kampanyaları ve Aşı Takvimi
Kulak Küpesi, TÜRKVET ve Hayvan Hareketleri
Ahır Biyogüvenliği ve Dezenfeksiyon
Yeni Hayvan Alırken Karantina
Zoonozlar: Hayvandan İnsana Geçen Hastalıklar
Ne Zaman Resmî Veterinere Başvurmalı?
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

İhbarı Mecburi Hastalıklar ve Bildirim Yükümlülüğü

Bazı hayvan hastalıkları hızla yayılması, ağır ekonomik kayıplara yol açması ya da insanlara bulaşabilmesi nedeniyle devlet tarafından resmî olarak izlenir. Bunlara ihbarı mecburi hastalıklar denir. Bunlardan şüphelenildiğinde bildirim yapmak yasal bir zorunluluktur.

Kanun ne diyor?

11 Haziran 2010’da kabul edilen 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, bulaşıcı bir hayvan hastalığını ya da sebebi belli olmayan hayvan ölümlerini öğrenen ilgililerin durumu Bakanlığa bildirmesini zorunlu tutar. Kanun, hastalık çıkışında Bakanlığa numune alma, aşılama, hasta hayvanları ayırma ya da itlaf etme, kordon kurma ve hayvan ile insan hareketlerini kısıtlama gibi yetkiler tanır. Hayvan sahipleri de alınan bu tedbirlere uymakla yükümlüdür.

Bildirimin nasıl yapılacağını 22 Ocak 2011 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan İhbarı Mecburi Hayvan Hastalıkları ve Bildirimine İlişkin Yönetmelik düzenler. Yönetmeliğe göre hastalık belirtisi gören ya da açıklanamayan ölümlerden haberdar olan hayvan sahipleri ve bakıcıları, veteriner hekimler, muhtarlar, köy korucuları, celepler ve çobanlar bildirim yapmakla yükümlüdür. Bildirimin muhatabı İl ve İlçe Tarım ve Orman Müdürlükleridir. Yönetmeliğin ekindeki listede bu rehberde ele aldığımız şap, sığır ve koyun-keçi brusellozu, şarbon, kuduz, sığırların nodüler ekzantemi, koyun ve keçi vebası ile tavuk vebası (kuş gribi) yer alır.

Bildirmemenin bedeli

5996 sayılı Kanun, zorunlu kesim ya da itlaf edilen hayvanlar için hayvan sahibine tazminat ödenmesini öngörür. Ancak aynı Kanun’a göre sahibi tarafından hastalığı bildirilmeyen, hasta olduğu bilinerek satın alınan, gerekli belgeler olmadan nakledilen ya da istenen test ve aşıları yapılmamış hayvanlar için tazminat ödenmez. Yani hastalığı gizlemek hem komşu işletmeleri tehlikeye atar hem de yetiştiricinin kendi hakkını kaybetmesine yol açar.

Başlıca Bulaşıcı Hastalıklar: Belirtiler ve Korunma

Şap

Şap; sığır, manda, koyun, keçi ve diğer çift tırnaklı hayvanlarda görülen, virüsle oluşan ve çok hızlı yayılan bir hastalıktır. Ankara İl Müdürlüğü’nün bilgilendirme yayınına göre kuluçka süresi 2–7 gündür. Yüksek ateş, ağızda, ayaklarda ve memede su dolu kabarcıklar, bunların patlamasıyla oluşan yaralar, köpüklü ve uzayan salya, iştahsızlık ve topallık tipik belirtilerdir. Gebe hayvanlarda yavru atma, genç hayvanlarda ölümler görülebilir.

