Malatya kayısısı, Aydın inciri ya da Giresun tombul fındığı yalnızca bir ürün adı değildir. Bu adlar, ürünün belli bir yörenin toprağı, iklimi ve o yöre insanının bilgi birikimiyle kazandığı özellikleri anlatır. Coğrafi işaret, işte bu bağı hukuken koruma altına alan bir kalite işaretidir. Tescil edilmiş bir adı, belirlenen şartlara uymayan biri kullanamaz. Böylece hem yöre üreticisi taklide karşı korunur hem de tüketici aldığı ürünün gerçekten o yöreden ve tarif edilen yöntemle üretildiğinden emin olur.
Bu rehberde menşe adı, mahreç işareti ve geleneksel ürün adı arasındaki farkları, Türk Patent ve Marka Kurumu’ndaki (TÜRKPATENT) tescil sürecini, Türkiye’deki ve Avrupa Birliği’ndeki güncel tescil sayılarını, örnek ürünleri, tescilin üreticiye sağladığı faydaları ve denetim düzenini ele alıyoruz.
Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün Mart 2025 tarihli yayınında coğrafi işaret, bir ürünün kaynağını, karakteristik özelliklerini ve bu özelliklerin coğrafi alanla bağlantısını gösteren bir kalite işareti olarak tanımlanır. Tescile konu olabilecek ürünler yalnızca tarım ürünleriyle sınırlı değildir. Gıda, maden, el sanatları ve sanayi ürünleri de coğrafi işaret alabilir. Ancak tescillerin büyük bölümünü tarım ve gıda ürünleri oluşturur.
Aynı yayında tescilin amaçları şöyle sıralanır:
Ürünün kalitesini korumak ve bilinen özellikte üretimi sürdürmek,
Taklitçilikle mücadele etmek,
Yerel üretimi ve kırsal kalkınmayı desteklemek,
Kültürel değerleri korumak ve turizme katkı sağlamak.
Türkiye’de coğrafi işaretler 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile düzenlenir. Kanun 10 Ocak 2017 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Tescil başvurularını TÜRKPATENT inceler ve sonuçlandırır.
Menşe Adı, Mahreç İşareti ve Geleneksel Ürün Adı Farkı
Kanun üç ayrı koruma türü tanımlar. Aralarındaki temel fark, üretim aşamalarının ne kadarının yörede gerçekleşmesi gerektiğidir.
Menşe adı
Ürünün tüm veya esas nitelikleri, belirli bir coğrafi alanın doğal ve beşerî unsurlarından kaynaklanır. Üretim, işleme ve diğer bütün aşamalar bu alanın sınırları içinde yapılmak zorundadır. Bu nedenle menşe adı, en sıkı koruma türüdür. Aydın inciri, Aydın kestanesi ve Aydın Memecik zeytinyağı menşe adı olarak tescil edilmiş ürünlere örnektir.
Mahreç işareti
Ürünün belirgin bir niteliği, ünü veya özelliği belirli bir yöreyle özdeşleşmiştir. Ancak üretim, işleme ya da diğer aşamalardan en az birinin bu yörede yapılması yeterlidir. Örneğin hammadde yöreden geliyorsa işleme başka bir yerde yapılabilir. Söke pamuğu, Sultanhisar çileği ve Nazilli pidesi mahreç işaretli ürünlerdendir.
Geleneksel ürün adı
Menşe adı ya da mahreç işareti kapsamına girmeyen, ama en az 30 yıldır geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanan adlar bu grupta yer alır. Ürünün geleneksel bir üretim veya işleme yöntemine, geleneksel bir bileşime ya da geleneksel hammaddeye sahip olması gerekir. Geleneksel ürün adında coğrafi sınır belirlenmez ve adın bir yer adı içermesi şart değildir. Aydın’daki örneği Söke şevketi bostan yemeğidir.
Kullanım açısından da bir fark vardır. Kanuna göre coğrafi işaretli bir ürünü satan üretici, adı coğrafi işaret amblemiyle birlikte kullanmak zorundadır. Geleneksel ürün adlarında amblem zorunlu değildir.
