Kanola ve Soya Yetiştiriciliği: Ekim, Gübreleme, Aşılama ve Hasat Rehberi

Türkiye bitkisel yağ ihtiyacının önemli bir kısmını ithalatla karşılıyor. Bu açığı daraltmanın yollarından biri, ayçiçeğinin yanına farklı dönemlerde ekilen yağlı tohumlu bitkileri eklemektir. Kanola (kolza) sonbaharda ekilip yaz başında hasat edilen bir kışlık bitkidir. Soya ise özellikle Çukurova’da buğday hasadından sonra ikinci ürün olarak ekilir ve aynı tarladan bir yılda iki ürün alınmasını sağlar.

Bu rehberde kanolada tip seçimini, Trakya ve Karadeniz’de ekim zamanını, tohum miktarını, gübrelemeyi, kışa dayanımı ve hasatta dane dökülmesini ele alıyoruz. Soyada ise Çukurova’da ikinci ürün yetiştiriciliğine, bakteri aşılamasına, sulamaya ve hasada odaklanıyoruz. Ayçiçeği için sitemizde ayrı bir rehber bulunduğundan o konuya girmiyoruz. Bilgiler Bakanlığa bağlı Trakya, Karadeniz ve Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı yayınlarına dayanmaktadır.

İçindekiler

1. Kanola (Kolza): Kışlık ve Yazlık Tipler
2. Kanolada Ekim Zamanı, Tohum Miktarı ve Gübreleme
3. Kanolada Kışa Dayanım ve Hasatta Dane Dökülmesi
4. Çukurova’da İkinci Ürün Soya: Ekim Zamanı ve Sıklık
5. Soyada Bakteri Aşılaması ve Gübreleme
6. Soyada Sulama ve Hasat
7. Hastalık ve Zararlılar
8. Yağlı Tohum Açığı ve 2025–2026 Destekleri
9. Sık Sorulan Sorular

Kanola (Kolza): Kışlık ve Yazlık Tipler

Kanola, kolzanın ıslahla dönüştürülmüş bir formudur. Eski kolza çeşitlerinin yağında yüksek oranda erusik asit, küspesinde ise glukozinolat bulunur. Kanada’da geliştirilen kanola çeşitlerinde bu iki madde düşük düzeye indirilmiştir. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre kanola tohumu yüzde 38–50 yağ ve yüzde 16–24 protein içerir. Yağı alınmış küspenin proteini ise yüzde 38–40 dolayındadır.

• Kışlık tip: Sonbaharda ekilir, kışı rozet hâlinde geçirir ve yaz başında hasat edilir. Türkiye’de ağırlıklı olarak bu tip yetiştirilir.
• Yazlık tip: Soğuğa dayanımı düşüktür. Kışı ılık geçen Ege ve Akdeniz kıyılarında daha çok tercih edilir.

Tescilli, sertifikalı, bölgede denenmiş ve kışa dayanıklı çeşitler seçilmelidir. Trakya enstitüsü yağ oranı yüzde 40’ın üzerindeki çeşitleri önerir. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün KTAE-1 ve KTAE-2 çeşitleri, 2016’da tescil edilmiş, düşük glukozinolatlı kışlık yağlık kolzalardır. Çeşit kataloğunda bütün kolza ekim bölgelerine önerilmektedir.

Kanolada Ekim Zamanı, Tohum Miktarı ve Gübreleme

Trakya ve Karadeniz’de ekim zamanı

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü yayınlarında Trakya-Marmara, Ege, Orta Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Karadeniz için genel ekim dönemi 15 Eylül–15 Ekim olarak verilir. Toprak sıcaklığının en az 10–12 °C olması istenir. Kışı sert geçen Trakya’da enstitü, ekimin eylül içinde ve olabildiğince erken yapılmasını önerir. Böylece bitkiler eylülde çıkar ve kışa 6–8 yapraklı rozetle girer. Kasıma kalan ekimlerde fideler zayıf kalır ve -2 °C ve altındaki soğuklarda zarar görebilir. Karadeniz’de kıyı ile iç kesimler arasında iklim farkı büyük olduğundan, bu aralık içindeki kesin tarihi İl/İlçe Müdürlüğüne danışarak belirlemek doğru olur.

