Bıldırcın Yetiştiriciliği: Kafes, Kuluçka, Besleme ve Biyogüvenlik Rehberi

Bıldırcın, küçük yapısına rağmen kanatlılar arasında en hızlı gelişen ve en erken verime geçen türlerden biridir. Altı haftalık olmadan yumurtlamaya başlayan, kısa sürede kesim ağırlığına ulaşan ve az yer kaplayan bu kuşlar; hem küçük ölçekli aile işletmeleri hem de ticari üreticiler için ilgi çekici bir seçenektir. Bıldırcın yumurtası ve eti, özel ürün olarak kendine pazar bulabilmektedir.

Bu rehberde ülkemizde yetiştirilen bıldırcın tipini, barınak ve kafes düzenini, kuluçkayı, civciv bakımını, besleme ilkelerini, yumurta ve et üretimini, işletme kaydı ve mevzuatı ile hastalıklardan korunma ve biyogüvenlik kurallarını ele alıyoruz. Teknik değerler, Tarım ve Orman Bakanlığı ile il müdürlüklerinin yayınlarına ve güncel mevzuata dayanmaktadır.

İçindekiler

Bıldırcın Türleri ve Japon Bıldırcını
Barınak ve Kafes Düzeni
Kuluçka ve Civciv Bakımı
Yem ve Besleme İlkeleri
Yumurta ve Et Üretimi
İşletme Kaydı, İzinler ve Güncel Mevzuat
Hastalıklardan Korunma ve Biyogüvenlik
Sık Sorulan Sorular

Bıldırcın Türleri ve Japon Bıldırcını

Doğada ülkemizde de görülen göçmen bir bıldırcın türü bulunur ve bu tür av mevzuatına tabidir. Çiftliklerde yetiştirilen bıldırcın ise evcilleştirilmiş Japon bıldırcınıdır (Coturnix japonica). Bu tip; kısa kuşak aralığı, yüksek yumurta verimi ve kafes koşullarına uyumu sayesinde dünyada ve Türkiye’de ticari üretimin temelini oluşturur. Yumurta yönlü ve et yönlü hatların yanı sıra farklı tüy renginde varyeteler de yetiştirilir.

Erkek ve dişiyi ayırt etmek

Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün yetiştirici bilgilerinde belirtildiği gibi, cinsel olgunluğa ulaşmış erkeklerde göğsün üst kısmı ve boğaz tüyleri kahverengimsi kırmızıdır. Dişilerde ise göğüs tüyleri siyah benekli gridir. Bu fark, damızlık sürü kurarken erkek-dişi oranını ayarlamak için kullanılır.

Temel verim özellikleri

Dişiler yaklaşık 42 günlükken yumurtlamaya başlar; yumurtlama başlangıcı 35–50. günler arasında değişir ve 56–60. günlerde en yüksek düzeye ulaşır.
Uygun koşullarda yıllık yumurta verimi 250–300 adettir. Doğal aydınlatmada ise verim ilkbahar-yaz dönemiyle sınırlı kalır ve 50–100 adet civarına düşer.
Yumurta ağırlığı 9–12 g arasındadır.
Etlik bıldırcınlar 5–6 haftalıkken, 120–150 g canlı ağırlıkta kesime gönderilir.

Barınak ve Kafes Düzeni

Bıldırcın yerde altlık üzerinde ya da kafeste yetiştirilebilir. Ticari yumurta üretiminde kafes sistemi yaygındır; çünkü yumurtalar temiz kalır, toplanması kolaylaşır ve hayvanların dışkıyla teması azalır.

Kümes ortamı

Sıcaklık: Ergin bıldırcınlar için en uygun kümes sıcaklığı 21–27 °C’dir.
Aydınlatma: Yumurta verimini sürdürmek için günlük 14–18 saatlik aydınlatma önerilir.
Yön: Sıcak bölgelerde kümesin uzun ekseni doğu-batı yönünde olmalı ve geniş saçak bırakılmalıdır; soğuk bölgelerde kuzey-güney yönü tercih edilebilir.
Havalandırma: Amonyak birikmesini ve nemi önlemek için kümes, hava akımı yapmadan düzenli havalandırılmalıdır.
Altlık: Yerde yetiştirmede talaş, çeltik kavuzu veya saman kullanılır; altlık kalınlığı yazın 3–5 cm, kışın 5–8 cm olmalıdır.