Virüs hasta hayvanın salyası, sütü, dışkısı ve idrarıyla, ama aynı zamanda insanların kıyafet ve çizmeleri, nakil araçları, yem ve saman ile de taşınır. Aynı yayında virüsün ayakkabıda ve samanda 3 aya kadar canlı kalabildiği belirtilir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2 Temmuz 2025 tarihli açıklamasına göre şapın SAT-1 adlı yeni bir serotipi tespit edilmiş, Kurban Bayramı sonrası artan hayvan hareketleriyle vakalar çoğalmış ve tüm hayvan satış yerleri geçici olarak kapatılmıştır. Pazarlar, Bakanlığın Eylül 2025 açıklamalarına göre aşılama oranı yüzde 85’i aşan illerden başlanarak kademeli olarak yeniden açılmıştır.

Brusella (yavru atma hastalığı)

Bruselloz sığır, koyun ve keçilerde yavru atmaya, süt veriminde düşüşe ve erkek hayvanlarda üreme organı sorunlarına yol açan bakteriyel bir hastalıktır. Şırnak İl Müdürlüğü’nün broşürüne göre sığırlarda yavru atma genellikle gebeliğin son döneminde, koyun ve keçilerde ise daha erken dönemde görülür. Hastalık insanlara çiğ süt ve çiğ sütten yapılan peynir, tereyağı, krema gibi ürünlerle ve hasta hayvanın akıntılarıyla temas yoluyla geçer. Korunmada aşılama, yeni hayvanların sürüye katılmadan önce test edilmesi, atıkların kireçlenerek derin çukura gömülmesi ve hijyen esastır.

Şarbon (antraks)

Şarbon; sığır, koyun, keçi gibi ot yiyen hayvanlarda görülen, dayanıklı sporlar oluşturan bir bakterinin yol açtığı ve insanlara da bulaşabilen bir hastalıktır. Sağlık Bakanlığı’nın bilgilendirme notuna göre insanlara en çok hasta hayvanın eti, derisi ve yünüyle temas sırasında deri yoluyla bulaşır. Şarbondan şüphelenilen ya da ani ölen bir hayvan asla kesilmemeli, derisi yüzülmemeli, eti tüketilmemelidir. Hayvan açılmadan, kanı akıtılmadan resmî veteriner hekime haber verilmelidir. Riskli bölgelerde aşılama önerilir.

Kuduz

Kuduz, sinir sistemini tutan ve belirtiler ortaya çıktıktan sonra hem hayvanda hem insanda ölümle sonuçlanan viral bir hastalıktır. En sık kedi, köpek ve sığırda görülür. Başlıca bulaşma yolu kuduz hayvanın ısırmasıdır. Bir hayvanda açıklanamayan davranış değişikliği, saldırganlık ya da sinirsel belirtiler görüldüğünde kuduzdan şüphelenilmeli, hayvana çıplak elle müdahale edilmemelidir. Isırılan kişi yarayı hemen bol sabunlu suyla yıkamalı ve vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Bakanlık, sahipli kedi ve köpeklerin aşılandığı kampanyaları her yıl il ve ilçe müdürlükleri aracılığıyla yürütür. Çoban köpeklerinin aşılı olması sürüyü de korur.

Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA) ve keneler

KKKA, keneler aracılığıyla bulaşan bir insan hastalığıdır. Hayvanlar kene ısırmasıyla enfekte olsa da çoğunlukla hiçbir belirti göstermez. İnsana kene ısırması ya da enfekte hayvanın kanı ve dokularıyla temas yoluyla bulaşır. Ankara İl Müdürlüğü’nün yayınında barınakların kenelere karşı ilaçlanması, duvarların sıvanıp badanalanması, hayvan kanına ve vücut sıvılarına eldivensiz dokunulmaması ve ahırdan çıktıktan sonra vücudun kene yönünden kontrol edilmesi önerilir. Hayvan üzerindeki ya da insana yapışan kene çıplak elle koparılmamalı, ezilip patlatılmamalı. Hayvanlar için kullanılacak kene ürünlerinin seçimi veteriner hekime bırakılmalıdır.