Tohum miktarı ve sıklık

• Tohum miktarı: Hassas ekim makinesiyle dekara 400–500 g. Trakya enstitüsünün güncel önerisi 500 g dolayındadır.
• Bitki sıklığı: Çıkıştan sonra metrekarede 60–100 bitki.
• Sıra arası ve sıra üzeri: 15–17 cm ve 4–5 cm.
• Ekim derinliği: En fazla 2 cm. Ekimden sonra merdane çekilir.

Yabani hardal kanolada kontrolü zor bir yabancı ottur ve ürüne karışır. Hardal sorunu olan tarlalar kanola için tercih edilmemelidir.

Gübreleme

Gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır. Trakya enstitüsü, dekardan 350 kg’ın üzerinde verim hedefi için yaklaşık 15 kg saf azot önerir ve azotu üçe böler:

• Ekimle: Dekara 25 kg amonyum sülfat ya da azot-fosforlu bir kompoze gübre.
• Şubat: Dekara yaklaşık 10 kg üre.
• Mart: Dekara 15–20 kg amonyum sülfat veya amonyum nitrat.

Analizde eksiklik çıkarsa dekara 5–6 kg fosfor ve 6–8 kg potasyum verilir. Kükürt, magnezyum, çinko ve bor da gerektiğinde eklenir. Yapraktan gübreler yalnızca destekleyicidir.

Kanolada Kışa Dayanım ve Hasatta Dane Dökülmesi

Kışa dayanım

Kışlık kanola kar örtüsü altında -15 °C’ye kadar dayanabilir. Ancak bu, bitkinin kışa güçlü bir kökle ve tamamlanmış bir rozetle girmesine bağlıdır. Zayıf gelişmiş bitkiler çok daha hafif soğuklarda zarar görür. Kışa dayanım için ekim zamanında ve sığ yapılmalı, aşırı sık ve derin ekimden kaçınılmalı, su tutan yerlerde fazla su tarladan hızla uzaklaştırılmalıdır. Trakya enstitüsü kurak sonbaharlarda çıkıştan sonra bir defa yağmurlama sulaması yapılabileceğini belirtir.

Hasat zamanı ve dane dökülmesi

Kanola nisan sonu ile mayıs başında çiçeklenir. Hasat, çeşidin erkenciliğine göre çiçeklenmeden 40–50 gün sonra gelir. Enstitü yayınlarına göre Trakya’da hasat 10–20 Haziran dolayında, Akdeniz kıyısında 10 Mayıs dolayında başlar. Bitkiler kuruyup kahverengiye döndüğünde, tohumlar koyulaştığında ve tepedeki bazı kapsüller (harnup) çatlamaya başladığında hasat zamanı gelmiştir.

Kanolanın en hassas noktası dane dökülmesidir. Trakya enstitüsü iki yönlü riske dikkat çeker:

• Geç hasatta önce olgunlaşan alt kapsüller çatlar ve tohumunu döker.
• Erken hasatta ise üst kapsüller henüz olgunlaşmadığı için kayıp oluşur.

Kaybı azaltmak için enstitü; biçerdöverin saatte en fazla 4 km hızla ilerlemesini, ırgat (reel) ve rotor devrinin düşürülmesini ve tohum çok küçük olduğu için eleklerin kapalıya yakın ayarlanmasını önerir. Hasatta dane nemi yüzde 9’u geçmemelidir. Güvenli depolama için ürün ince tabaka hâlinde serilerek nemi yüzde 8’in altına indirilir. Nemli depolanan tohum kısa sürede ısınır ve küflenir. Çiçeklenme döneminde tarla kenarına konan arı kovanları kapsül bağlamayı artırır.

Çukurova’da İkinci Ürün Soya: Ekim Zamanı ve Sıklık

Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün yayınında, Türkiye soya üretiminin yüzde 80–85’inin Adana ve Osmaniye’den geldiği belirtilir. Bölgede soya hem ana ürün hem de buğdaydan sonra ikinci ürün olarak yetiştirilir. Enstitünün tescilli danelik çeşitleri arasında ADASOY, NAZLICAN, TÜRKSOY ve ANP 2018 bulunur. Karadeniz enstitüsünün SAMSOY çeşidi de Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’da ikinci ürün olarak önerilmektedir.

