Yonca, fiğ, korunga ya da çayır otu gibi kaba yemlerin değeri, büyük ölçüde tarlada geçen birkaç günde belirlenir. Doğru zamanda biçilmeyen, gereğinden uzun güneşte bekleyen veya hırpalanarak toplanan ot, yapraklarını tarlada bırakır; yaprakla birlikte de proteinin ve vitaminlerin önemli bir kısmı kaybolur. Bu yüzden kaba yem hasadı, biçmeden balyalamaya kadar birbirine bağlı ve her biri iyi ayarlanmış makinelerle yürütülmesi gereken bir zincirdir.
Bu rehberde çayır biçme makinelerinin (parmaklı, diskli ve tamburlu) çalışma ilkelerini, otun aktarılması ve tırmıklanmasını, küçük ve büyük prizmatik balya makineleri ile silindirik balya makinelerini, balya sarmayı, temel ayar ve bakım noktalarını, kuyruk mili başta olmak üzere iş güvenliğini ve kaliteli ot için hasat zamanını ele alıyoruz. Makineye özgü ayar değerleri için her zaman kullanım kılavuzu esas alınmalıdır.
İçindekiler
Kaba Yem Hasat Zinciri: Biçme, Kurutma, Toplama
Kuru ot yapımı temelde dört adımdan oluşur: bitkinin uygun dönemde biçilmesi, tarlada kurutulması, kuruyan otun tırmıkla sıralar (namlu) hâline getirilmesi ve balya makinesiyle toplanıp sıkıştırılması. Silindirik balyalar silaj amacıyla yapılıyorsa bu zincire bir de streç film ile sarma adımı eklenir.
Ankara Üniversitesi açık ders malzemelerinde yer alan çayır ve mera yönetimi ders notunda, otun yapraklarının ham proteinin yaklaşık %70’ini ve vitaminlerin yaklaşık %90’ını taşıdığı, yaprakların saplara göre yaklaşık %40 daha kolay sindirildiği belirtilir. Kütahya İl Müdürlüğünün yonca yayınında ise yoncanın toplam proteininin %75’inin yapraklarda bulunduğu vurgulanır. Kısacası, her makinenin başarısı yaprağı ne kadar koruduğuyla ölçülür.
Ot Kalitesi İçin Doğru Hasat Zamanı
Makineler ne kadar iyi ayarlanırsa ayarlansın, yanlış zamanda biçilen ottan kaliteli yem elde edilemez. Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüklerinin yonca yayınları bu konuda aynı noktada birleşir:
- Biçim dönemi: Denizli ve Kütahya İl Müdürlüklerinin yayınlarına göre yonca, bitkilerin yaklaşık onda birinin çiçek açtığı (%10 çiçeklenme) dönemde biçilmelidir. Bu dönemde dekar başına protein verimi en yüksek düzeydedir ve kökler bir sonraki biçim için yeterli yedek besin biriktirir. Konya İl Müdürlüğünün yonca broşüründe ilk biçimin tomurcuklanmada, sonraki biçimlerin %10 çiçeklenmede yapılması önerilir.
- Biçim yüksekliği: Denizli İl Müdürlüğü yayınında normal biçimlerde 5–10 cm, kışa girmeden önceki son biçimde ise yaklaşık 15 cm anız bırakılması önerilir. Çok alçak biçim yeni sürgünlere zarar verir, çok yüksek biçim ise otun bir kısmını tarlada bırakır. Konya broşüründe de hızlı yeniden gelişme için en az 5 cm anız bırakılması tavsiye edilir.
- Sulama ile uyum: Kütahya ve Konya yayınlarında sulanan yonca alanlarında biçimden yaklaşık bir hafta önce ve bir hafta sonra sulama yapılması önerilir.
- Aşırı kurutmadan kaçınma: Kütahya yayınında, tarlada uzun süre bekleyip aşırı kuruyan yoncanın yapraklarının kolayca döküldüğü belirtilir.