Kafes ölçüleri

Antalya İl Müdürlüğünün önerilerine göre damızlık kafes gözlerinin taban ölçüsü 15×15, 15×20 veya 15×25 cm, yüksekliği 15 cm olabilir; her gözde bir erkekle bir ya da birkaç dişi bulunur. Grup kafeslerinde bir grupta en fazla 50 kuş tutulmalı, 25 kuş için yaklaşık 60x60x30 cm, 50 kuş için 60x120x30 cm’lik kafesler kullanılmalıdır. Bıldırcınlar ürktüğünde dikine sıçradığı için kafes yüksekliğinin 30 cm’yi aşmaması, kuşların başını çarparak yaralanmasını önler.

Kafes tabanı yaklaşık 1×1,5 cm gözlü ızgaradan yapılmalı ve yumurtaların kendiliğinden toplama oluğuna yuvarlanması için yaklaşık yüzde 15 eğimle yerleştirilmelidir.

Kuluçka ve Civciv Bakımı

Kuluçkalık yumurta ve saklama

Japon bıldırcını kuluçkaya yatmadığı için yumurtalar kuluçka makinesinde çıkarılır. Kuluçkalık yumurtalar 16–18 °C sıcaklık ve yüzde 75–80 bağıl nemde saklanmalı, en fazla 10–15 gün biriktirilmelidir. Saklama süresi uzadıkça çıkış gücü düşer. Kirli, çatlak, aşırı küçük ya da şekil bozukluğu olan yumurtalar kuluçkaya konulmamalıdır.

Kuluçka koşulları

Süre: Bıldırcın yumurtaları 17–18 günde çıkar.
Sıcaklık: Kuluçka sıcaklığı 37,5 °C’dir; son iki günde en fazla 1 °C düşürülebilir.
Çevirme: İlk 14 gün yumurtalar elle çevriliyorsa günde en az 5 kez, otomatik makinede saatte bir çevrilir. Son iki gün çevirme durdurulur ve yumurtalar çıkış bölmesine alınır.
Havalandırma: Makinenin havalandırma delikleri ve iç fanı, embriyonun ihtiyaç duyduğu taze havayı sağlar.

Kuluçka başarısı üç ölçütle izlenir: döllülük oranı (her 100 yumurtadan döllü olanlar), çıkış gücü (döllü yumurtalardan çıkan civciv yüzdesi) ve kuluçka randımanı (konulan her 100 yumurtadan çıkan civciv sayısı). Bu değerlerin kaydedilmesi, damızlık sürüdeki ve kuluçka makinesindeki sorunları erken fark etmeyi sağlar.

Civciv bakımı

Bıldırcın civcivleri çok küçük ve ısı kaybına hassastır. Antalya İl Müdürlüğünün önerilerine göre ana makinesi veya ısıtıcı altında başlangıç sıcaklığı 35–36 °C olmalı, her hafta yaklaşık 3 °C düşürülmeli ve 22 °C’nin altına inilmemelidir. İlk hafta 24 saat aydınlatma uygulanır. Üç haftalık 20 civciv için 30×30 cm’lik alan yeterlidir; civcivler 5. haftadan sonra yumurtlama kafeslerine alınabilir.

İlk günlerde civcivlerin suda boğulmaması için suluklar sığ olmalı ya da içine çakıl taşı konulmalıdır. Yemlikler kolay ulaşılabilir yükseklikte tutulmalı, sulukların her gün temizlenmesine özen gösterilmelidir. Gagalama sorunları görülürse ışık şiddetinin azaltılması önerilen yöntemler arasındadır.

Yem ve Besleme İlkeleri

Bıldırcınlar hızlı gelişen ve kısa sürede yumurtaya geçen kuşlar olduğu için yüksek proteinli yeme ihtiyaç duyar. Antalya İl Müdürlüğünün yayınına göre başlangıç yeminin ham proteini yüzde 25–28, metabolik enerjisi 2.600–3.000 kcal/kg arasında olmalı ve civcivler ilk üç hafta bu yemle beslenmelidir. Piyasada özel bıldırcın yemi bulunamadığında hindi civciv yeminin kullanılabileceği belirtilmektedir.

Genel besleme ilkeleri şöyle özetlenebilir:

Yaşa ve üretim yönüne (yumurta veya et) uygun, kayıtlı yem işletmelerinden temin edilmiş hazır yem kullanın.
Yumurtlayan bıldırcınların yeminde kabuk kalitesi için yeterli kalsiyum bulunmasına dikkat edin.
Temiz ve taze içme suyu sürekli bulunmalı, suluklar her gün temizlenmelidir.
Yemi kuru, serin, kemirgen ve yabani kuşların ulaşamayacağı kapalı bir yerde saklayın; küflenmiş yemi kesinlikle kullanmayın.
Yem değişikliklerini ani değil, birkaç gün içinde kademeli yapın.

