Tavukçuluk, az bir alanla ve düşük bir sermayeyle başlanabilen, karşılığını kısa sürede veren bir üretim koludur. Bahçede birkaç tavukla yürütülen köy tavukçuluğu ailenin yumurta ihtiyacını karşılarken, daha planlı kurulan küçük ve orta ölçekli yumurta işletmeleri düzenli bir gelir kaynağı olabilir. Her iki durumda da verimi belirleyen temel unsurlar aynıdır: kuru ve havadar bir kümes, doğru aydınlatma, dengeli yem, temiz su ve sıkı bir hijyen.
Bu rehberde Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü ile il müdürlüklerinin yayınlarına dayanarak kümes yapısını, aydınlatmayı, yem ve su yönetimini, civciv bakımını, yumurta verimini, biyogüvenliği, kuş gribi ve Newcastle gibi hastalıklara karşı genel önlemleri ve kayıt tutmayı adım adım anlatıyoruz.
İçindekiler
Köy Tavukçuluğu ve Yumurta Tavukçuluğu Arasındaki Fark
Köy tavukçuluğunda hayvanlar genellikle gündüz serbest dolaşır, akşam kümese girer; yemlerinin bir kısmını çevreden toplar. Bu sistem düşük maliyetlidir ama verim daha düşüktür ve tavuklar yabani kuşlarla, başka kümeslerin hayvanlarıyla kolayca temas eder. Yumurta tavukçuluğunda ise yüksek verimli hibrit tavuklar kapalı ya da yarı kapalı kümeslerde, belirli bir ışık ve yem programıyla yetiştirilir.
Türkiye’de yumurtacı hibrit geliştirme çalışmaları da sürmektedir. Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünün geliştirdiği yerli hibritlerden kahverengi yumurtlayan Atak-S ve Atak ile beyaz yumurtlayan Atabey, enstitünün kataloğuna göre 72 haftalık yaşa kadar tavuk başına yaklaşık 307–320 yumurta verebilmektedir. Bu değerler kapalı kümes ve tam bakım koşullarına aittir; serbest dolaşan köy tavuklarında verim daha düşük olacaktır.
Kümes Yeri ve Yapısı
Kümes, su birikmeyen, rüzgârı doğrudan almayan, kolay temizlenebilir bir yere kurulmalıdır. Yabani kuşların ve kemirgenlerin içeri giremeyeceği şekilde pencere ve havalandırma açıkları telle kapatılmalıdır. Zemin beton olursa yıkama ve dezenfeksiyon kolaylaşır.
Yerleşim sıklığı
Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün yumurta tavukçuluğu yayınına göre altlıklı yer sisteminde beton zemine 7–10 cm kalınlığında altlık (talaş, saman) serilir ve metrekareye 6–7 tavuk konur. Kafes sisteminde tavuk başına yaklaşık 400 cm² alan ayrılır. Köy kümeslerinde daha seyrek yerleşim, hem tavuğun rahatı hem de hastalık riskinin azalması açısından avantajlıdır.
Folluk, yemlik, suluk ve tünek
- Folluk: Her 4–5 tavuk için bir folluk, kümesin loş bir köşesine konur ve içine temiz talaş veya saman serilir. Karanlık ve sakin folluklar, yumurtaların yere ya da gizli yerlere bırakılmasını azaltır.
- Yemlik: 25–30 tavuk için bir askılı yemlik yeterlidir.
- Suluk: 75–100 tavuk için bir otomatik askılı suluk önerilir. Suluk ağzı tavuğun sırt hizasının 2–3 cm üzerinde olmalıdır; böylece su altlığa dökülmez.
- Tünek: Tavuklar geceyi yerden yüksekte geçirmek ister. Tüneklerin altına gübrenin toplanacağı ve kolay temizlenebilecek bir alan bırakılmalıdır.
Sıcaklık ve havalandırma
Yumurta tavuğu için en verimli sıcaklık aralığı 15–24 °C’dir. Soğukta tavuk daha çok yem yer ama verim düşer; sıcakta ise iştah azalır, yumurtalar küçülür ve kabuk incelir. Kümeste amonyak kokusu hissediliyorsa havalandırma yetersizdir. Denizli il müdürlüğünün yayınında her 1 kg canlı ağırlık için saatte yaklaşık 5–6 m³ temiz hava gerektiği belirtilir.
Aydınlatma Programı
Fotoğraf: U.S. Department of Agriculture, Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Tavuklarda yumurtlamayı yöneten en önemli etkenlerden biri gün uzunluğudur. Doğal gün ışığının kısaldığı sonbahar ve kış aylarında köy tavuklarının yumurtayı kesmesi bu yüzdendir. Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünün hibrit kataloğunda önerilen programın ana hatları şöyledir:
- Civcivlere ilk 3 gün 23 saat ışık verilir,
- Büyütme döneminde 10 saat aydınlık / 14 saat karanlık programına geçilir,
- 18. haftadan sonra ışık süresi haftada yarım saat artırılarak yaklaşık 16 saate çıkarılır.
