Tarımsal Kooperatif ve Üretici Birliği Kurma Rehberi: Adımlar ve Hibeler

Küçük ölçekli bir üreticinin tek başına traktör alması, soğuk hava deposu kurması ya da ürününü büyük alıcılara iyi bir fiyattan satması zordur. Aynı köyde veya ilçede benzer işi yapan üreticiler bir araya geldiğinde girdiyi toplu alabilir, makineyi ortak kullanabilir, ürünü birlikte depolayıp pazarlayabilir. Türkiye’de bunun yasal yolu tarımsal amaçlı örgütlerdir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2 Ekim 2025’te yayımladığı 2024 yılı verilerine göre Bakanlığın izniyle kurulmuş 12.130 tarımsal amaçlı örgüt vardır. Bunların 6.364’ü tarımsal kalkınma, 2.446’sı sulama, 601’i su ürünleri kooperatifidir. Aynı yıl 789 üretici birliği ve 276 il yetiştirici birliği faaliyetteydi.

Bu rehberde örgüt türleri arasındaki farkları, kooperatif kuruluş adımlarını, ana sözleşmeyi, ortak haklarını, genel kurul ve denetim düzenini, uygulama örneklerini, 2026 hibe imkânlarını ve kadın kooperatiflerini ele alıyoruz.

İçindekiler

Kooperatif, Üretici Birliği ve Yetiştirici Birliği Arasındaki Farklar
Kooperatif Kurmanın Adımları
Ana Sözleşme ve Kuruluş Sermayesi
Ortakların Hakları ve Yükümlülükleri
Genel Kurul, Yönetim ve Denetim
Kooperatifle Neler Yapılabilir? Uygulama Örnekleri
Kooperatiflere Yönelik Destek ve Hibeler
Kadın Kooperatifleri
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Kooperatif, Üretici Birliği ve Yetiştirici Birliği Arasındaki Farklar

Üç örgüt türünün dayandığı kanun, ticari yetkisi ve tüzel kişilik kazanma biçimi farklıdır.

Tarımsal amaçlı kooperatifler (1163 sayılı Kanun)

Tarımsal kalkınma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifleri 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na göre kurulur. Kuruluş izni ve denetim Tarım ve Orman Bakanlığı’na aittir. Kooperatif kendi adına ticaret yapabilir. Girdi satın alabilir, ürün işleyebilir, depo ve tesis işletebilir. Ortak sayısı ve sermayesi değişkendir ve Ticaret Siciline tescil edildiği anda tüzel kişilik kazanır. Bakanlığın örgütlenme çalışma belgesine göre yaş meyve sebze veya üretim-pazarlama kooperatifleri gibi bazı türler Ticaret Bakanlığı’nın sorumluluğundadır.

Tarımsal üretici birlikleri (5200 sayılı Kanun)

Üretici birlikleri belirli bir ürün veya ürün grubu üzerine kurulur. Örneğin bir ilçedeki fındık, kiraz ya da süt üreticileri bir birlik oluşturabilir. İstanbul İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün açıklamasına göre birlik en az 16 tarım üreticisiyle ve en az ilçe düzeyinde kurulur. Bir ilçede aynı ürün için yalnızca bir birlik olabilir. Kurucuların, Bakanlığın belirlediği asgari üretim kapasitesini sağlaması gerekir. Üyeler, tüzükte belirlenen miktarda ürünlerini birlik aracılığıyla pazarlamayı kabul eder. Birlik, kuruluş başvurusunun Bakanlıkça onaylanmasıyla tüzel kişilik kazanır, ticaret siciline tescil gerekmez. Bakanlık belgelerine göre üretici birlikleri piyasada kendi adına ticaret yapamaz. Ürünü mülkiyetine almadan pazara yönlendirebilir ve bu hizmet karşılığında pay alabilir.

