Susam, tahinden helvaya, simitten kozmetik ve sabun sanayisine kadar pek çok alanda kullanılan, sıcağı seven tek yıllık bir yağ bitkisidir. Tohumunda yüzde 50–60 oranında yağ ve yaklaşık yüzde 25 protein bulunur. Yağı alındıktan sonra kalan küspe de değerli bir hayvan yemidir. Kısa gelişme süresi sayesinde buğday, arpa ya da kanola hasadından sonra ikinci ürün olarak ekilebilmesi, susamı sulanabilir sıcak bölgelerde cazip bir seçenek hâline getirir.
Bu rehberde Türkiye’de susamın nerelerde yetiştiğini, tescilli yerli çeşitleri, toprak ve iklim isteklerini, ana ürün ve ikinci ürün ekimini, sulama ve bakımı, susamın en kritik aşaması olan hasat, kurutma ve harmanı, depolamayı, başlıca zararlı ve hastalıkları ve güncel destek bilgisini Tarım ve Orman Bakanlığı ile bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarına dayanarak ele alıyoruz.
İçindekiler
Türkiye’de Susam Ekim Alanları ve Üretim
Susam Türkiye’de ağırlıklı olarak Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yetiştirilir. Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün susam broşüründe, bu bölgelerde susamın hububattan sonra ikinci ürün olarak ekilişinin giderek yaygınlaştığı vurgulanır. Güneydoğu Anadolu için çeşit geliştirme çalışmaları Şanlıurfa’daki GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından yürütülür.
İl bazında en dikkat çekici örneklerden biri Antalya’dır. Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün TÜİK 2025 yılı verilerine dayanan tanıtım belgesine göre ilde 2025 yılında 56.615 dekar alanda susam ekilmiş ve 4.911 ton ürün alınmıştır. Aynı belgede susam tohumu, Antalya’nın Türkiye üretiminde birinci sırada olduğu ürünler arasında gösterilir.
Ülke genelinde ise susam alanları uzun yıllardır daralma eğilimindedir. Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün 2020 tarihli haberinde, Türkiye’deki susam alanının 1990’da 850 bin dekardan 2019’da 250 bin dekara gerilediği, yıllık tüketimin ise yaklaşık 150 bin ton olduğu, dolayısıyla ülkenin net ithalatçı konumunda bulunduğu belirtilmiştir. Bu rakamlar 2019–2020 dönemine aittir. Güncel ülke geneli veriler için TÜİK bitkisel üretim istatistiklerine bakılmalıdır. Aynı haberde, yerli çeşitlerin İç Anadolu’da da denendiği ve Konya’da sulu koşullarda yerel popülasyonlara göre belirgin verim artışı sağlandığı aktarılır.
Tescilli Yerli Susam Çeşitleri
Susamda verimi ve kaliteyi belirleyen ilk adım bölgeye uygun, sertifikalı tohumluk seçmektir. Türkiye’de tescilli çeşitlerin büyük kısmı Bakanlığa bağlı TAGEM enstitüleri tarafından geliştirilmiştir.
Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü (İzmir)
Enstitü 1973’ten bu yana birinci ve ikinci ürün koşullarında susam araştırması yapmaktadır. Beyaz taneli Kepsut 99, Cumhuriyet 99, Osmanlı 99, Tan 99 ve Orhangazi 99 ile sarı taneli Tanas ve Sarısu bu enstitünün çeşitleridir. Islah hedefleri arasında tane dökmeyen yapı, bol ve sık kapsül, hastalıklara dayanıklılık ve makineli hasada uygunluk yer alır. Enstitü, 2024 yılında Çanakkale Bayramiç’te altı yerli çeşidin makineli hasadını üreticilere uygulamalı olarak göstermiştir.
Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (Antalya)
Aydın İl Müdürlüğü yayınında Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne ait çeşitler Gölmarmara, Muganlı 57, Özberk 82 ve Baydar 2001 olarak sıralanır. Kütahya İl Müdürlüğü yayınına göre Gölmarmara beyaz, Muganlı 57 ve Özberk 82 ise sarı taneli çeşitlerdir.
GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü (Şanlıurfa)
Güneydoğu Anadolu için önerilen Arslanbey (2010), Boydak (2012) ve Hatipoğlu (2012) çeşitleri bu enstitüde geliştirilmiştir. Enstitünün çeşit sayfasında ikinci ürün ve sulu koşullardaki verimleri Arslanbey için 120–160, Boydak için 110–140, Hatipoğlu için 120–150 kg/da olarak verilir. Boydak yaklaşık yüzde 54 ile yağ oranı, Hatipoğlu ise 4 g’lık bin tane ağırlığı ile öne çıkar. Fizyolojik olum süreleri yaklaşık 82–112 gün arasındadır. Bu da çeşitlerin hububat sonrası ikinci ürün takvimine uygun olduğunu gösterir.