Besleme programını işletmenizin ölçeğine ve hedefinize göre bir zooteknist ya da veteriner hekimle birlikte planlamanız, yem maliyetini ve verimi doğrudan etkiler.

Yumurta ve Et Üretimi

Bıldırcın yumurtaları
Fotoğraf: Thamizhpparithi Maari, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Yumurta üretimi

Yumurta üretiminde dişiler kafeslerde, erkekten ayrı ya da damızlık amacıyla erkekle birlikte tutulur. Sofralık yumurta üretiminde erkek bulundurmak gerekmez. Yumurtalar her gün, tercihen günde birkaç kez toplanmalı, kirli ve çatlaklar ayrılmalı ve serin bir yerde saklanmalıdır. Doğal ışıkta yetiştirilen sürülerde verim mevsime göre düşer ve sonbaharda yaklaşık 1,5 ay süren tüy değiştirme dönemi yaşanır; ek aydınlatma bu dalgalanmayı azaltır.

Damızlık planlaması

Damızlık sürülerde her erkeğe 2–3 dişi verilmesi önerilir. Antalya İl Müdürlüğünün örnek hesabında, haftada 100 civciv elde etmek için yaklaşık 1.550 yumurta gerektiği; bu hesapta en iyi koşullarda yüzde 90 döllülük ve yüzde 80 çıkış gücü varsayıldığı belirtilmektedir. Bu örnek, damızlık sürü büyüklüğünün hedeflenen civciv sayısına göre planlanması gerektiğini gösterir.

Et üretimi

Etlik bıldırcınlar 5–6 haftalıkken, 120–150 g canlı ağırlığa ulaştığında kesime gönderilir. Kesim, et ürünlerinin piyasaya sunulabilmesi için yetkili ve kayıtlı/onaylı tesislerde yapılmalıdır. Kendi tüketiminiz dışında satış yapmayı düşünüyorsanız gıda mevzuatı yükümlülükleri için İl/İlçe Müdürlüğünüze danışın.

İşletme Kaydı, İzinler ve Güncel Mevzuat

Bıldırcın yetiştiriciliği bir kanatlı hayvancılık faaliyetidir ve işletmenin Tarım ve Orman Bakanlığı kayıt sistemine alınması gerekir. Kayıt başvurusu için gerekli belgeleri ve işletmenizin hangi kapsama girdiğini İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenmeniz en doğru yoldur.

Güncel: 2026 biyogüvenlik tebliği bıldırcını da kapsıyor

Tarım ve Orman Bakanlığının “Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliğ (No: 2025/33)”, 31 Ocak 2026 tarihli ve 33154 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Tebliğ; 200 ve üzeri kapasiteli hindi, ördek, kaz ve bıldırcın işletmelerini de kapsar. Başlıca hükümleri şunlardır:

İşletme çevresi en az 150 cm yüksekliğinde tel örgü veya çitle çevrilmeli ve bu çit en az 50 cm duvarla desteklenmelidir. Giriş kapısı kilitli tutulmalı, “Biyogüvenlik Alanı – İzinsiz Girilmez” uyarı levhası asılmalıdır.
Girişte kıyafet değiştirme bölümü ve el-ayakkabı dezenfeksiyon düzeneği bulunmalı; araçlar giriş ve çıkışta temizlenip dezenfekte edilmelidir.
Teknik personel ve resmî görevliler dışında ziyaretçi kabul edilmemeli; ziyaretçi ve araç kayıt formları tutulmalıdır.
Aynı işletmede farklı kanatlı türleri birlikte bulundurulmamalıdır.
Yabani kuşların kümese girişi kuş teli gibi önlemlerle engellenmeli; kemirgenlere karşı yıl boyu izleme yapılmalıdır.
Ölü hayvanlar için uygun imha çukuru veya yakma fırını bulunmalıdır.
İşletmeye özgü yazılı bir biyogüvenlik planı hazırlanmalı, il/ilçe müdürlüğü veteriner hekimince onaylanmalı ve yılda en az bir kez güncellenmelidir.
Kanatlı İşletmeleri Faaliyet Raporu her yıl 20 Aralık’a kadar Bakanlık veri sistemine kaydedilmelidir.

Tebliğe göre yayım tarihinde kayıtlı olan işletmelere çit-duvar, tahta palet kullanmama ve çift kademeli giriş gibi bazı yükümlülükler için 12 aylık uyum süresi tanınmıştır. Kurallara uymayan işletmelere düzeltme süresi verilir; eksikler giderilmezse yeni hayvan girişini durduran biyogüvenlik kısıtı uygulanabilir. Kayıtsız işletmelerdeki hayvan ve ürünlere ise yaptırım uygulanır.