Sığırların nodüler ekzantemi (LSD)

Bu viral hastalık, yüksek ateşin ardından sığırların baş, boyun ve bacaklarında deride yumrular oluşmasıyla kendini gösterir. Süt veriminde ani düşüş, halsizlik, hızlı zayıflama, topallık ve gebe hayvanlarda yavru atma görülebilir. Bulaşmada başlıca rolü kan emen sokucu sinekler, sivrisinekler ve keneler oynar. Bu yüzden korunmanın temeli aşılama ve ahır çevresinde sinek ile kene kontrolüdür. Hastalık ihbarı mecburidir.

Koyun keçi vebası (PPR)

Koyun ve keçilerde ateş, akıntılar, ishal ve ölümlerle seyredebilen viral bir hastalıktır. Hasta hayvanlarla temas ve hayvan hareketleri yayılmada belirleyicidir; şüphe durumunda tanıyı veteriner hekim koyar. Bakanlığın aşılama programında yer alır ve ihbarı mecburidir.

Kuş gribi (tavuk vebası)

Kuş gribi; tavuk, hindi, kaz ve ördek başta olmak üzere evcil ve yabani kanatlılarda görülen, çok hızlı yayılan ve ani ölümlere neden olan bir hastalıktır. İbik ve sakalda morarma ve şişlik, gözlerde kızarıklık, solunum güçlüğü, baş ve boyunda eğrilik, yumurta veriminde ani düşüş ve toplu ölümler başlıca belirtilerdir. Yabani göçmen kuşlarla temas en önemli risk etkenidir. Köy tavukçuluğunda kanatlıları kümeste beslemek, açıkta yem bırakmamak, göl ve su birikintilerinden uzak tutmak ve köyler arasında kanatlı taşımamak gerekir. Ölü ve hasta kanatlılara çıplak elle dokunulmamalı, hasta hayvanlar kesilip yenmemeli, toplu ölümler hemen il ya da ilçe müdürlüğüne bildirilmelidir.

Bakanlığın Aşılama Kampanyaları ve Aşı Takvimi

Tarım ve Orman Bakanlığı, her yıl yayımlanan Hayvan Hastalık ve Zararlıları ile Mücadele Programı kapsamında ülke genelinde aşılama kampanyaları yürütür. Aşılamalar il ve ilçe müdürlükleri aracılığıyla yürütülür. Programda öne çıkan başlıklar şunlardır:

Şap: Büyükbaş hayvanlar ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde kampanyalarla aşılanır. Bakanlığın 2024 tarihli açıklamasına göre o yıl rutin iki döneme ek olarak bir “baskın aşılama” dönemi uygulanmış, iller arası büyükbaş sevklerinde ve buzağı desteklerinde şap aşısı şartı aranmıştır.
Brusella: Dişi buzağılar ile dişi kuzu ve oğlaklar belirli yaşlarda aşılanır. Koyun ve keçilerde aşı genellikle hayatta bir kez uygulanır.
Sığırların nodüler ekzantemi ve koyun keçi vebası: Program kapsamında düzenli olarak aşılanan hastalıklardandır.
Kuduz: Sahipli kedi ve köpekler için her yıl ilkbaharda kampanyalar düzenlenir.
Şarbon: Hastalığın görüldüğü ya da risk taşıyan bölgelerde aşılama yapılır.

Aşılama yaşları, tekrar aralıkları ve kampanya tarihleri hastalık durumuna göre her yıl değişebilir. Kesin takvim için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün duyurularını takip edin. Aşı sonrasında aşı yerinde hafif şişlik, kısa süreli ateş ya da süt veriminde geçici düşüş görülebilir. Beklenmeyen bir durum fark ederseniz veteriner hekiminize danışın.

Kulak Küpesi, TÜRKVET ve Hayvan Hareketleri

5996 sayılı Kanun, hayvan sahiplerinin hayvanlarını kulak küpesiyle tanımlatmasını, işletmesini kayıt ettirmesini ve doğum, ölüm, kesim, işletmeye giriş ve çıkışları bildirmesini zorunlu tutar. Bu kayıtlar Bakanlığın TÜRKVET veri tabanında tutulur. Hastalık çıktığında hayvanın nereden geldiği bu kayıtlarla izlenir. Küpe numarasıyla hayvanın sahibi, yaşı, cinsiyeti ve ırkı Bakanlığın mobil uygulamaları ve internet sorgulama ekranı üzerinden öğrenilebilir.