Bunlara ek olarak Aydın İl Müdürlüğü listesinde Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nin Birkan çeşidi de yer alır.
İklim ve Toprak İstekleri
Susam sıcak iklim bitkisidir. Yaklaşık 90–120 günlük gelişme süresi boyunca ortalama sıcaklığın 20°C’nin altına düşmemesi gerekir. Çimlenme için toprak sıcaklığının en az 12–15°C olması, idealde 20–25°C’ye ulaşması istenir. Ekim sonrası yağış, kurutucu rüzgârlar ve gece ile gündüz arasındaki büyük sıcaklık farkları çıkışı olumsuz etkiler.
Toprak bakımından çok seçici değildir, ancak en iyi sonucu iyi drene olan, orta bünyeli, organik maddece zengin, kumlu-killi, alüvyal ve hafif topraklarda verir. Aşırı killi, kireçli, çok çakıllı ya da su tutan topraklar uygun değildir. Susam kök boğazında su birikmesine karşı hassastır. Bu yüzden tarlanın tesviyesi ve drenajı önemlidir.
Toprak Hazırlığı, Gübreleme ve Ekim
Ana ürün ve ikinci ürün
Ana ürün yetiştiriciliğinde tarla sonbaharda pulluk derinliğinde sürülür. İlkbaharda kazayağı, diskaro veya yüzeysel pullukla 10–15 cm derinlikte işlenerek ince ve düzgün bir tohum yatağı hazırlanır. Kurak geçen yıllarda ekim öncesi bir tav suyu verilebilir. Ege Bölgesi’nde ana ürün ekimi genellikle nisan–mayıs aylarında yapılır.
İkinci üründe ise buğday, arpa veya kanola hasadından sonra anız ve artıklar temizlenir, tavalar oluşturularak tarla sulanır. Toprak 4–5 gün içinde tava geldiğinde 18–20 cm derinlikte sürülür ve gübrelenir. Ege’de ikinci ürün ekimi haziran ile temmuzun ilk haftası arasında yapılır. Gecikmeli ekimler, hasadın serin ve yağışlı döneme kaymasına yol açabileceğinden ekim mümkün olduğunca erkene çekilmelidir.
Gübreleme
Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü önerilerine göre, toprak analizi sonucuna bağlı olarak dekara saf madde hâlinde 8–10 kg azot, 8–10 kg fosfor ve 6–8 kg potasyum verilebilir. Sulu koşullarda bu miktarlar dekara 2–3 kg artırılabilir. İmkân varsa sonbaharda dekara 2–4 ton yanmış ahır gübresi uygulanması toprağın yapısını iyileştirir. Gelişme süresi kısa olduğundan gübrenin tamamı ekimden önce son toprak işlemeyle toprağa karıştırılabilir. Kesin miktarlar için mutlaka toprak analizi yaptırılmalıdır.
Ekim tekniği ve sıklık
- Ekim derinliği: 2,5–4 cm. Susam tohumu çok küçük olduğundan derin ekim çıkışı ciddi biçimde düşürür.
- Sıra arası: Mibzerle ekimde 70 cm önerilir.
- Tohumluk miktarı: Aydın İl Müdürlüğü yayınında pnömatik mibzerle sıraya ekimde dekara 100–150 g, serpme ekimde 350–500 g önerilir. Kütahya İl Müdürlüğü’nün 2015 tarihli yayınında ise mibzerle ekim için 200–350 g/da, serpme ekim için 800–1000 g/da verilmiştir. Hassas pnömatik mibzerle daha az tohumla düzgün bir bitki dağılımı elde edilebilir.
- Ekim saati: Ekim günün serin saatlerinde yapılmalıdır. Sıcak, kuru ve rüzgârlı havada ekim yapılmaz.
Uygun koşullarda çıkış ekimden 4–7 gün sonra gerçekleşir. Ekimden 20–25 gün sonra, bitkiler 10–15 cm boya ulaştığında tekleme (seyreltme) yapılır.
Sulama, Çapalama ve Yabancı Ot Kontrolü
Susamın su isteği yüksek değildir, ancak düzenli sulama verimi belirgin şekilde artırır. İkinci ürün susamında sulama zorunludur. Ekimden önce tav suyu verilir, ardından çiçeklenmenin başında ve ortasında olmak üzere 2–3 sulama genellikle yeterlidir. Tarlada su göllenmesine izin verilmemelidir. Kök boğazında biriken su, solgunluk ve kök çürüklüğü riskini artırır.