Türkiye’de Coğrafi İşaret Tescil Süreci
Kimler başvurabilir?
6769 sayılı Kanun’a göre başvuru hakkı şunlara tanınmıştır:
Üretici grupları (aynı ürünü üreten üreticilerin oluşturduğu birlikler),
İlgili kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları,
Kamu yararına çalışan ya da üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumakla görevli dernek, vakıf ve kooperatifler,
Ürünün tek üreticisi olduğunu kanıtlayan kişi.
Uygulamada başvuruların önemli bir kısmını belediyeler, ticaret ve sanayi odaları ile ticaret borsaları yapar. Örneğin TÜRKPATENT kayıtlarına göre Antep kurabiyesi ve Antep muskası Gaziantep Ticaret Borsası, Gaziantep şöbiyeti ise Gaziantep Büyükşehir Belediyesi adına tescillidir.
Başvuru dosyasında neler bulunur?
TÜRKPATENT’in başvuru hazırlama esaslarına göre dosyada en az şu bilgilerin yer alması beklenir:
Ad ve türü: Tescil edilmek istenen ad, adın yöreyle bağının ve başvuru tarihinden önce bilindiğinin belgeleri. Ürünün menşe adı mı mahreç işareti mi olacağı da belirtilir.
Coğrafi sınır: Üretim alanının belgelerle açıkça tanımlanması.
Ürün tanımı: Ürünü benzerlerinden ayıran, ölçülebilir ve doğrulanabilir özellikler. Belirsiz övgü ifadeleri yeterli sayılmaz.
Üretim yöntemi: Ürüne ayırt edici özelliğini kazandıran teknikler. Mahreç işaretinde hangi aşamanın yörede yapıldığı da yazılır.
Denetim: Denetimi yapacak kuruluşların taahhütleri ve denetim yöntemi.
Kullanım ve etiketleme: Adın ambalaj ve etikette nasıl kullanılacağı.
İnceleme, ilan, itiraz ve tescil
TÜRKPATENT başvuruyu inceler ve gerekirse eksiklerin tamamlanmasını ister. Uygun bulunan başvuru Kurumun resmî bülteninde yayımlanır. Kanuna göre üçüncü kişiler yayım tarihinden itibaren üç ay içinde ücretini ödeyerek itiraz edebilir. Başvurusu reddedilen başvuru sahibi de iki ay içinde bu karara itiraz edebilir. İtiraz yoksa ya da itirazlar reddedilirse, bildirimden sonraki iki ay içinde tescil ücreti ödenir ve ad sicile kaydedilir. Tescil belgelerinde korumanın başvuru tarihinden itibaren başladığı belirtilir.
Tescil, adı bir kişiye ya da kuruma tekel hakkı olarak vermez. Belirlenen coğrafi sınırda, tescildeki şartlara uygun üretim yapan her üretici adı kullanabilir. Bunun için tescil ettirene bildirimde bulunması ve denetime açık olması gerekir.
Türkiye’de ve Avrupa Birliği’nde Güncel Tescil Sayıları
Türkiye’deki coğrafi işaret sayısı her ay değişir, çünkü yeni tesciller düzenli olarak yayımlanır. TÜRKPATENT Başkanı’nın 26 Nisan 2026’da Anadolu Ajansı’na yaptığı açıklamaya göre Türkiye’nin 1.837 coğrafi işaretli ürünü bulunuyordu. Aynı açıklamada Türkiye’nin coğrafi işaret sayısında dünyada ikinci sırada olduğu ve AB’de tescilli 46 ürünle üçüncü sırada yer aldığı belirtildi. Kurumun hedefi, AB’deki tescil sayısını 100’e çıkarmaktır. En güncel sayı için TÜRKPATENT’in coğrafi işaret portalı takip edilmelidir.
AB tescilleri son yıllarda hız kazandı. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 17 Kasım 2025 tarihli haberine göre İpsala pirinci 41., Bursa kestane şekeri 42. AB tescilli Türk ürünü oldu. Sonraki aylarda yeni ürünler de listeye eklendi; TÜRKPATENT’in Nisan 2026 açıklamasına göre AB’de tescilli Türk ürünü sayısı 46’ya ulaştı.