Bakanlığın 14 Mayıs 2025 tarihli duyurusuna göre kayıtsız, küpesiz ya da belgesiz (sığırda pasaport, koyun-keçide nakil belgesi) hayvanlar nakledilemez, satılamaz ve kesilemez. İller arası hayvan sevkleri için resmî veteriner hekimin muayenesinden sonra düzenlenen veteriner sağlık raporu gerekir. Nakil araçları yükleme öncesinde ve sonrasında temizlenip dezenfekte edilmelidir. Kanun’a göre hayvan satışları izinli hayvan pazarları, borsalar ve panayırlarda yapılır; çiftlikten doğrudan satış bunun dışındadır.

5 Eylül 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelik değişiklikleriyle, 1 Ocak 2026’dan itibaren düşen kulak küpesinin yerine aynı tanımlama numarasını taşıyan yeni bir küpe takılmaktadır. Küpe düştüğünde durumu gecikmeden il ya da ilçe müdürlüğüne bildirmek, hayvanın kayıtsız sayılmasını önler.

Ahır Biyogüvenliği ve Dezenfeksiyon

Biyogüvenlik, hastalık etkenlerinin işletmeye girmesini ve işletme içinde yayılmasını önlemek için alınan önlemlerin bütünüdür. Temel kurallar şunlardır:

Ahıra bakıcılar dışında kimseyi sokmayın, ziyaretçi kabul etmeyin. Girmesi zorunlu olan kişilere tek kullanımlık ya da işletmeye özel kıyafet ve çizme verin.
Ahır giriş ve çıkışlarına dezenfektanlı ayak banyosu koyun, çözeltiyi kirlendikçe yenileyin.
Hayvan tüccarlarının ve nakil araçlarının işletme içine girmesine izin vermeyin. Araçları işletmenin dışında bekletin.
Kemirgenlerin, yabani kuşların ve başıboş hayvanların ahıra ve yem deposuna girmesini engelleyin.
Sağım ekipmanını her kullanımdan sonra sıcak suyla yıkayıp uygun bir dezenfektanla temizleyin.
Ahır, kümes ve ağıl için ayrı kıyafet ve alet kullanın, bunları komşularla paylaşmayın.

Dezenfeksiyon, ancak temiz bir yüzeyde etkili olur. Bu yüzden önce gübre, altlık ve yem artıkları uzaklaştırılmalı, yüzeyler yıkanmalı, ardından uygun dezenfektan uygulanmalıdır. Ölen hayvanlar açıkta bırakılmamalı, köpeklere ve yaban hayvanlarına yedirilmemeli, resmî veteriner hekimin yönlendirmesiyle kireçlenerek derin çukura gömülmelidir.

Yeni Hayvan Alırken Karantina

Pek çok salgın, sürüye dışarıdan katılan tek bir hayvanla başlar. Yeni hayvan alırken şu adımlara dikkat edin:

Hayvanı yalnızca kulak küpesi, pasaportu ya da nakil belgesi ve gerekiyorsa veteriner sağlık raporu eksiksiz olan satıcılardan alın. Belgelerdeki numaraların küpeyle uyuştuğunu kontrol edin.
Hastalık çıkışı nedeniyle kısıtlama uygulanan bölgelerden hayvan almayın.
Yeni gelen hayvanı sürüden ayrı bir bölmede bekletin. Ankara İl Müdürlüğü’nün şap yayınında bu süre için 21 gün önerilir.
Karantina süresince hayvanı ateş, iştahsızlık, salya, ishal, öksürük ve topallık yönünden her gün gözleyin. Karantinadaki hayvana en son bakın.
Brusella ve tüberküloz gibi hastalıklar için sürüye katmadan önce veteriner hekiminizle test seçeneğini değerlendirin.