Susam ilk haftalarda yavaş geliştiği için yabancı otlarla rekabete karşı oldukça zayıftır. Bitkiler 10–15 cm olana kadar tarlaya girilmez. Bu boya ulaşınca traktörle ara çapası yapılır ve sık yerler seyreltilir. Ekimden 30–35 gün sonra, bitki 30–35 cm boya ulaştığında boğaz doldurma uygulanabilir. Sulamalardan sonra 2–3 el çapası yapmak yaygındır. Bitkiler 40–50 cm boyu geçince dalların kırılmaması için tarlaya girilmemelidir. Çiçeklenme ekimden yaklaşık 45–50 gün sonra başlar.
Ekim nöbetinde pamuk, ayçiçeği, yerfıstığı, çeltik, tahıllar ve kanola ile dönüşüm yapılabilir. Hastalık baskısını azaltmak için özellikle serin iklim tahıllarıyla münavebe önerilir.
Hasat, Harman ve Depolama
Hasat zamanı ve kapsül çatlaması
Susamda en büyük kayıplar hasatta yaşanır. Kapsüller olgunlaştıkça uçlarından çatlar ve taneler kolayca dökülür. Bu nedenle hasat zamanını doğru belirlemek çok önemlidir. Olgunluğun başlıca işaretleri şunlardır:
- Çiçeklenmenin durması, yaprakların ve kapsüllerin sararması,
- Alt yaprakların kısmen dökülmesi,
- Alt kapsüller kırıldığında beyaz taneli çeşitlerde tanenin koyu sarıya, kahverengi taneli çeşitlerde açık kahverengiye dönmüş olması,
- Alt kapsüllerin uçlarında çatlamanın başlaması.
Fizyolojik olgunluk ekimden yaklaşık 90–110 gün, hasat ise 100–120 gün sonra gelir. Hasat çoğunlukla elle, bitkiler sökülerek ya da toprağa yakın yerden kesilerek yapılır. Sökme daha çok tercih edilir, çünkü sökülen bitkide olgunlaşma bir süre devam eder.
Demetleme ve gümülde kurutma
Hasat edilen bitkilerden 10–15 tanesi bir araya getirilip bağlanarak demet yapılır ve demetler temiz bir zeminde 5–7 gün bekletilir. Ardından 8–10 demet tepe kısımlarından bağlanarak dik duran gümüller (kümeler) oluşturulur ve 8–15 gün kurumaya bırakılır. Kapsüllerin yukarı bakacak şekilde dik durması, açılan kapsüllerden tanenin yere dökülmesini önler.
Makineli hasatta bitkiler hafif sarı renge döndüğünde, kapsüller henüz çatlamadan biçerbağlarla hasat yapılabilir. Aydın İl Müdürlüğü yayınında, düzensiz olgunlaşma ve kapsül çatlaması nedeniyle biçerdöverin susam için uygun görülmediği belirtilir. Yerli çeşitlerin makineli hasada uyumunu artırmaya yönelik ıslah ve demonstrasyon çalışmaları ise sürmektedir.
Harman ve depolama
Gümüllerde yeterince kuruyan demetler branda veya naylon örtü üzerine ters çevrilerek silkelenir ya da hafifçe vurularak kapsüllerdeki taneler dökülür. Bu işlem birkaç kez tekrarlanabilir. Toplanan ürün önce kalın, sonra ince eleklerden geçirilir ve savrularak saman, kapsül kırıntısı ve topraktan arındırılır.
Depolamada ürün bez veya jüt çuvallara konur. Depo önceden badanalanmalı ve dezenfekte edilmeli, serin, kuru ve havadar olmalıdır. Çuvallar doğrudan zemine değil, ahşap ızgaralar üzerine dizilmelidir. Uzun süreli saklamada tane nemi en fazla yüzde 8–9 olmalıdır. Depodaki nispi nemin yüzde 75’i aşması küflenmeye yol açar. Bu nedenle depo koşulları düzenli aralıklarla kontrol edilmelidir.
Zararlılar ve Hastalıklar
Başlıca zararlılar
Bakanlık yayınlarında susamda öne çıkan zararlılar susam güvesi (Antigastra catalaunalis), pamuk yaprakbiti (Aphis gossypii), beyazsinek ve fide döneminde bozkurtlar olarak sayılır. Bu zararlıların yoğunluğu bölgeye ve yıla göre değiştiğinden tarlanın gelişme boyunca düzenli gözlenmesi gerekir.