AB’de tescilli Türk ürünleri arasında Aydın inciri, Malatya kayısısı, Gaziantep baklavası, Milas zeytinyağı, İpsala pirinci ve Bursa kestane şekeri gibi tanınmış örnekler bulunur. Güncel listenin tamamı için Avrupa Komisyonu’nun eAmbrosia veri tabanına ve TÜRKPATENT duyurularına bakılabilir.
Bir ürünün AB’de tescil edilmesi için önce Türkiye’de coğrafi işaret olarak tescilli olması gerekir. Başvuru Avrupa Komisyonu’na yapılır. Komisyon başvuruyu inceler ve bir itiraz süreci işletir. Tescilden sonra ürün, AB’nin korumalı menşe adı (PDO) veya korumalı coğrafi işaret (PGI) logosuyla satılabilir.
Örnek Ürünler: Malatya Kayısısı, Aydın İnciri ve Antep Fıstığı
Malatya’da satılan gün kurusu kayısı çekirdekleri Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Malatya kayısısı
Fırat Kalkınma Ajansı’nın yöresel ürünler kataloğuna göre Malatya’da 18 kayısı çeşidi yetiştirilir. Malatya kayısısının kuru madde oranı yüksektir ve bu yüzden diğer bölgelerin kayısılarından daha tatlıdır. Coğrafi işaretli ad özellikle kurutulan Hacıhaliloğlu çeşidini kapsar. Kayısı kükürtlenerek ya da kükürtlenmeden güneşte kurutulabilir. Malatya kayısısı 2017’de AB’de korumalı menşe adı olarak tescil edilmiştir.
Aydın inciri
Aydın İl Müdürlüğü yayınına göre Aydın inciri 2007’de Türkiye’de menşe adı olarak tescil edilmiş, 2015’te de AB tescili almıştır. Menşe adı olduğu için yetiştirme, kurutma ve diğer bütün aşamaların tescildeki coğrafi sınırlar içinde yapılması gerekir. Aynı yayına göre Aydın’ın 8’i menşe adı, 24’ü mahreç işareti olmak üzere 32 coğrafi işaretli ürünü vardır. En yenisi 10 Ocak 2025’te tescil edilen Aydın enginarıdır.
Antep fıstığı ve Gaziantep ürünleri
Antep fıstığı yalnızca kendi adıyla değil, onu hammadde olarak kullanan pek çok tescilli ürünle de korunur. Gaziantep baklavası ve Antep fıstık ezmesi AB’de de tescillidir. TÜRKPATENT tescil belgelerine göre Antep muskasında son üründeki fıstık oranı ve pestilde kullanılacak yerel üzüm çeşitleri tanımlanmıştır. Antep kurabiyesinin tescilinde ise boziç fıstığı oranı ve kullanılacak yağın türü yer alır. Bu örnekler, bir tarım ürününün coğrafi işaretli işlenmiş ürünler aracılığıyla da değer kazandığını gösterir.
Coğrafi İşaretin Üreticiye Faydaları
Coğrafi işaret, doğru yönetildiğinde üretici için somut kazançlar sağlar:
Taklide karşı koruma: Kanuna göre tescil ettiren ve yetkili kullanıcılar, adın yanıltıcı biçimde kullanılmasını, taklit edilmesini ve amblemin izinsiz kullanılmasını durdurabilir. Yöre dışında üretilen ürün tescilli adla satılamaz.
Pazarda ayırt edilme: Amblem ve tescilli ad, tüketiciye ürünün kaynağını ve kalitesini gösterir. Bu güven, yöre ürününün benzerlerinden ayrışmasına yardım eder.
İhracat avantajı: AB tescili, ürünün AB pazarında da aynı adla korunmasını sağlar. Başka ülkelerdeki üreticiler bu adı kullanamaz.
