Yerfıstığı Yetiştiriciliği: Ekim, Jips, Sulama, Söküm ve Aflatoksin

Yerfıstığı (Arachis hypogaea L.), çiçeklendikten sonra meyvesini toprağın altında oluşturan, sıcak iklimi seven tek yıllık bir baklagildir. Tohumları çeşide göre yüzde 44–55 oranında yağ içerir. Çerez olarak tüketilir, ezme ve yağ sanayisinde kullanılır. Yağı alındıktan sonra kalan küspe proteince zengin bir yem katkısıdır. Çapa bitkisi olduğu için toprağı havalandırır, baklagil olarak da toprakta azot bırakır. Kısa sürede yetişmesi sayesinde buğday sonrası ikinci ürün olarak da ekilebilir.

Bu rehberde yerfıstığının Türkiye’deki üretim bölgelerini, iklim ve toprak isteklerini, tescilli çeşitleri, ana ürün ve ikinci ürün ekimini, bakım işlerini, kalsiyum ve gübre ihtiyacını, sulamayı, hastalıkları ve aflatoksin riskini, son olarak söküm, kurutma ve depolamayı ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin ve il müdürlüklerinin yayınlarına, tohumluk tescil raporlarına ve resmî coğrafi işaret tescil belgelerine dayanıyor.

İçindekiler

Türkiye’de Yerfıstığı Üretim Bölgeleri
İklim ve Toprak İstekleri
Çeşit Seçimi ve Tohumluk
Toprak Hazırlığı ve Ekim
Çapa, Boğaz Doldurma ve Yabancı Ot Kontrolü
Kalsiyum (Jips), Gübreleme ve Sulama
Hastalık, Zararlılar ve Aflatoksin Riski
Söküm, Kurutma ve Depolama
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Türkiye’de Yerfıstığı Üretim Bölgeleri

Yerfıstığı üretiminin merkezi Çukurova’dır. Osmaniye’deki Yağlı Tohumlar Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre 2014 yılında Türkiye’de yaklaşık 33 bin hektar alanda 123 bin ton civarında yerfıstığı hasat edilmiş, verimde Adana ilk sırada, Osmaniye ise ikinci sırada yer almıştır. Bu rakamlar 2014 yılına aittir. Güncel ekim alanı ve üretim verileri için TÜİK ve Bakanlık duyurularına bakılmalıdır.

Osmaniye’nin bu üründeki yeri resmî olarak da tescillidir. “Osmaniye Yer Fıstığı” 2003 yılında menşe adı olarak coğrafi işaret tescili almıştır ve coğrafi sınırı Osmaniye il sınırlarıdır. Üretim Çukurova ile sınırlı değildir. Osmaniye’deki enstitünün ıslah çalışmaları Osmaniye, Adana, Mersin, Hatay, Kilis, Gaziantep, Adıyaman ve Malatya’yı kapsar. Çeşit tescil denemeleri Adana, Mersin (Tarsus) ve Antalya’da (Aksu) yürütülmüştür. Aydın İl Müdürlüğü ilde NC-7 çeşidiyle çerezlik üretim yapıldığını bildirir. Edirne’nin Meriç ilçesinde ve Muğla’nın Marmaris ilçesinde yetiştirilen yerfıstıkları da coğrafi işaretlidir. Şırnak’ın Silopi ilçesinde de yerfıstığı üreticilerine yönelik eğitimler düzenlenmektedir.

İklim ve Toprak İstekleri

İklim

Yerfıstığı tropik, subtropik ve ılıman iklimlerin sıcak kuşaklarında yetişir. Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün yayınına göre gelişme süresi boyunca 3000–4500 °C’lik bir sıcaklık toplamına ihtiyaç duyar. Sıcaklık yükseldikçe yetişme süresi kısalır. Marmaris Yer Fıstığı tescil belgesinde sıcaklığın 18 °C’nin altına düşmemesi gerektiği, serin geçen dönemlerin özellikle ikinci ürün ekiminde verimi düşürdüğü vurgulanır. Aynı belgeye göre bitkinin yetişme süresince 500–600 mm yağışa ya da buna denk sulamaya ihtiyacı vardır.

Toprak

Meyveyi taşıyan sapçıklar (ginofor) toprağa girip orada kapsül oluşturduğu için toprağın yapısı yerfıstığında her şeyden önemlidir. Bitki için en uygun topraklar drenajı iyi, hafif, gevşek, kumlu veya kumlu-tınlı, kalsiyum ve organik maddece zengin topraklardır. Aydın İl Müdürlüğü kil oranının yüzde 7’nin altında olmasını önerir. Ağır killi ve taşlı topraklar uygun değildir. Taban suyunun yüksek ve durgun olduğu arazilerde bitki iyi gelişemez ve verim belirgin biçimde düşer. Marmaris tescil belgesinde uygun toprak pH’sı 6–6,5 olarak verilir. Aynı belgeye göre çok kireçli topraklar istenmez.