Önemli kural, yumurtlama döneminde ışık süresinin hiçbir zaman kısaltılmamasıdır. Denizli il müdürlüğünün yayınında ampullerin yerden yaklaşık 2 m yükseğe, reflektörlü olarak ve eşit aralıklarla asılması önerilir. Küçük köy kümeslerinde de sabah erken saatlerde birkaç saatlik ek ışık vermek kış verimini belirgin şekilde artırır.
Yem ve Su Yönetimi
Yumurta tavuğu günde ortalama 120–130 g yem tüketir. Yumurtlama döneminin başında (yaklaşık 19–42. haftalar) %16, sonraki dönemde (42–74. haftalar) %15 ham proteinli yemler önerilir. Pelet ve granül yemler toz yeme göre daha iştahla yenir. Yumurtlama döneminde yem bileşiminin ani olarak değiştirilmemesi gerekir.
Kabuk kalitesi için kalsiyum çok önemlidir. Enstitü kataloğunda kalsiyumun yarısının 2–5 mm iriliğinde parçalar hâlinde verilmesi önerilir; bu, kabuğun geceleri oluştuğu saatlerde tavuğun kalsiyum ihtiyacını karşılar. Köy tavukçuluğunda yalnızca ev artıkları ve tahılla besleme yeterli değildir; dengeli bir yumurta tavuğu yemi verimi ve yumurta kalitesini korur.
Yem, nemsiz ve havadar bir yerde, yerden yükseltilmiş ızgaralar üzerinde saklanmalıdır; küflenmiş yem kesinlikle kullanılmamalıdır. Su her gün tazelenmeli, suluklar düzenli olarak yıkanmalıdır. Suyun kesilmesi kısa sürede yumurta veriminin düşmesine yol açar.
Civciv Bakımı
Civciv dönemindeki bakım, tavuğun ömür boyu verimini etkiler. Kümes civcivler gelmeden önce temizlenmeli, dezenfekte edilmeli ve kurumalıdır. Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünün önerilerine göre:
- Isıtma, civcivler gelmeden 2–3 gün önce başlatılır,
- Altlık sıcaklığı 30–31 °C, civciv seviyesindeki sıcaklık ilk günlerde yaklaşık 35 °C olmalı ve yaş ilerledikçe kademeli olarak düşürülmelidir,
- Bağıl nem erken dönemde %55–60, sonrasında %60–70 düzeyinde tutulur.
Civcivlerin davranışı en iyi termometredir: ısı kaynağının altında üst üste yığılıyorlarsa ortam soğuktur, ısıdan uzaklaşıp kanatlarını açarak soluyorlarsa sıcaktır. Yumurtacı piliçler (yarkalar) 16. haftada, en geç 17. haftada yumurtlama kümesine taşınmalı ve taşıma tek günde tamamlanmalıdır.
Yumurta Verimi ve Yumurta Toplama
Hibrit yumurta tavukları genellikle 20. haftadan sonra yumurtlamaya başlar. Denizli il müdürlüğünün yayınına göre verim 23. haftada %50’ye, 28–30. haftalarda %90–93’e ulaşır; 72–80. haftalarda ise yaklaşık %60’a düşer ve tavuğun ekonomik ömrü sona erer. İyi yönetilen bir sürüde hedefler şunlardır:
- Tavuk başına yılda 280–290 yumurta,
- 1 kg yumurta için en fazla 2,2 kg yem,
- Yıllık ölüm oranının %6’nın, kırık yumurta oranının %2’nin altında olması.
Yumurtalar gün içinde birkaç kez toplanmalı, kirli ve çatlak olanlar ayrılmalıdır. Enstitü kataloğunda toplanan yumurtaların 10–13 °C sıcaklık ve %70–80 nemde saklanması önerilir.
Hijyen, Biyogüvenlik ve Kuş Gribi-Newcastle Önlemleri
Temel biyogüvenlik kuralları
Biyogüvenlik, hastalık etkenlerinin kümese girmesini ve kümesler arasında yayılmasını önlemek için alınan önlemlerin bütünüdür. Köy tavukçuluğunda en büyük risk, tavukların yabani kuşlarla, göletlerle ve başka sürülerle serbestçe temas etmesidir.
- Kümese yalnızca bakıcı girmeli, ziyaretçi sayısı sınırlandırılmalıdır.
- Kümese girişte ayrı ayakkabı ya da galoş kullanılmalı, giriş önüne dezenfektan paspası konmalıdır.
- Yem ve su kapları yabani kuşların ulaşamayacağı şekilde kümes içinde tutulmalıdır.
- Farklı yaş ve türdeki kanatlılar (tavuk, ördek, kaz, hindi) bir arada barındırılmamalıdır.
- Yeni alınan hayvanlar bir süre ayrı tutularak gözlenmelidir.