Ekim zamanı

Ana ürün soya, toprak sıcaklığı 12–13 °C’ye ulaşınca nisan ortasından itibaren ekilir. İkinci ürün soya ise buğday hasadının hemen ardından, haziran içinde ekilmelidir. Doğu Akdeniz enstitüsü, çok erkenci bir çeşit yoksa temmuz ekiminden kaçınılmasını önerir. Karadeniz enstitüsü de ikinci ürün ekimlerinin temmuzun ilk haftasını geçmemesi gerektiğini vurgular.

Hızlı toprak hazırlığı

Enstitünün önerdiği yöntemde anız önce salma sulamayla nemlendirilir. 5–6 gün sonra toprak tava gelince 15–20 cm derinlikte kültivatör veya diskaro çekilir, gübre verilir, toprak diskaro ve merdaneyle düzeltilip ekilir. Ekimden sonra sulama yüzeyde kaymak oluşturup çıkışı zorlaştırabileceğinden yalnızca zaman çok darsa tercih edilmelidir. Anız yakmak yasaktır.

Tohum miktarı ve sıklık

• Tohum miktarı: Zamanında ekimde dekara 7–8 kg, geciken ekimde 8–10 kg.
• Sıra arası: Çukurova’da yaygın olarak 60 cm. Karadeniz enstitüsü ikinci ürün için 40–50 cm önerir.
• Sıra üzeri: İkinci üründe 3–4 cm, ana üründe 5 cm dolayı.
• Sıklık: Normal ekimde metrekarede 35–40, geç ekimde 45–50 tohum.
• Derinlik: Nemli toprağa 3–4 cm.

Tohumun çimlenme gücü en az yüzde 75–80 olmalı, mümkünse sertifikalı tohum kullanılmalıdır.

Soyada Bakteri Aşılaması ve Gübreleme

Soya, kökündeki nodüllerde yaşayan bakterilerle havanın azotunu bağlar. Soyaya özgü bu bakterinin bilimsel adı Bradyrhizobium japonicum‘dur. Bakanlık enstitüleri, tohumun ekimden önce soya bakterisiyle aşılanmasını önerir. Karadeniz enstitüsünün broşürü, preparatın Ankara’daki Toprak Gübre Araştırma Enstitüsü’nden temin edilebileceğini belirtir. Doğu Akdeniz enstitüsüne göre iyi aşılanmış soyada nodüllerde dekara 7–12 kg saf azot bağlanabilir.

Aşılama nasıl yapılır?

• Enstitü yayınlarında 100 kg tohum için yaklaşık 1 kg bakteri preparatı önerilir. Ürünün kendi kullanım talimatı da okunmalıdır.
• Aşılama gölgede yapılır. Bakteri doğrudan güneşte birkaç dakikada bile ölebilir. Ekim makinesinin tohum kutusu ıslak bezle örtülür.
• Karıştırma yöntemi yayınlara göre farklıdır. Doğu Akdeniz enstitüsü tohum kabuğu kalkabileceği için kuru uygulamayı önerir. Karadeniz enstitüsü ise tohumun şekerli suyla nemlendirilmesini anlatır. Her iki durumda da aşılı tohum hemen ekilmelidir.
• Karadeniz enstitüsüne göre ekim gecikecekse aşılı tohum 2–4 °C’de buzdolabında bekletilir.

Çıkıştan 2–3 hafta sonra kökler sökülerek kontrol yapılır. Sağlıklı bir bitkide içi pembe 5–10 nodül görülmelidir. Nodül yoksa ya da içi yeşil veya siyahsa aşılama tutmamıştır. Bu durumda Doğu Akdeniz enstitüsü sulamadan önce azotlu gübre verilmesini önerir.

Gübreleme

Aşılama başarılıysa ek azot gerekmez. Fazla azot nodül oluşumunu azaltır. Ekimde dekara 2,5–3 kg saf azot ve yaklaşık 6 kg saf fosfor yeterlidir. Bu ihtiyaç ekimle verilen DAP gibi bir gübreyle karşılanabilir. Karadeniz enstitüsünün genel önerisi de dekara 3 kg saf azot ve 7 kg saf fosfordur. Kesin miktar toprak analizine göre belirlenmelidir.