Çayır Biçme Makineleri
Çayır biçme makineleri, kesme şekline göre iki ana gruba ayrılır: bıçağın karşı bir kenara karşı makas gibi kestiği makaslama tipi (parmaklı makineler) ve bıçağın yüksek hızla dönerek bitkiye çarptığı serbest kesme tipi (döner tamburlu ve diskli makineler). Traktörle kullanılan makineler çekilir, öne, iki aks arasına veya arkaya asılır şekilde olabilir; ders notlarına göre en yaygın olanı, traktörün üç nokta askı düzenine arkadan bağlanan ve hareketini kuyruk milinden alan tiplerdir.
Parmaklı (bıçaklı) biçme makineleri
Parmaklı makinelerde üçgen bıçak ağızlarından oluşan bir bıçak laması, sabit parmaklar arasında sağa sola gidip gelir ve bitkiyi parmak plakasına karşı keserek biçer. Güç gereksinimi düşüktür ve ot parçalanmadan biçilir. Buna karşılık yoğun, yatmış veya ıslak otta tıkanmaya daha yatkındır ve bıçakların keskin, parmakların düzgün hizada tutulması gerekir. Sabit parmak yerine ikinci bir hareketli bıçağın kullanıldığı çift bıçaklı modellerde tıkanma eğilimi daha azdır.
Döner tamburlu biçme makineleri
Tamburlu makinelerde, alt kısımlarına dikdörtgen biçimli bıçaklar takılmış silindirik tamburlar birbirine ters yönde döner ve otu karşı bıçağa ihtiyaç duymadan keser. Biçilen ot tamburların arasından düzgün bir sıra hâlinde bırakılır. Ankara Üniversitesi ders notlarında tamburların dengeli olması gerektiği, bıçakların simetrik çiftler hâlinde değiştirilmesi ve biçmeye bıçaklar tam devre ulaştıktan sonra başlanması gerektiği belirtilir.
Döner diskli biçme makineleri
Diskli makinelerde, genellikle her birinde iki bıçak bulunan diskler yüksek hızla döner. Aynı ders notlarına göre diskli makineler tamburlu tiplere göre daha hafiftir, yere yakın ve temiz bir kesim yapar, ıslak ya da yatmış ürünle de iyi başa çıkar. Ders notlarındaki hesaplama örneklerinde döner biçme makineleri için metre iş genişliği başına güç kaybı diskli makinelerde yaklaşık 1,5 kW, tamburlu makinelerde yaklaşık 4 kW olarak alınır; yani aynı iş genişliğinde diskli makine genellikle daha az güç ister.
Bazı makinelerde sapları ezerek kurumayı hızlandıran bir düzen (kondisyoner) bulunur. Ders notlarına göre sapların biçimde ezilmesi ve otun yeşilken sıraya alınması yaprak kaybını azaltır.
Ot Tırmığı ve Aktarma Makineleri
Biçilen otun tarlada eşit ve hızlı kuruması için zaman zaman çevrilmesi, kuruduktan sonra da balya makinesinin toplayabileceği sıralar hâline getirilmesi gerekir. Bu işler için kullanılan makineler, otu kabartan ve ters çeviren aktarma (dağıtma) makineleri ile otu sıra hâline getiren tırmıklardır. Pratikte döner tırmıklar her iki işi de yapabilir.
Ankara Üniversitesi çayır ve mera yönetimi ders notunda, otun tamamen kuruyana kadar namlu hâlinde birkaç kez çevrilmesi ve bu işin tırmıklarla nazikçe yapılması gerektiği, böylece yaprakların büyük kısmının sıranın içinde kalacağı belirtilir. Aynı kaynağa göre yapraktaki nem %20’nin altına indiğinde saplarda nem hâlâ %35–70 düzeyinde olabilir. Bu fark, otun özellikle kuruduğu son aşamada sert biçimde hırpalanmasının neden yaprak dökülmesine yol açtığını açıklar.
- Tırmık dişleri toprağa değmeyecek yükseklikte ayarlanmalıdır; aksi hâlde ota toprak ve taş karışır.
- Oluşturulan sıraların genişliği ve kalınlığı, kullanılacak balya makinesinin toplayıcı genişliğine ve kapasitesine uygun olmalıdır. Düzgün ve eşit sıra, balya makinesinin dengeli beslenmesi ve düzgün biçimli balya demektir.