Islah amaçlı yetiştirici birlikleri (5996 sayılı Kanun)

Yetiştirici birlikleri sığır, manda, koyun-keçi, arı ve tavuk gibi türlerde hayvan ıslahı için kurulur. Soy kütüğü ve verim kayıtlarını tutar, ıslah projeleri yürütür ve damızlık materyal sağlar. Koyun ve keçi dışındaki türlerde en az yedi yetiştiricinin bir araya gelmesi gerekir. Her ilde bir tür için yalnızca bir birlik kurulabilir. Birliğin ana sözleşmesi Bakanlığın örnek ana sözleşmesine uygun olmalıdır. İl müdürlüğünün onayından sonra ana sözleşme ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Birlik bu tescille tüzel kişilik kazanır ve ilk genel kurulunu üç ay içinde yapar.

Kooperatif Kurmanın Adımları

Aşağıdaki adımlar, İstanbul İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün tarımsal amaçlı kooperatifler için yayımladığı kuruluş işlemlerine dayanır. Uygulamada farklar olabileceğinden önce İl veya İlçe Müdürlüğünüzün Kırsal Kalkınma ve Örgütlenme birimiyle görüşün.

Müteşebbis heyetin oluşması: En az yedi gerçek veya tüzel kişi bir girişim heyeti kurar. Gerçek kişi kurucuların çalışma bölgesinde oturması veya nüfusa kayıtlı olması gerekir.
Başvuru dilekçesi: Kurucuların imzaladığı ve kooperatif türünü belirten dilekçe, ikametgâh belgeleriyle birlikte İl Müdürlüğüne verilir. Su ürünleri kooperatiflerinde denizde avcılık için balıkçı gemisi ruhsat tezkeresi, iç sularda gerçek kişi ruhsat tezkeresi istenir.
Kuruluş etüt raporu: İl Müdürlüğü bölgenin tarımsal potansiyelini, altyapısını ve sosyo-ekonomik yapısını inceleyerek rapor hazırlar. Bunun için bir etüt ücreti ödenir. Güncel tutarı İl Müdürlüğünden öğrenin.
Geçici yönetim: Kuruluş uygun görülürse kurucular toplanır ve kuruluş genel kuruluna kadar görev yapacak geçici yönetim kurulunu ve denetçiyi seçer. Yöneticiler ve denetçiler arasında üçüncü dereceye kadar kan veya kayın hısımlığı olmamalıdır.
Ana sözleşme ve kuruluş izni: Ana sözleşme, Ticaret Bakanlığı’nın MERSİS sistemindeki tip metin kullanılarak hazırlanır. İl Müdürlüğü metni kontrol eder ve etüt raporuyla birlikte Valiliğe gönderir. Kuruluş iznini Valilik verir.
Sermayenin yatırılması: Kurucular peşin sermaye paylarını öder. Para, aralarından seçtikleri bir yediemin aracılığıyla kooperatif adına açılan banka hesabına yatırılır.
Ticaret Sicili tescili: İzinden sonra ana sözleşme Ticaret Sicili Müdürlüğüne gönderilir. Kurucular sözleşmeyi yetkili personelin önünde imzalar. Tescil edilen ana sözleşmenin özeti Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilir. Kooperatif tescille tüzel kişilik kazanır. Tescilden önce kooperatif adına iş yapanlar bu işlerden kişisel olarak ve zincirleme sorumludur.
Kuruluş genel kurulu: İlandan itibaren bir ay içinde kuruluş genel kurulu toplanır ve kalıcı organlar seçilir. Yeni yönetim kurulu, genel kurulun tescili için Ticaret Sicili Müdürlüğüne başvurur.

Kaç kurucu ortak gerekir?

Girişim heyeti için en az yedi kişi yeterlidir. Ancak Bakanlığın örnek ana sözleşmeleri, kuruluştaki ortak sayısını kooperatif türüne göre daha yüksek tutar. 2024 tarihli tarımsal kalkınma kooperatifi örnek ana sözleşmesine göre kuruluşta en az 21 ortak gerekir. Sulama kooperatiflerinde bu sayı en az 15’tir. Su ürünleri kooperatiflerinde denizde kurulacaklar için en az 15, iç sularda kurulacaklar için en az 7 kurucu ortak aranır.