Karantina ünitesi, Bakanlığın hastalıktan ari işletme uygulamasının da temel şartlarından biridir. Bu belge, işletmenin tüberküloz ve brusellozdan ari olduğunu gösterir. Bakanlık bu modelle ilgili düzenlemeleri 2026 yazında güncellemiş ve bölgesel bilgilendirme toplantılarına başlamıştır.

Zoonozlar: Hayvandan İnsana Geçen Hastalıklar

Hayvandan insana bulaşan hastalıklara zoonoz denir. Bu rehberde ele alınan hastalıklardan brusella, şarbon, kuduz, KKKA ve kuş gribi zoonozdur. Şap ise insana bulaşmaz. Aileyi korumak için:

Sütü kaynatmadan içmeyin, çiğ sütten taze peynir yapmayın.
Doğuma yardım ederken ve atık yavruya dokunurken eldiven kullanın. Atıkları kireçleyerek derin çukura gömün.
Ani ölen hayvanı kesmeyin, derisini yüzmeyin, etini tüketmeyin.
Kesim ve parçalama sırasında eldiven giyin, kanla doğrudan temastan kaçının.
Çocukları hasta ya da ölü hayvanlardan ve kanatlılardan uzak tutun.
Kene, ısırık, uzun süren ateş veya iyileşmeyen deri yarası gibi durumlarda hekime hayvanlarla çalıştığınızı mutlaka söyleyin.

Ne Zaman Resmî Veterinere Başvurmalı?

Hayvanlarınızda aşağıdaki durumlardan biriyle karşılaşırsanız beklemeden İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne ya da köy muhtarlığı aracılığıyla resmî veteriner hekime haber verin:

Açıklanamayan ani ölümler, özellikle kısa sürede birden fazla hayvanın ölmesi
Ağızda, ayakta veya memede kabarcık ve yaralar, yoğun salya ve topallık
Arka arkaya yavru atmalar
Deride yaygın yumrular ve yüksek ateş
Saldırganlık, dengesizlik gibi açıklanamayan sinirsel belirtiler
Kümeste toplu ölümler, ibikte morarma, yumurta veriminde ani düşüş

Haber verdikten sonra hasta hayvanı ayırın, ahıra giriş çıkışı durdurun, hayvan, süt, gübre ve yem çıkışı yapmayın ve resmî veteriner hekim gelene kadar ölü hayvana dokunmayın. Tedaviye kendi başınıza karar vermeyin; ilaç ve aşı uygulamaları yalnızca veteriner hekimin muayenesi ve önerisiyle yapılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Şap hastalığı insanlara bulaşır mı, şap görülen bölgede et yenir mi?

Hayır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2025 tarihli açıklamasına göre şap zoonoz değildir, insanlara bulaşmaz ve kırmızı et güvenle tüketilebilir. Ancak virüs kıyafet ve ayakkabıyla taşınabildiği için hastalıklı bölgelerde ahır ziyaretlerinden kaçınılmalıdır.

Hayvanımın kulak küpesi düştü, ne yapmalıyım?

Durumu gecikmeden İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze bildirin. 1 Ocak 2026’dan itibaren yürürlükte olan düzenlemeye göre düşen küpenin yerine aynı tanımlama numarasını taşıyan yeni bir küpe takılmaktadır. Küpesiz hayvan nakledilemez, satılamaz ve kesilemez.

Hastalığı ihbar edersem hayvanlarım elimden alınır mı?

Bazı hastalıklarda resmî tedbir olarak kesim veya itlaf kararı verilebilir. 5996 sayılı Kanun bu durumda hayvan sahibine tazminat ödenmesini öngörür. Hastalığı bildirmeyen, hayvanını belgesiz nakleden ya da istenen aşı ve testleri yaptırmayan sahiplere ise tazminat ödenmez. Yani ihbar hem sürünüzü hem de haklarınızı korur.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Adana Saimbeyli’de merada inekler. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.