Balya Makineleri
Balya makineleri kurumuş otu veya hububat sapını tarladan toplayıp sıkıştırarak taşınması ve depolanması kolay paketler hâline getirir. Ankara Üniversitesi hasat makineleri ders notlarında balya makineleri hareket şekline (sabit, traktörle çekilen, kendi yürür), balya biçimine (prizmatik veya silindirik), sıkıştırma basıncına (düşük veya yüksek) ve bağlama malzemesine (ip veya tel) göre sınıflandırılır.
Küçük prizmatik balya makineleri
Ders notlarında klasik tiplerin en yaygını olarak toplayıcılı (pick-up) ve otomatik ip bağlamalı, yüksek basınçlı küçük prizmatik balya makineleri gösterilir. Toplayıcı otu sıradan alır, helezon ve besleme kolları otu sıkıştırma kanalına iletir, ileri geri çalışan piston otu katmanlar hâlinde sıkıştırır. Balya istenen uzunluğa ulaştığında ölçme tekerleği bağlama düzenini harekete geçirir; iğneler ipi balyanın çevresinden düğümleyiciye taşır ve balya genellikle iki yerinden bağlanır.
Ders notlarında küçük prizmatik balyalar için yaygın boyutlar ve ağırlıklar şöyle verilir: 914×355×457 mm boyutundaki balyalar 22,7–36 kg, 914×406×457 mm boyutundakiler 32–41 kg arasında olup iki yerden bağlanır; 1219×406×610 mm boyutundaki balyalar ise 57–68 kg arasındadır ve üç yerden bağlanır. Balya ağırlığı otun cinsine, nemine, balya boyutuna ve makine tipine göre değişir. Aynı kaynakta pistonun dakikada 65–80 strok yaptığı, bu tip makinelerin normal kapasitesinin saatte 8–10 ton olduğu, yüksek basınçlı makinelerde balya yoğunluğunun 175–250 kg/m³ düzeyine çıktığı belirtilir.
Büyük prizmatik balya makineleri
Büyük prizmatik balya makineleri, çok daha büyük ve yoğun balyalar üretir; ders notlarında örnek olarak 2,44 m uzunluk, 1,22 m genişlik ve 1,29 m yükseklikte, altı yerden bağlanan balyalar verilir. Bu balyaların taşınması yükleyici ekipman gerektirir.
Silindirik (yuvarlak) balya makineleri
Silindirik balya makinelerinde ot; bantlar, dönen çelik silindirler veya zincirli çıtalar yardımıyla bir hazne içinde yuvarlanarak sarılır ve sıkıştırılır. Balya istenen çapa ulaşınca ip veya file ile sarılır, ardından arka kapak açılarak tarlaya bırakılır. Ders notlarına göre küçük silindirik balyalar yaklaşık 50 kg’a kadar, büyük silindirik balyalar ise yaklaşık 1500 kg’a kadar çıkabilir. Büyük silindirik balyaların taşınması ve istiflenmesi için yükleyici ekipman gerekir.
Balya sarma (silaj balyası)
Silindirik balyalar, otun daha yüksek nemde balyalanıp streç film ile hava almayacak şekilde sarılmasıyla silaj olarak da değerlendirilebilir. Bu yöntemde balya, sarma makinesinde kendi ekseni etrafında döndürülerek çok katlı film ile kaplanır. Ankara Üniversitesi ders notlarında, balyalama ve sarmayı birlikte yapan kombine sistemlerde yaklaşık 85×85 cm boyutlarında ve 300–350 kg kuru madde içeren balyalar örnek verilir. Sarılmış balyaların filminin delinmemesi, balyaların düz ve temiz bir zeminde istiflenmesi ve kemirgenlere karşı korunması, silaj kalitesinin korunması için önemlidir.
Balya Makinesi Ayarları ve Bakımı
Eksik ayar ve bakım hem balya kalitesini düşürür hem de sezon ortasında arızaya yol açar.