Kuluçkahane ve damızlık işletmeleri

Civciv üretip satmayı planlıyorsanız 16 Ocak 2014 tarihli Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği’ni de bilmeniz gerekir. Bu yönetmelik bıldırcını açıkça kapsar. Kuluçkahane ve damızlık işletmelerinin faaliyete başlamadan önce Bakanlıktan onay alması, sorumlu veteriner hekim ve teknik sorumlu bulundurması, kayıtları en az 3 yıl saklaması ve belirli hastalıklar yönünden düzenli kontrol yaptırması zorunludur.

Hastalıklardan Korunma ve Biyogüvenlik

Bıldırcın yetiştiriciliğinde başarının anahtarı, hastalığı tedavi etmeye çalışmak yerine sürüye girmesini önlemektir. Antalya İl Müdürlüğünün yayınında bıldırcınlarda görülebilen başlıca sorunlar şöyle sıralanır:

Bakteriyel: Ülseratif enteritis (bıldırcın hastalığı), salmonella enfeksiyonları, tavuk kolerası, botulizm, göbek iltihabı,
Viral: Koriza, viral enteritis, tavuk çiçeği gibi hastalıklar,
Paraziter: Koksidiyoz ve histomoniasis (karabaş),
Beslenmeye bağlı: A ve E vitamini eksiklikleri.

Kuş gribi (tavuk vebası) gibi ihbarı mecburi hastalıklar ise tüm kanatlılar için ciddi bir tehdittir. Ani ve toplu ölümler, yem-su tüketiminde belirgin düşüş, solunum güçlüğü ya da yumurta veriminde ani kayıp görürseniz hayvanları hareket ettirmeden İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne veya sorumlu veteriner hekiminize hemen haber verin. Hayvan hareketleri, kimlik kaydı ve ihbarı zorunlu hastalıklar konusunda her zaman İl/İlçe Müdürlüğü ve veteriner hekiminizin yönlendirmesine uyun.

Günlük biyogüvenlik alışkanlıkları

Bıldırcınları tavuk, ördek gibi diğer kanatlılardan ve yabani kuşlardan ayrı tutun.
Kümese girerken işletmeye özel kıyafet ve çizme kullanın, ellerinizi yıkayıp dezenfekte edin.
Ölü kuşları hemen kümesten uzaklaştırın ve uygun şekilde imha edin.
Kümes tabanını ve altlığı kuru tutun; ıslak altlık koksidiyoz ve bakteriyel hastalıklar için uygun ortam oluşturur.
Hasta görünen kuşları hemen ayırın.
Kümes boşaldığında kaba pisliği uzaklaştırın, yıkayın, kurutun ve dezenfekte edin; yeni sürüyü ancak bundan sonra yerleştirin.
Yeni kuşları ya da kuluçkalık yumurtaları yalnızca kayıtlı ve onaylı işletmelerden alın.

Tedavi, aşı programı ve ilaç kullanımı konusunda mutlaka veteriner hekiminize danışın; ilaçları yalnızca veteriner hekim reçetesiyle ve belirtilen arınma sürelerine uyarak kullanın.

Sık Sorulan Sorular

Bıldırcın kaç günlükken yumurtlamaya başlar?

Japon bıldırcını dişileri genellikle 42 günlük civarında, yani altı haftalık olurken yumurtlamaya başlar. Verim 56–60. günlerde en yüksek düzeye ulaşır. Yumurtlama başlangıcı; besleme, aydınlatma süresi ve kümes sıcaklığına göre birkaç gün değişebilir.

Bıldırcın yumurtası kaç günde çıkar?

Bıldırcın yumurtaları 37,5 °C’lik kuluçka makinesinde 17–18 günde çıkar. Yumurtalar ilk 14 gün düzenli çevrilmeli, son iki gün ise çevirme durdurularak çıkış bölmesine alınmalıdır.

Evde birkaç bıldırcın beslemek için kayıt gerekir mi?

31 Ocak 2026’da yürürlüğe giren biyogüvenlik tebliği, 200 ve üzeri kapasiteli bıldırcın işletmelerini kapsar. Daha küçük ölçekli yetiştiricilikte de kayıt ve bildirim yükümlülükleri ile yerel kurallar söz konusu olabilir. Kendi durumunuz için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışmanız gerekir.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Bir tarım fuarında sergilenen Japon bıldırcınları. Fotoğraf: Homoatrox, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.