Çeşit Seçimi ve Tohumluk

Bölgede en yaygın çeşit uzun süre “Amerikan” diye anılan NC-7 olmuştur. Osmaniye’deki Yağlı Tohumlar Araştırma Enstitüsü 2014 yılında ana ürün koşullarında NC-7’yi Halisbey, Sultan, Osmaniye-2005, Anoğlu-2003, Batem-5025, Batem Cihangir ve başka çeşitlerle karşılaştırmıştır. Bu denemede en yüksek kabuklu verimi hektara 6293,6 kg (dekara yaklaşık 629 kg) ile Halisbey vermiştir. Enstitünün Islah ve Genetik Bölümü, bölge koşullarına uyumlu, yüksek verimli ve kaliteli yerfıstığı çeşitleri geliştirmeyi hedefler.

Adana’daki Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün tescil ettirdiği çerezlik çeşitler şunlardır: Ayşehanım (2018), Adanur (2023) ve Albenek (2025). 2023 yılı tescil raporuna göre Adanur yarı yatık gelişen bir çeşittir. Denemelerde dekara ortalama 387,8 kg kabuklu ve 272,9 kg iç verim vermiş, iç oranı yüzde 70,9, yağ oranı yüzde 49,3 ve protein oranı yüzde 24,8 olarak ölçülmüştür.

Aydın İl Müdürlüğünün yayınında, üreticilerin tohumluğu çoğunlukla kendi ürünlerinden ayırdığı belirtilir. Tohumluk olarak sağlam, çimlenme gücü yüksek ve hastalıksız tohum kullanılmalıdır. Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına göre kırık veya zedelenmiş tohumların ekilmemesi, toprak kaynaklı çürüklüklere karşı alınabilecek ilk önlemdir. Mümkün olduğunda sertifikalı tohumluk tercih edilmelidir.

Sertifikalı tohum desteği

Tarım ve Orman Bakanlığının 2025–2027 yılları için yayımladığı bitkisel üretim destekleme birim fiyatları tablosunda yerfıstığı, sertifikalı tohum kullanım desteği kapsamında korunga, soya ve yonca ile aynı grupta yer alır. Bu grubun 2025 üretim yılı birim desteği dekara 146,4 TL’dir. Destek tutarları, başvuru koşulları ve Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) takvimi yıldan yıla değişebilir. Başvuru yapmadan önce İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden ya da e-Devlet üzerinden güncel duyuruları kontrol edin.

Toprak Hazırlığı ve Ekim

Ana ürün

Ana ürün yetiştirilecek tarla sonbaharda 20–25 cm derinlikte pullukla sürülür. İlkbaharda kültivatörle yüzeysel olarak işlenir, taban gübresi serpilerek toprağa karıştırılır, ardından tapan veya merdane çekilir. Kesekli toprakta ginoforlar toprağa giremediği için kesekler mutlaka kırılmalıdır. Ekim, toprak sıcaklığı 15 °C’yi geçtiğinde yapılır. Osmaniye Yer Fıstığı tescil belgesinde birinci ürün ekim dönemi 10 Nisan–20 Mayıs arası olarak verilir. Meriç’te ise ekim mayısın ilk iki haftasında yapılır.

İkinci ürün

İkinci ürün ekimi buğday hasadının hemen ardından yapılır. Anız alçaktan biçilir ve tarla artıklardan temizlenir. Toprak kuruysa sulanır, tava gelince kültivatör veya diskaroyla yaklaşık 10 cm derinlikte işlenir, gübre verilip merdane çekilir. Aydın İl Müdürlüğünün yayınına göre ekim haziran sonuna kadar yapılabilir. İkinci üründe asıl sorun sürenin kısa olmasıdır. Bu nedenle ekim geciktirilmemeli ve ekim makinesiyle (mibzer) yapılmalıdır. Sonbaharda erken gelen serin günler kapsül dolumunu ve verimi düşürebilir.

Sıklık ve derinlik

Osmaniye tescil belgesinde sıra arası 75–90 cm, sıra üzeri 15–20 cm, ekim derinliği ise 5–9 cm olarak verilir. Bu ölçüler toprak yapısına ve çeşide göre ayarlanır. Meriç’te 70 × 15 cm, Marmaris’te ise sıra arası yaklaşık 70 cm, sıra üzeri 15–25 cm uygulanır. Marmaris belgesine göre dekara ortalama 10 kg tohum atılır. Zirai Mücadele Teknik Talimatları, çürüklük riskini azaltmak için hafif topraklarda 3,5–7 cm’den, ağır topraklarda 2,5–5 cm’den derine ekim yapılmamasını önerir.