- Toplayıcı yüksekliği: Toplayıcı dişleri otun tamamını alacak kadar alçak, toprağa değmeyecek kadar yüksek ayarlanmalıdır.
- Balya uzunluğu ve sıkılığı: Balya uzunluğu ölçme tekerleği ile, sıkılık ise sıkıştırma kanalının yan ve üst baskı düzeniyle ayarlanır. Çok gevşek balyalar dağılır; aşırı sıkı balyalar ise ipi koparır ve makineyi zorlar.
- Düğümleyici: Ders notlarında düğümleyicinin ipi gaga benzeri bir kanca ile yakalayıp düğüm attıktan sonra bıçakla kestiği anlatılır. Düğüm atılmıyorsa ip gerginliği, ipin geçtiği yollar, kanca ve bıçak kontrol edilmelidir. Düğümleyicinin temiz ve kılavuzda belirtildiği şekilde yağlanmış olması gerekir.
- İp ve tel seçimi: Kaynakta ip tüketiminin ton başına yaklaşık 1,5 kg, tel tüketiminin ise 5–6 kg olduğu belirtilir. Tel bağlı balyalar daha dayanıklı olsa da tel parçaları hayvanlar için tehlike oluşturabileceğinden dikkatli kullanılmalıdır.
- Emniyet düzenleri: Volan, toplayıcı ve bağlama ünitesinde kavramalar ile kesme cıvataları (kopma pimleri) bulunur. Kesme cıvatası koptuğunda yerine kılavuzda belirtilen sınıfta cıvata takılmalıdır; daha sağlam bir cıvata takmak, aşırı yükte pahalı parçaların kırılmasına neden olur.
- Periyodik bakım: Mafsallı kardan milinin, zincirlerin ve rulmanların yağlanması, zincir ve kayış gerginliklerinin kontrolü, bıçakların bilenmesi ve sezon sonunda makinenin temizlenip kapalı bir yerde saklanması gerekir. Biçme makinelerinde körelmiş bıçaklar hem kesimi bozar hem de güç tüketimini artırır.
İş Güvenliği ve Kuyruk Mili
Kaba yem hasadında kullanılan makinelerin neredeyse tamamı hareketini traktör kuyruk milinden mafsallı bir şaft (kardan mili) aracılığıyla alır. Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün tarım makineleri kullanım güvenliği yayınında, 540 dev/dk’da dönen bir şaftın saniyede 9 devir yaptığı ve kaptığı bir şeyi bir anda 1,5 metre sarabileceği hatırlatılır. Bol giysi, atkı, uzun saç veya sarkan bir ip saniyeler içinde ağır yaralanmalara yol açabilir. Aynı yayında öne çıkan kurallar şunlardır:
- Mafsallı şaftın koruyucu muhafazası her zaman takılı olmalı ve muhafaza dönmemesi için zincirle sabitlenmelidir. Koruyucu sac, mafsalı en az yarısına kadar örtmelidir.
- Ayar, bakım, tıkanma giderme veya kopan ipi bağlama gibi işler için önce kuyruk mili ayrılmalı, traktör durdurulmalı ve kontak anahtarı alınmalıdır. Hareketli parçalar tamamen durmadan makineye yaklaşılmamalıdır.
- Parmaklı biçme makinelerinde bıçak laması, makine durdurulmuş olsa bile hareket edip yaralanmaya yol açabilir. Makine kullanılmadığında bıçak koruyucusu takılı olmalıdır.
- Döner tamburlu ve diskli makineler taş ve sert cisim fırlatabilir; çalışırken makinenin önünde, arkasında ve yakınında kimse bulunmamalı, koruyucu brandalar takılı olmalıdır.
- Balya makinesinde dönüşlerde kuyruk mili bağlantısı kesilmeli, traktörde sürücünün yanında ikinci bir kişi bulunmamalıdır.
- Silindirik balya makinesinin arka kapağı açılırken hareket alanında kimse bulunmamalı, kapak açıkken altına girilecekse emniyet desteği takılmalıdır. Hidrolik bağlantılar sökülmeden önce basınç düşürülmelidir.