- Her sürü çıkışından sonra kümes, yemlik ve suluklar yıkanıp dezenfekte edilmeli, kümes bir süre boş bekletilmelidir.
- Kemirgen ve yabani hayvanların kümese girişi engellenmelidir.
Kuş gribi ve Newcastle hastalığı
Kuş gribi (avian influenza) ve Newcastle hastalığı, kanatlılarda kısa sürede toplu ölümlere yol açabilen viral hastalıklardır. Eskişehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün kuş gribi acil eylem planında, göçmen su kuşlarının (özellikle yaban ördeklerinin) en önemli enfeksiyon kaynağı olduğu ve açıkta yapılan kanatlı yetiştiriciliğinin riski artıran başlıca etken olduğu vurgulanır.
Dikkat edilecek belirtiler
İştahsızlık, belirgin durgunluk, yumurta veriminde ani düşüş, baş ve gerdanda şişlik, ibik ve sakalda morarma ile kısa sürede çok sayıda ölüm kuş gribinden şüphelenmek için yeterlidir. Newcastle hastalığında da solunum güçlüğü, sinirsel belirtiler ve verim kaybı görülebilir. Bu tür belirtilerde kendi başınıza teşhis koymaya ya da ilaç vermeye çalışmayın.
Şüphe durumunda yapılacaklar
5996 sayılı Kanun gereğince bulaşıcı hastalık veya nedeni bilinmeyen hayvan ölümlerini öğrenen herkes, durumu derhal İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdür. Resmî veteriner hekim gelene kadar kümese giriş-çıkış durdurulmalı, ölü hayvanlar sızdırmaz şekilde muhafaza edilmeli, kümesten yem, eşya ve hayvan çıkarılmamalı ve hasta hayvanlara bakan kişi sayısı en aza indirilmelidir. Ölü hayvanlar hiçbir koşulda dereye, çöpe veya açık alana atılmamalıdır.
Ticari işletmelerde aşılama programı uygulanır; ancak hangi aşıların hangi yaşta yapılacağı bölgeye ve işletmeye göre değişir. Aşı ve ilaç seçimi için mutlaka veteriner hekime danışılmalıdır. Yalnızca ruhsatlı ürünler kullanılmalı, etiket dozuna uyulmalı ve reçete yetkili veteriner hekim tarafından düzenlenmelidir.
Kayıt Tutma
Küçük bir köy kümesinde bile basit bir defter büyük kolaylık sağlar. Günlük toplanan yumurta sayısı, tüketilen yem miktarı, ölen hayvan sayısı ve nedeni, yapılan aşı ve ilaç uygulamaları, sürüye giren ve çıkan hayvanlar düzenli olarak not edilmelidir. Yumurta sayısındaki ani bir düşüş, çoğu zaman hastalığın, stresin veya yem sorununun ilk işaretidir. Kuş gribi acil eylem planında da hastalık şüphesinde kanatlı sayılarının, ölümlerin ve belirti gösteren hayvanların kayıt altında tutulması istenir. Ticari işletme kurmayı düşünenlerin kayıt ve izin süreçleri için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne başvurması gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Tavuklar kışın neden yumurtlamayı keser?
Başlıca nedeni gün uzunluğunun kısalmasıdır. Yumurtlama döneminde günlük ışık süresinin yaklaşık 16 saat olması önerilir. Kışın sabah saatlerinde verilecek ek aydınlatma ve soğuğa karşı korunan bir kümes verimin sürmesine yardımcı olur.
Kaç tavuğa bir folluk gerekir?
İl müdürlüğü önerilerine göre her 4–5 tavuk için bir folluk yeterlidir. Folluklar kümesin loş ve sakin bir köşesine yerleştirilmeli, altlıkları temiz tutulmalıdır.
Kümesimde ani ölümler olursa ne yapmalıyım?
Ölü hayvanlara çıplak elle dokunmayın, kümesten hiçbir şey çıkarmayın ve durumu hemen İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne bildirin. Bu bildirim yasal bir zorunluluktur ve hastalığın komşu kümeslere yayılmasını önler.
İlgili Rehberler
- Bıldırcın Yetiştiriciliği: Kafes, Kuluçka, Besleme ve Biyogüvenlik Rehberi
- Kanatlı Hastalıkları: Kuş Gribi, Newcastle, İhbar ve Biyogüvenlik Rehberi
- Hindi, Kaz ve Ördek Yetiştiriciliği: Kümes, Kuluçka, Besleme ve Kuş Gribi
Kaynaklar
- Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Yumurta Tavukçuluğu
- Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü – Yerli Yumurtacı Hibritler Kataloğu (Atak-S, Atak, Atabey)
- Eskişehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Avian Influenza (Kuş Gribi) Acil Eylem Planı
- Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü – Basında Atak-S
Kapak fotoğrafı: Köy tavukçuluğunda serbest dolaşan bir horoz. Fotoğraf: Cano58, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