Çapa, Boğaz Doldurma ve Yabancı Ot Kontrolü

Yerfıstığı yavaş gelişen ve toprağı geç kapatan bir bitki olduğu için ilk haftalarda yabancı otlarla rekabete dayanamaz. Marmaris tescil belgesine göre ilk çapa, bitkiler 3–4 yapraklıyken yapılır. Yabancı ot yoğunluğuna göre ikinci, üçüncü ve dördüncü çapa da gerekebilir. Ginoforlar oluşmaya başladığında çapaya son verilir. Bu aşamadan sonra toprağı işlemek, toprağa girmekte olan sapçıklara zarar verir.

Boğaz doldurma, sıra diplerine toprak çekilerek bitkinin çevresinde gevşek bir yatak oluşturulmasıdır. Böylece çiçeklerden gelişen ginoforlar toprağa kolayca girer ve kapsüller gevşek toprakta rahatça büyür. Bu iş genellikle son çapayla birlikte, ginoforlar toprağa yönelmeden önce yapılır. Kimyasal yabancı ot mücadelesi gerekirse aşağıdaki bitki koruma notuna uyulmalıdır.

Kalsiyum (Jips), Gübreleme ve Sulama

Kalsiyum ihtiyacı

Yerfıstığı kalsiyumu topraktan alır ve kapsülün oluştuğu toprak katmanında yeterli kalsiyum bulunması dolu ve kaliteli tane için önemlidir. Aydın İl Müdürlüğünün yayınında potasyum ve kalsiyumun verimi ve kaliteyi etkilediği belirtilir. Kalsiyumu yetersiz, hafif kumlu topraklarda jips (alçı taşı) kalsiyum kaynağı olarak kullanılır. Okuduğumuz resmî kaynaklarda jips için bir dekar miktarı verilmediğinden burada sayı vermiyoruz. Uygulama gerekip gerekmediği, miktarı ve zamanı toprak analizi sonucuna göre İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüyle birlikte belirlenmelidir.

Gübreleme

Tarım ve Orman Bakanlığı önerilerine göre gübreleme mutlaka toprak analizine dayanmalıdır. Yerfıstığı kök bakterileriyle birlikte dekara yaklaşık 25 kg saf azot bağlayabilir ve bunun yüzde 30–40’ı sonraki ürüne kalır. Bu nedenle uzun yıllardır yerfıstığı ekilen tarlalarda dekara 4–6 kg saf azot yeterlidir. Daha önce yerfıstığı ekilmemiş ve bakteri aşılaması yapılmamış tarlalarda bu miktar dekara 20 kg’a kadar çıkabilir. Fosforlu gübre ekimle birlikte, tohumun bulunduğu derinliğe verilmelidir.

Sulama

Suya en çok ihtiyaç duyulan dönem kapsül oluşumudur. Marmaris tescil belgesinde ilk sulama ekimden yaklaşık bir ay sonra, ikinci sulama ekimden 40–50 gün sonra önerilir. Sulamaya hasattan yaklaşık 20 gün önce son verilir. Karık usulü veya yağmurlama kullanılabilir. Yağmurlamanın toprağı daha az sıkıştırması, ginoforların toprağa girmesini kolaylaştırır. Meriç’te yağmurlama ve damla sulamaya da yer verilir. Sezon sonundaki kuraklık ve sıcak stresinin aflatoksin riskini artırdığı da unutulmamalıdır.

Hastalık, Zararlılar ve Aflatoksin Riski

Kök boğazı çürüklüğü

Bakanlığın Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına göre Aspergillus niger kaynaklı kök boğazı çürüklüğü, Türkiye’de yerfıstığı yetiştirilen her bölgede görülür. En çok fide döneminde zarar verir. Bitki aniden solar, kotiledon boğumu ve hipokotil çürür, toprak yüzeyinde siyah spor kümeleri görülebilir. Hastalanan bitkiler çoğunlukla ekimden sonraki 50 gün içinde ölür ve tarlada ocak şeklinde boşluklar oluşur. Etmen 25–35 °C’de iyi gelişir ve hafif topraklarda daha etkilidir. Hastalık bitki artıklarında ve tohumla taşınır. Sağlam ve çimlenme gücü yüksek tohumluk kullanmak ve çok derin ekim yapmamak en önemli kültürel önlemlerdir.