Soyada Sulama ve Hasat

Sulama

Soyanın yetişme dönemi boyunca su ihtiyacı 550–600 mm dolayındadır. Karadeniz dışında, özellikle yaz sıcağında yetişen ikinci ürün soyada sulama zorunludur. Doğu Akdeniz ve Karadeniz enstitülerinin önerdiği takvim şöyledir:

• 1. sulama: Bitki boyu 8–10 cm olduğunda. Geç kalınırsa bitki kısa kalır ve ilk bakla yüksekliği düşer.
• 2. sulama: İlk çiçekler görüldüğünde.
• 3. sulama: Baklalar dolmaya başladığında.
• 4. sulama: Gerekirse üçüncüden 10–15 gün sonra.

En kritik dönem çiçeklenme ve bakla bağlamadır. Çukurova’da yaygın yöntem tava sulamadır. Tava genişliğinin biçerdöver tablasıyla uyumlu olması hasat kaybını azaltır. Sulamadan sonra yapılan sıra arası çapa toprağı havalandırır ve yabancı otu bastırır. Boğaz doldurma ise ilk bakla yüksekliğini düşürdüğü için önerilmez.

Hasat

Çukurova’da soya hasadı eylül-ekim aylarında yapılır. Yapraklar sararıp döküldükten, taneler sertleştikten 4–5 gün sonra biçerdöverle hasada başlanır. Doğu Akdeniz enstitüsüne göre uygun dane nemi yüzde 13–14’tür. Daha nemli dane harmanda zedelenir. Aşırı kurumuş bitkide ise baklalar çatlar ve dane dökülür. Kesme tablası en alttaki baklaları alacak kadar alçak ayarlanmalıdır. Depolanacak ürünün nemi yüzde 13’ün altına indirilmeli, depo sıcaklığı 20–22 °C’nin ve bağıl nem yüzde 60’ın altında tutulmalıdır. Enstitü, ikinci ürün soyada dekara 250–350 kg verim alınabileceğini belirtir.

Hastalık ve Zararlılar

Kanolada

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü, kanolada önemli zararlılar olarak toprak pirelerini, tarla salyangozunu, sap hortumlu böceğini, lahana böceğini ve yaprak bitlerini sayar. Lahana böceği Trakya’nın bazı yörelerinde çiçeklenme öncesinde ve sırasında sorun olabilir. Hastalık olarak mildiyö, kolza kök uru ve kurşuni küf bilinir. Ancak enstitü bu hastalıkların Trakya’da şimdilik yaygın olmadığını belirtir. Çiçeklenme döneminde tarlada arılar bulunduğundan her uygulama arıları gözeterek planlanmalıdır.

Soyada

Doğu Akdeniz enstitüsü, Çukurova soyasında beyaz sinek, kırmızı örümcek, yeşil kurt, prodenya ve kokulu yeşil böceği önemli zararlılar olarak sayar. Beyaz sineğe karşı tüylü çeşitler daha dayanıklıdır. Hastalıklar arasında kömür çürüklüğü, tomurcuk yanıklığı, mildiyö ve mozaik virüsü öne çıkar. Kömür çürüklüğüne karşı toprak sıkışmasını önlemek ve sulama sonrası çapa yapmak, virüslere karşı sağlıklı tohum kullanmak ve hastalıklı bitkileri uzaklaştırmak temel önlemlerdir. Karadeniz enstitüsü, daha önce kök çürüklüğü görülen tarlalarda dayanıklı veya toleranslı çeşit önerir.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Yağlı Tohum Açığı ve 2025–2026 Destekleri

Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü’nün (TEPGE) Aralık 2025 tarihli Ayçiçeği Durum Tahmin Raporu, yurt içi yağlı tohum üretiminin ihtiyacı karşılamadığını vurgular. Rapora göre 2023/24 sezonunda ayçiçeğinde ithalata bağımlılık yaklaşık yüzde 64’tür. Ayçiçeğinin toplam yağlı tohum üretimindeki payının 2025/26’da yüzde 77,3 olması beklenir. Üretimin bu denli tek bitkiye dayanması, kanola ve soyayı çeşitlendirme açısından önemli kılar.