Başlıca hastalıklar
Solgunluk, kök çürüklüğü, çökerten, bakteriyel solgunluk, yaprak lekesi, alternarya ve fillodi (çiçeklerin yaprağa dönüşmesi) susamda görülen önemli hastalıklardır.
Mücadele
Kültürel önlemler susamda mücadelenin temelidir. Sertifikalı ve sağlıklı tohumluk kullanılmalı, sık ve derin ekimden kaçınılmalı, tarlada su göllenmesi önlenmelidir. Önceki ürün artıkları tarlada bırakılmamalı, solgunluk gösteren bitkiler sökülerek imha edilmeli ve serin iklim tahıllarıyla ekim nöbeti uygulanmalıdır. Zararlılar için tarla düzenli gözlenmeli, mücadele kararı Bakanlığın zirai mücadele teknik talimatlarına göre verilmelidir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Verim, Destekler ve Pazarlama
Yüksek verimli çeşit, kaliteli tohumluk ve zamanında yapılan kültürel işlemlerle kuru koşullarda dekara ortalama 100 kg, sulu koşullarda 150 kg ve üzerinde verim alınabilir. Hasat kayıplarını sınırlamak bu verimin korunmasında belirleyicidir.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2026 üretim yılı bitkisel üretim destekleme birim fiyatları belgesinde susam için yer alan destek kalemi sertifikalı tohum kullanım desteğidir. Susam bu kalemde aspir ve kolza ile birlikte dekara 62,00 TL olarak belirlenmiştir. 2025 yılı için aynı kalemde tutar 48,8 TL/da idi. Aynı belgelerde susam için temel destek, planlı üretim desteği ya da fark ödemesi kalemi bulunmamaktadır. Desteklerden yararlanmak için üretimin Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) zamanında kaydedilmesi gerekir. Başvuru takvimi ve şartlar için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü duyuruları ile e-Devlet takip edilmelidir.
Türkiye’nin susamda iç tüketimi karşılayamaması, temiz ve kaliteli yerli ürüne tahin ve unlu mamul sanayisinde talep oluşmasını sağlar. Ürünü elden çıkarmadan önce iyi temizlenmiş, nemi düşük ve yabancı maddeden arındırılmış partiler hazırlamak hem fiyatı hem de alıcı bulma kolaylığını artırır. Üretim planlamasında yerel alıcılarla ve kooperatiflerle önceden görüşmek riskleri azaltır.
Sık Sorulan Sorular
Susam ikinci ürün olarak ne zaman ekilmeli?
Ege ve Akdeniz koşullarında buğday, arpa veya kanola hasadından hemen sonra, haziran ile temmuzun ilk haftası arasında ekilmelidir. Ekim öncesinde tav suyu verilmesi ve toprak tava geldiğinde hızla ekim yapılması gerekir. Geç ekim, hasadın yağışlı sonbahara kaymasına neden olabilir.
Susam hasadında tane dökülmesi nasıl azaltılır?
Alt kapsüllerin uçları çatlamaya başladığında, kapsüllerin çoğu açılmadan hasat edilmelidir. Bitkiler sökülüp 10–15’li demetler yapılır ve demetler tepeden bağlanarak dik gümüllerde kurutulur. Harman branda veya naylon üzerinde yapıldığında dökülen taneler kaybolmaz.
Susam için devlet desteği var mı?
2026 üretim yılı için susamda sertifikalı tohum kullanım desteği dekara 62,00 TL olarak belirlenmiştir. Bakanlığın destek birim fiyatları belgesinde susam için fark ödemesi yer almamaktadır. Güncel şartlar için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışınız.
Kaynaklar
- Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Susam Yetiştiriciliği Broşürü
- Kütahya İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü – Susam Tarımı (2015)
- GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Susam Çeşitlerimiz
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Yağlı Tohumlar Araştırmaları
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Tarla Bitkileri Çeşitleri
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Bayramiç’te Susam Çeşit Demonstrasyonu ve Makineli Hasat (2024)
- Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Yerli ve Milli Susam Tohumu Konya Çiftçisi ile Buluştu (2020)
- Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – İl Tanıtım Belgesi (TÜİK 2025 verileri)
- TAGEM – Endüstri ve Süs Bitkileri Zararlıları Standart İlaç Deneme Metotları
- Tarım ve Orman Bakanlığı – 2026 Yılı Destekleme Birim Fiyatları
- Tarım ve Orman Bakanlığı – 2025 Yılı Destekleme Birim Fiyatları
Kapak fotoğrafı: Hasat edilip kurumaya bırakılan susam demetleri, Karataş – Adana. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