- Karayoluna çıkarken makineler yol konumuna getirilmeli, emniyet kilitleri ve koruyucular takılmalı, aydınlatma ve uyarı levhaları çalışır olmalıdır. Kuyruk mili yolda devrede bırakılmamalıdır.
Balyalama ve Depolamada Nem Yönetimi
Fotoğraf: Stanzilla, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Balyalama zamanını belirleyen en önemli etken otun nemidir. Ankara Üniversitesi çayır ve mera yönetimi ders notunda kuru otun depolanabilmesi için neminin %15–20’ye indirilmesi gerektiği, bunun altına inen aşırı kurumanın ise hem fiziksel kaliteyi hem de besleme değerini düşürdüğü belirtilir. Aynı kaynakta tarlada pratik bir kontrol yöntemi de tarif edilir: bir tutam ot bükülüp kırıldığında saplar temiz biçimde kırılıyor ve yapraklar parmaklar arasında ufalanıyorsa ot yeterince kurumuştur.
- Fazla nemli balyalanan ot depoda ısınır ve küflenir. Ders notunda, hedeflenenden nemli depolanmak zorunda kalınan ota ağırlığının %1–2’si oranında tuz katılmasının nemi çekerek küflenmeyi azalttığı belirtilir. Balyalar depoya kaldırıldıktan sonraki ilk haftalarda ısınmaya karşı gözlenmelidir.
- Aşırı kuru ot ise balyalama sırasında yapraklarını kaybeder. Ders notunda yaprağın kurumasıyla sapın kuruması arasındaki fark nedeniyle otun nazik işlenmesi gerektiği vurgulanır.
- Açıkta depolanan ottan zemin nemini kesmek için alta sap serilmesi ve iyi havalandırma sağlanması önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Diskli mi, tamburlu mu, parmaklı biçme makinesi mi seçmeliyim?
Seçim; traktör gücüne, işlenecek alanın büyüklüğüne ve otun yapısına bağlıdır. Parmaklı makineler az güç ister ancak yoğun ve yatmış otta tıkanabilir. Döner makineler daha hızlı çalışır ve tıkanmaya daha az yatkındır; diskli tipler aynı iş genişliğinde genellikle tamburlu tiplerden daha az güç ister ve ıslak ürünle iyi başa çıkar. Karar vermeden önce makinenin istediği kuyruk mili gücünün traktörünüze uygun olduğundan emin olun.
Ot balyalamaya ne zaman hazırdır?
Kuru ot olarak depolanacak balyalarda otun neminin yaklaşık %15–20’ye inmiş olması gerekir. Tarlada bir tutam otu bükerek kontrol edebilirsiniz: saplar temiz kırılıyor, yapraklar ufalanıyorsa ot hazırdır. Daha nemli ot balyalanırsa küflenme ve ısınma riski artar; aşırı kurumuş otta ise yaprak dökülmesi artar.
Küçük prizmatik balya ile silindirik balya arasındaki temel fark nedir?
Küçük prizmatik balyalar elle taşınabilecek ağırlıktadır ve küçük işletmelerde, ahırda elle yemlemede kullanışlıdır. Silindirik balyalar çok daha büyüktür, taşıma ve yükleme için ekipman ister, ancak daha hızlı çalışır ve streç filmle sarılarak silaj balyası olarak da kullanılabilir. İşletmenizin hayvan sayısı, depo alanı ve yükleme imkânı seçimi belirler.
Kaynaklar
- Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Tarım Makineleri Kullanım Güvenliği (2018)
- Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Yonca Tarımı
- Kütahya İl Müdürlüğü – Yonca Tarımı (2015)
- Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Yonca Broşürü
- Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri – Yeşil Yem Hasat Makinaları (Çayır Biçme Makinaları) Ders Notu
- Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri – Balya Makinaları Ders Notu
- Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri – Çayır ve Mera Yönetimi, Kuru Ot Yapımı (Prof. Dr. Hayrettin Ekiz, 2017)
Kapak fotoğrafı: Traktöre bağlı silindirik (yuvarlak) balya makinesi. Fotoğraf: JoachimKohler-HB, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