Ana Sözleşme ve Kuruluş Sermayesi

Ana sözleşme kooperatifin anayasasıdır. Tarım Reformu Genel Müdürlüğü’nün Üretici Örgütleri sayfasında tarımsal kalkınma, sulama, su ürünleri, pancar ekicileri ve tarım kredi kooperatifleri için örnek ana sözleşmeler yayımlanır. Aynı sayfada üretici birliklerinin örnek tüzükleri ve yetiştirici birliklerinin örnek ana sözleşmeleri de bulunur. Ana sözleşmede unvan, çalışma bölgesi, çalışma konuları, ortaklık şartları, sermaye, organlar ve gelir-gider farkının dağıtımı yer alır. Değişiklikler de kuruluştaki usule tabidir.

Örnek ana sözleşmelere göre bir ortaklık payının değeri 100 TL’dir. Her ortak en az bir pay almak zorundadır ve bir ortak en fazla 5.000 pay alabilir. Taahhüt edilen sermayenin dörtte biri peşin ödenir, kalanı en geç iki yıl içinde eşit taksitlerle tamamlanır. Sulama kooperatiflerinde ayrıca proje sahasındaki her 20 dekar arazi için bir pay yüklenilir.

Tarımsal kalkınma kooperatifinin örnek ana sözleşmesinde olumlu gelir-gider farkının nasıl bölüneceği de belirlenmiştir. Buna göre farkın yüzde 10’u yedek akçeye, yüzde 25’i yatırım ve geliştirme fonuna, yüzde 8’i sosyal hizmetler fonuna, yüzde 7’si birlik ve merkez birliği payına ayrılır. Kalan yüzde 50 ise ortaklara risturn olarak dağıtılır. Risturn, her ortağa kooperatifle yaptığı iş hacmi oranında yapılan geri ödemedir.

Ortakların Hakları ve Yükümlülükleri

Ortaklık için Türk vatandaşı olmak, medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olmak ve çalışma bölgesinde oturmak gerekir. Ayrıca aynı bölgede aynı amaçlı başka bir kooperatife ortak olmamak şarttır. Sulama kooperatiflerinde çalışma alanında kendisinin veya eşinin adına arazi sahibi olmak da aranır. Su ürünleri kooperatiflerinde ise ruhsat tezkeresi veya su ürünleri yetiştiricilik belgesi istenir. Ortaklık başvurusunu yönetim kurulu bir ay içinde sonuçlandırır. Başvurusu reddedilen kişi genel kurula itiraz edebilir.

Haklar

Payı ne olursa olsun her ortağın genel kurulda bir oyu vardır. Ortaklar hak ve görevler bakımından eşittir.
Yıllık bilanço ve raporları genel kuruldan en az 15 gün önce inceleyebilir. KOOPBİS üzerinden kooperatif bilgilerine erişebilir.
Genel kurul kararlarına itiraz edebilir. Koşulları sağlıyorsa yönetim veya denetim organına aday olabilir.
Kooperatifle yaptığı iş oranında risturn alır ve sosyal hizmetlerden yararlanır.
Borcu bulunmamak koşuluyla dilekçe vererek ortaklıktan çıkabilir.

Yükümlülükler

Kanuna, ana sözleşmeye ve genel kurul kararlarına uymak.
Sermaye payını, borçlarını ve genel kurulun belirlediği aidatları zamanında ödemek.
Bilanço açığı oluşursa ana sözleşmedeki sınırlar içinde ek ödeme yapmak.
Genel kurullara katılmak. Örnek ana sözleşmede, üst üste üç genel kurula katılmamak çıkarılma nedenleri arasında sayılır.

Genel kurula katılmak ve organlara seçilmek için toplantıdan en az üç ay önce ortak olmuş olmak gerekir.

Genel Kurul, Yönetim ve Denetim

Kooperatifin organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetleme organıdır. Genel kurul en yetkili organdır. Ana sözleşmeyi değiştirmek, organları seçmek, bilançoyu onaylamak, birleşme ve dağılma kararları almak onun yetkisindedir. Bu yetkilerini başka bir organa devredemez.