Destekler konusunda bir noktaya dikkat etmek gerekir. Geçmiş dönemlerde yağlı tohumlarda uygulanan fark ödemesi kalemi, Bakanlığın 2025 ve 2026 üretim yılı bitkisel üretim destekleme birim fiyat çizelgelerinde yer almamaktadır. 2025–2027 modelinde destekler dekar başına ödenir. 2026 üretim yılı çizelgesine göre:

• Temel destek: Kanola ve soya 3. kategoride, dekara 465 TL. Çizelgedeki nota göre ikinci ürün soyaya da temel destek ödenir.
• Planlı üretim desteği: Kanola ve soya için dekara 465 TL.
• Sertifikalı tohum kullanım desteği: Kanolada dekara 62 TL, soyada 186 TL.

Güncelleme (Eylül 2026): Bakanlığın 8 Eylül 2026 tarihli duyurusuna göre 2026 destek katsayı değeri 310 TL’den 367 TL’ye çıkarılmış; kanola ve soyada temel ve planlı üretim desteği toplamı dekara 930 TL’den 1.101 TL‘ye yükselmiştir. Yukarıdaki tutarlar ilk açıklanan değerlerdir. 2027 üretim yılında soyada sertifikalı tohum kullanım desteği dekara 442 TL olarak açıklanmıştır.

Bakanlık 8 Eylül 2026’da bitkisel üretimdeki destek birim tutarlarının artırıldığını duyurmuştur; bu nedenle 2026 ödemesinin kesin tutarını İl/İlçe Müdürlüğünden teyit edin. Genel çerçeve için bitkisel üretim destekleri yazımıza da bakabilirsiniz.

2025 üretim yılı çizelgesinde aynı kalemler temel ve planlı üretimde dekara 366 TL, sertifikalı tohumda kanolada 48,8 TL, soyada 146,4 TL idi. Başvuru takvimi ve şartlar her yıl ayrıca duyurulduğundan, ekimden önce İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden ya da e-Devlet üzerinden güncel duyuruları kontrol ediniz.

Sık Sorulan Sorular

Kanolayı kasımda eksem olur mu?

Önerilmez. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre kasıma kalan ekimlerde fideler zayıf kalır ve -2 °C ve altındaki soğuklarda zarar görebilir. Trakya’da eylülün başı, diğer bölgelerde 15 Eylül–15 Ekim aralığı esas alınmalıdır.

Daha önce soya ekilmiş tarlada yeniden aşılama gerekir mi?

Enstitü yayınları her ekimde aşılama yapılmasını önerir. Toprakta önceki yıldan bakteri kalmış olabilir, ancak aşılama başarısız nodülasyon ve sonradan gereken azotlu gübre riskine göre ucuz bir güvencedir. Sonucu çıkıştan 2–3 hafta sonra köklerdeki pembe nodüllere bakarak kontrol edebilirsiniz.

İkinci ürün soyayı temmuzda ekebilir miyim?

Mümkün olduğunca haziranda ekmelisiniz. Karadeniz enstitüsü ekimin temmuzun ilk haftasını geçmemesini, Doğu Akdeniz enstitüsü ise çok erkenci çeşit yoksa temmuz ekiminden kaçınılmasını önerir. Geç ekimde tohum miktarı dekara 8–10 kg’a çıkarılmalıdır.

Kaynaklar

• Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Kanola Tarımı (Dr. Sami Süzer)
• Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Kanola Tarımı
• Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Ekolojik Kanola Tarımı
• Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Kanola Tarımı (genel bilgiler)
• Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Çeşit Kataloğu (2019)
• Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Soya Tarımı
• Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Soya Yetiştiriciliği
• Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Soya Çeşitleri
• TEPGE – Ayçiçeği Durum Tahmin Raporu 2025 (Aralık 2025)
• Tarım ve Orman Bakanlığı – 2026 Üretim Yılı Bitkisel Üretim Destekleme Birim Fiyatları
• Tarım ve Orman Bakanlığı – 2025–2027 Yılları Bitkisel Üretim Destekleme Birim Fiyatları

Kapak fotoğrafı: İstanbul Silivri’de çiçeklenmiş kanola tarlası. Fotoğraf: CeeGee, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.