Ortak hareket etme zemini: Tescildeki teknik şartlar, yöre üreticileri için ortak bir üretim standardı oluşturur. Bu standart, üretici örgütleri ve kooperatifler aracılığıyla ortak pazarlamayı kolaylaştırır.
Kırsal kalkınma ve turizm: Bakanlık yayınında vurgulandığı gibi coğrafi işaretli ürünler yerel üretimi ve kırsal kalkınmayı destekler, yöreye turizm açısından da katkı sağlar.
Ancak tescil kendiliğinden fayda üretmez. Üreticinin teknik şartlara uyması, amblemi doğru kullanması ve tescil ettirenle iş birliği yapması gerekir. Tescil ettiren kurumun denetimi düzenli yürütmesi de sistemin güvenilirliği için şarttır.
Denetim Nasıl Yapılır?
6769 sayılı Kanun’a göre coğrafi işaretli ürünler, üretimden piyasaya sunuluşa kadar bütün aşamalarda denetlenir. Denetimi TÜRKPATENT’in uygun gördüğü bir denetim mercii yapar. Denetim raporları yayım tarihinden itibaren her yıl Kuruma gönderilir. Şikâyet olması halinde Kurum raporu daha erken isteyebilir. Denetimde bir eksiklik bulunursa altı ay içinde giderilmesi gerekir.
Denetim mercii genellikle birden fazla kurumun temsilcisinden oluşur. TÜRKPATENT tescil belgelerinden bazı örnekler şöyledir:
Antep kurabiyesi: Gaziantep Ticaret Borsası koordinasyonunda, Gaziantep İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, üniversite ve meslek odası temsilcilerinden oluşan bir merci yılda bir kez, gerektiğinde ve şikâyet halinde de denetim yapar. Üretimin il sınırları içinde yapılması, girdi oranları ve hammaddenin kaynağı kontrol edilir.
Gaziantep şöbiyeti: İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Büyükşehir Belediyesi ve esnaf odaları birliğinden birer uzmanın oluşturduğu üç kişilik bir heyet; malzeme miktarlarını, üretim yöntemine uyumu ve ad ile amblemin doğru kullanılıp kullanılmadığını denetler.
Antep muskası: Beş kişilik heyet altı ayda bir denetim yapar. Üretim yöntemi, hammadde ve fıstık kalitesi kontrol edilir.
Bu örneklerde görüldüğü gibi İl Tarım ve Orman Müdürlükleri denetim heyetlerinde sıkça yer alır. Ayrıca Tarım ve Orman Bakanlığı, gıda ve yem mevzuatı kapsamında gıda ürünlerini kendi resmî kontrolleriyle de denetler. Kendi ürününüzün tescilli bir coğrafi işarete uygun olup olmadığını öğrenmek için tescil belgesindeki teknik şartları inceleyebilir, tescil ettiren kuruma veya İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Coğrafi işaretli bir ürünü üretmek için tescil ettirene üye olmak gerekir mi?
Kanuna göre tescildeki şartlara uygun üretim yapan herkes adı kullanabilir. Bunun için tescil ettiren kişi veya kuruma bildirimde bulunmak ve denetime açık olmak gerekir. Ayrıca amblemin adla birlikte kullanılması zorunludur. Tescil ettirenin uyguladığı ayrıntılı kuralları kendisinden öğrenmek gerekir.
Menşe adı mı daha değerlidir, mahreç işareti mi?
İkisi de aynı hukuki korumayı sağlar. Fark, üretim şartlarındadır. Menşe adında bütün aşamalar yörede yapılmalıdır. Mahreç işaretinde ise en az bir aşamanın yörede yapılması yeterlidir. Hangisinin seçileceği, ürünün özelliklerinin yöreye ne kadar bağlı olduğuna göre belirlenir.
Türkiye’de tescilli bir ürün AB’de otomatik olarak korunur mu?
Hayır. Türkiye’deki tescil yalnızca Türkiye’de geçerlidir. AB’de koruma için Avrupa Komisyonu’na ayrı başvuru yapılması ve sürecin tamamlanması gerekir. Nisan 2026 itibarıyla 46 Türk ürünü bu süreci tamamlamıştır.