Olağan toplantı: Hesap döneminin bitiminden sonra en geç altı ay içinde yapılır.
Çağrı: Toplantıdan en az 30 gün önce gündem ve ikinci toplantı tarihiyle birlikte yapılır. Toplantı, Bakanlığa ve mülki idareye 15 gün önce bildirilir.
Olağanüstü toplantı: Ortakların en az onda biri, en az dört ortak olmak üzere, yazılı istekte bulunabilir.
Karar nisabı: Genel kural, hazır bulunanların yarıdan fazlasıdır. Ana sözleşme değişikliği, birleşme ve dağılma gibi kararlar için hazır bulunanların üçte ikisi gerekir. Aidat kararları kayıtlı tüm ortakların üçte ikisiyle, sorumlulukları ağırlaştıran kararlar ise tüm ortakların dörtte üçüyle alınır.
Elektronik katılım: Örnek ana sözleşme, genel kurula elektronik ortamda katılım ve oy kullanma imkânı tanır. 500’den fazla ortağı olan kooperatiflerde seçimler gizli oyla yapılır.

Denetim iki düzeyde işler. Kooperatif içinde denetleme organı yönetimin işlemlerini ve hesapları denetler. Dışarıdan ise Bakanlık denetim yapar. İl Müdürlükleri Bakanlıktan aldıkları yetkiyle kooperatiflerin kuruluşuna izin verir, faaliyetlerini izler ve denetler. Genel kurula katılan Bakanlık temsilcisi toplantı tutanağını imzalar. Yeni seçilen yönetim, genel kurul belgelerini 15 gün içinde ilgili makamlara göndermekle yükümlüdür.

Kooperatifle Neler Yapılabilir? Uygulama Örnekleri

Bakanlığın örnek ana sözleşmesi tarımsal kalkınma kooperatiflerine geniş bir çalışma alanı tanır. Kooperatif, ortaklarının üretimde ihtiyaç duyduğu araç, gereç ve girdileri temin edebilir. Satın alma veya kiralama yoluyla ortak makine parkı kurabilir. Bitkisel ve hayvansal ürünleri işleyebilir, depolayabilir, taşıyabilir ve pazarlayabilir. Mevzuata uygun olmak kaydıyla güneş enerjisi gibi yenilenebilir enerji üretimi ve kırsal turizm de çalışma konuları arasındadır.

Ortak alım: Gübre, tohum ve yem gibi girdileri toplu almak pazarlık gücünü artırır.
Ortak makine parkı: Pahalı ekipman kooperatif adına alınır ve ortaklara sırayla kiralanır.
Depolama ve pazarlama: Soğuk hava deposu, ürünü hasat dönemindeki düşük fiyatlardan korur. İşleme ve markalaşma ise katma değer sağlar.

Tarım Reformu Genel Müdürlüğü’nün 2022’de yayımladığı “Üreten Kooperatiflerimiz” haberinde iki somut örnek yer alır. Aydın’daki Nazilli ve Çevresi Tarımsal Kalkınma Kooperatifi o tarihte günde ortalama 325 ton süt topluyordu. Bunun bir kısmını peynir, yoğurt, ayran ve tereyağına işliyor, ayrıca yem fabrikası, soğuk hava deposu ve organik paketleme tesisi işletiyordu. Bursa’daki Dereçavuş Tarımsal Kalkınma Kooperatifi ise ortaklarının ayva, armut ve elmasını kendi soğuk hava deposunda saklıyor, hibeyle kurduğu yenilenebilir enerji tesisiyle elektrik giderini düşürüyordu.

Kooperatiflere Yönelik Destek ve Hibeler

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 29 Nisan 2026’da duyurduğu 2026 Kırsal Kalkınma Yatırım Programı, tarımsal örgütler için önemli imkânlar sundu. Programın bütçesi 10 milyar TL idi. KDV dahil 100 bin TL ile 30 milyon TL arasındaki projelere yüzde 50 ile yüzde 70 arasında hibe verilmesi öngörüldü. Birinci derece tarımsal amaçlı örgütler, ilgili alanda eğitim almış gençler ve Organize Tarım Bölgelerindeki yatırımlar yüzde 70 hibe oranından yararlanabildi. Kadınlar, gençler ve kırsal alandaki projeler için oran yüzde 60 olarak belirlendi. Yenilenebilir enerji ve otomasyon projelerine ek yüzde 5 eklendi. Tarımsal örgütlerin ortak makine parkları, ürün işleme, paketleme ve depolama, su ürünleri yetiştiriciliği ve arıcılık hibe kapsamındaki konular arasındaydı. 2026 başvuruları 12 Haziran 2026’da sona erdi. Sonraki dönem için İl/İlçe Müdürlüğü ve Bakanlık duyurularını takip edin.