Serkospora yaprak lekesi

Erken ve geç yaprak lekesi, yerfıstığının en önemli mantar hastalıkları arasındadır. Erken leke ekimden 3–4 hafta, geç leke ise 6–8 hafta sonra görülmeye başlar. 20–30 °C sıcaklık ve uzun süren yüksek nem hastalığı hızlandırır. Hasattan sonra bitki artıklarının yok edilmesi, kendiliğinden çıkan yerfıstığı bitkilerinin temizlenmesi, ekim nöbeti ve uygun çeşit seçimi başlıca kültürel önlemlerdir. Zararlılar konusunda bölgenizdeki sorunlar için İlçe Müdürlüğünden bilgi alınmalıdır.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Aflatoksin

Aflatoksin, başta Aspergillus flavus ve A. parasiticus olmak üzere bazı küflerin ürettiği, insan ve hayvan sağlığı için tehlikeli bir zehirdir. Yerfıstığı yüksek yağ ve protein içeriği nedeniyle hem tarlada hem depoda bu küflere açıktır. Osmaniye’deki enstitünün sitesinde yayımlanan derlemeye göre küfün yerfıstığında gelişebilmesi için tanedeki nemin yüzde 8–10 dolayında olması yetiyor, aflatoksin oluşumu ise genellikle yüzde 10 ve üzerindeki tane nemiyle ilişkili görülüyor. Aynı kaynağa göre:

Sezon sonunda yaşanan kuraklık ve sıcaklık, hasattan önce bulaşmayı artırır. Bu dönemde düzenli sulama riski önemli ölçüde azaltır.
Erken ya da geç yapılan hasat aflatoksin düzeyini yükseltir. Söküm geciktikçe küflenme artar.
Söküm ve harman sırasında zedelenen kapsüller küfe daha kolay yakalanır.
Tam dayanıklı bir çeşit yoktur. Bu nedenle korunmanın temeli tarlada başlayan iyi uygulamalardır.
Kırık, renk değiştirmiş ve küflü tanelerin ayıklanması, bulaşık ürünün piyasaya çıkmasını önlemenin en etkili yollarından biridir.

Söküm, Kurutma ve Depolama

Söküm zamanı

Hasat zamanı geldiğinde yapraklar sararmaya başlar, tanelerin çoğu iri ve pembe bir renk alır, kapsül kabuğunun iç yüzünde kahverengi çizgiler belirir. Marmaris tescil belgesine göre hasat ekimden 4–6 ay sonra yapılır. Meriç’te söküm ekim ayının ilk haftasından kasım sonuna kadar sürer. Söküm elle veya makineyle yapılabilir. Önemli olan sökümün zamanında ve geciktirilmeden yapılmasıdır.

Tarlada ve sergide kurutma

Sökülen bitkiler kapsüller üstte kalacak şekilde ters çevrilir ve tarlada güneş altında ortalama 3 gün bekletildikten sonra harmanlanır. Taze sökülen yerfıstığının nemi yüksektir. Osmaniye tescil belgesine göre harmandan sonra ürün sergenlerde kurutularak nemi yüzde 10’un altına indirilir. Marmaris belgesi ise kabuklu çiğ ürün için yüzde 9’un altını hedef alır ve gerektiğinde mekanik kurutucu kullanılabileceğini belirtir. Meriç’te açık sergide ve güneşli havada kurutma ortalama bir hafta sürer.

Depolama

Osmaniye Yer Fıstığı tescil belgesine göre depolamada kabuklu tohumun nemi en fazla yüzde 9, iç tohumun nemi en fazla yüzde 8,5 olmalıdır. Depo sıcaklığı 20 °C’yi, bağıl nem de yüzde 65–70’i geçmemeli, depo iyi havalandırılmalıdır. Ürün serin, kuru, temiz ve kokusuz bir ortamda tutulmalı, kırık, ezik ve küflü taneler depoya girmeden ayıklanmalıdır. Uzun süreli depolamada sıcaklık ve nem kontrolü yapılabilen depolar tercih edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Yerfıstığı neden ağır killi toprakta iyi olmaz?

Çiçekten gelişen ginoforların toprağa girip kapsül oluşturması gerekir. Ağır ve kesekli toprakta ginoforlar toprağa zor girer, kapsüller iyi gelişmez ve söküm sırasında önemli bir kısmı toprakta kalır. Bu nedenle kil oranı düşük, gevşek, kumlu-tınlı topraklar tercih edilir.

İkinci ürün yerfıstığı ne zaman ekilmeli?

Buğday hasadından hemen sonra, toprak tava gelir gelmez ekilmelidir. Aydın İl Müdürlüğünün yayınına göre ekim haziran sonuna kadar yapılabilir. Ancak ekim geciktikçe sonbahar serinliği nedeniyle verim düşer. Toprak sıcaklığının 15 °C’nin üzerinde olması gerekir.

Aflatoksin riskini en çok ne azaltır?

Tek bir önlem yeterli değildir. Sezon sonunda bitkiyi susuz bırakmamak, sökümü zamanında yapmak, kapsülleri zedelememek, ürünü hızla yüzde 10’un altındaki neme kadar kurutmak, küflü ve kırık taneleri ayıklamak, depoda da nemi ve sıcaklığı düşük tutmak birlikte uygulandığında risk belirgin şekilde azalır.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Bir yerfıstığı tarlasında beslenen sığır balıkçılı. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.