Birinci Derece Tarımsal Örgüt Belgesi

Yüzde 70 hibe oranından yararlanmak için örgütün “birinci derece” belgesine sahip olması gerekir. Bakanlığın 2026 dönemi derecelendirme rehberine göre 1163 sayılı Kanuna göre kurulan kooperatifler, üretici birlikleri ve yetiştirici birlikleri başvurabilir; üst birlikler kapsam dışıdır. Örgütün kriterlerden en az 60 puan alması, son beş yılın genel kurullarını süresinde yapmış olması ve vadesi geçmiş kamu veya SGK borcu bulunmaması gerekir. 2026 başvuruları 1 Haziran–5 Temmuz 2026 tarihleri arasında todes.tarimorman.gov.tr veya e-Devlet üzerinden alındı. Rehberdeki takvime göre sonuçlar 30 Kasım 2026’da ilan edilecek.

Kadın Kooperatifleri

Bakanlığın 2024 tarihli tarımsal kalkınma kooperatifi örnek ana sözleşmesine göre ortaklarının çoğunluğu kadın olan ve kadın emeğini değerlendirmek amacıyla kurulan kooperatifler kadın kooperatifi sayılır. Kuruluş adımları diğer tarımsal kalkınma kooperatifleriyle aynıdır.

2026 Kırsal Kalkınma Yatırım Programı’nda kadın başvurucular için yüzde 60 hibe oranı uygulandı ve bütçenin en az yüzde 20’si genç ve kadın girişimcilere ayrıldı. Kadın kooperatifi birinci derece belgesi alırsa yüzde 70 orandan da yararlanabilir. Bakanlığın teşkilatlanma çalışma belgesine göre Bakanlık bünyesindeki ilk kadın kooperatifi 2004’te İzmir’in Kiraz ilçesine bağlı Yağlar köyünde süt sığırcılığı amacıyla kurulmuştur. Tarımsal üretimle doğrudan ilgisi olmayan kadın girişim kooperatifleri ise Ticaret Bakanlığı’nın alanındadır.

Sık Sorulan Sorular

Kooperatif mi, üretici birliği mi kurmalıyım?

Ortak makine, depo veya işleme tesisi kurmak, girdi almak ve ürünü kendi adınıza satmak istiyorsanız kooperatif daha uygundur, çünkü kooperatif ticari faaliyet yürütebilir. Belirli bir ürünün ilçe genelindeki üreticilerini örgütleyip arz planlaması, kalite ve pazara yönlendirme üzerinde çalışmak istiyorsanız üretici birliği düşünülebilir. Hayvan ıslahı ve soy kütüğü hedefleniyorsa doğru yapı yetiştirici birliğidir.

Kooperatif kurmak için ne kadar sermaye gerekir?

Bakanlığın örnek ana sözleşmelerinde bir pay 100 TL’dir ve her ortak en az bir pay almak zorundadır. Taahhüt edilen tutarın dörtte biri peşin, kalanı iki yıl içinde ödenir. Bunun yanında etüt ücreti, tescil ve ilan masrafları gibi giderler de olur. Güncel tutarları İl Müdürlüğünüzden ve Ticaret Sicili Müdürlüğünden öğrenmeniz gerekir.

Yeni kurulan bir kooperatif hemen yüzde 70 hibe alabilir mi?

Doğrudan alamaz. 2026 programında yüzde 70 oran birinci derece örgütlere tanındı ve derecelendirmeye başvurmak için son beş yılın genel kurullarını düzenli yapmış olmak gerekiyor. Şartlar her yıl yeniden belirlendiğinden başvuru döneminde yayımlanan tebliği ve uygulama rehberini inceleyin.

İlgili Rehberler

Üretici Birlikleri ve Ortak Pazarlama: 5200 Sayılı Kanun ve 2026 Destekleri

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Pınarbaşı’nda harman zamanı, Kastamonu. Fotoğraf: İZZET SARI, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.