Külleme Hastalığı: Belirtiler, Uygun Koşullar ve Mücadele Zamanı

Yaprakların üzerine un ya da kül serpilmiş gibi görünen beyaz bir tabaka, çoğu üreticinin tanıdığı bir manzaradır. Külleme adı verilen bu hastalık bağda, hıyar ve kabakta, elmada, şeftalide, buğday ve arpada, çilekte ve daha birçok bitkide görülür. Başlangıçta zararsız bir toz gibi dursa da yaprağın fotosentez yapmasını engeller, sürgünleri cılız bırakır ve meyveyi küçültür ya da çatlatır. Önlem alınmadığında kayıp büyük olabilir. Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün bağda yaptığı bir çalışmada, ilaçlama yapılmayan bağlarda ürün kaybının %90’a ulaşabildiği belirtilir.

Bu rehberde küllemenin etmenini, hangi ürünlerde nasıl belirti verdiğini, hangi hava koşullarında hızla yayıldığını, kültürel önlemleri ve mücadele zamanını anlatıyoruz. Son bölümde küllemeyle sık karıştırılan hastalıklara da değiniyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Zirai Mücadele Teknik Talimatları, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün üretici yayınları ve Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin belgelerine dayanıyor.

İçindekiler

Külleme Nedir, Etmeni Hangi Gruptadır?
Hangi Ürünlerde Görülür ve Belirtileri Nelerdir?
Hastalığın Gelişmesine Uygun Koşullar
Kültürel Önlemler
Tahmin-Uyarı ve Mücadele Zamanlaması
Küllemeyle Karıştırılan Hastalıklar
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Külleme Nedir, Etmeni Hangi Gruptadır?

Külleme, fungus (mantar) kaynaklı bir hastalıktır. Etmenler obligat parazittir, yani yalnızca canlı bitki dokusu üzerinde yaşayıp çoğalabilirler. Ürüne göre farklı türler hastalık yapar:

Bağda: Erysiphe necator (eski adıyla Uncinula necator)
Hıyar, kavun, karpuz ve kabakta: Sphaerotheca fuliginea ve Erysiphe cichoracearum
Elmada: Podosphaera leucotricha
Şeftalide: Sphaerotheca pannosa var. persicae
Buğday, arpa, çavdar ve yulafta: Erysiphe graminis
Biber, patlıcan, domates ve patateste: Leveillula taurica
Çilekte: Sphaerotheca macularis f.sp. fragariae

Bu etmenlerin çoğu bitkinin yüzeyinde gelişir ve dışarıdan görülen beyaz örtüyü oluşturur. Bu örtü, miselyum ile üzerinde zincir hâlinde dizilen sporlardan oluşur. Leveillula taurica ise yaprak dokusunun içinde gelişir. Bu nedenle beyaz örtü daha çok yaprağın alt yüzünde görülür. Sporlar hafif olduğu için rüzgârla uzak mesafelere taşınır.

Kışı nasıl geçirir?

Külleme etmenleri kışı iki yolla geçirir. Birincisi, sporlarla dolu küçük ve koyu renkli kleistotesyumlardır. Bunlar hastalıklı bitki artıklarında ve yabancı otlarda kalır. İkincisi, tomurcuk pulları arasında ya da sürgünde canlı kalan miselyumdur. Bakanlık talimatına göre elma küllemesinin miselyumu sürgünde ve tomurcuk pullarının arasında kışlar ve −25 °C’ye kadar canlı kalabilir. Bağda etmen çubuk ve tomurcuklarda kışlar. Tahılda ise asıl kaynak, sonbaharda hastalanmış yapraklardaki miselyumdur.

Hangi Ürünlerde Görülür ve Belirtileri Nelerdir?

Ortak belirti, yeşil aksamda beyaz-gri, pudramsı bir tabakadır. Bu tabaka zamanla kirli griye ya da kahverengiye döner. Ürüne göre öne çıkan belirtiler şunlardır:

Bağ

Hastalık asmanın bütün yeşil organlarında görülür. Genç yaprakların üst yüzünde sarımsı, yağ lekesine benzeyen belirsiz lekeler oluşur. Yaşlanan yapraklar kalınlaşır, gevrekleşir ve kenarlarından içe kıvrılır. Yeşil sürgünlerdeki hastalıklı kısımlar siyaha yakın koyu kahverengi olur ve kışın kırmızımsı kahverengiye döner. Asıl zarar salkımda görülür. Erken hastalanan taneler gelişemez ve küçük kalır. Olgunluğa yakın hastalananlar ise sap doğrultusunda çatlar ve çekirdekleri dışarı çıkabilir. Renkli çeşitlerde düzensiz renklenme görülür. Bakanlık yayınlarına göre tanelerin hastalığa duyarlılığı, şeker oranı %8’e ulaşana kadar sürer.

Hıyar, kabak ve diğer kabakgiller

Hastalık yaşlı yapraklarda başlar, sonra gençlere geçer. Yaprak üst yüzünde önce beyaz ve unlu, sonra kahverengileşen yuvarlak lekeler oluşur. Lekeler birleşerek yaprağın iki yüzünü, yaprak sapını ve gövdeyi kaplar. Yapraklar kurur ve dökülür, gelişme durur ve verim düşer.

Elma

Hastalıklı sürgünler kısa ve cılız kalır, beyaz unlu bir tabakayla kaplanır ve sezon sonunda gümüşi bir renk alır. Bu tabaka ezildiğinde balık kokusu verir. Yapraklar dar ve uzun kalır, içe kıvrılır ve erken dökülür. Çiçeklerde taç yaprakları kalınlaşır ve meyve nadiren oluşur. Meyvelerde ağ görünümlü pas renkli lekeler görülebilir. Bakanlık talimatına göre birkaç yıl üst üste şiddetli görülen bahçelerde verim kaybı %60–70’e ulaşabilir.

Şeftali

İlkbaharda genç sürgün uçlarındaki yapraklar hafifçe kabarır, yağlı bir görünüm alır ve alt yüzlerinde gri-beyaz unlu bir tabaka oluşur. Şiddetli durumda yapraklar daralır, kıvrılır ve dökülür. Sürgünler bükülür ve süpürge görünümü alır. Meyvede çağla döneminden itibaren beyaz lekeler ve çatlamalar görülür.

Buğday ve arpa

Alt yaprakların üst yüzünde nokta hâlinde beyaz-gri püstüller oluşur. Bunlar zamanla esmerleşir ve birleşerek yaprağı, sapı ve başağı kaplayabilir. Önce sararma, sonra doku ölümü görülür. Hastalıklı bitkiler daha kolay yatar ve özümleme yüzeyi azaldığı için verim düşer.

Diğer ürünler

Biber, patlıcan, domates ve patateste yapraktaki lekeler birleşir, yapraklar sarkar ve bitki kuruyabilir. Çilekte yaprak kenarları yukarı kıvrılır ve meyve sertleşir. Havuç, maydanoz ve kereviz gibi şemsiyegillerde de kalite kaybı görülür.

Hastalığın Gelişmesine Uygun Koşullar

Akçaağaç yaprağında külleme
Fotoğraf: Hannah Clover, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Küllemeyi pek çok yaprak hastalığından ayıran özellik, enfeksiyon için yaprak üzerinde serbest suya ihtiyaç duymamasıdır. Hastalık yağışsız ama nemli, ılık havalarda ve gölgede hızla gelişir. Kuru ve sıcak havada da yayılmayı sürdürebilir. Güneş ışığı ise sporlara ve miselyuma zarar verir. Bakanlık yayınlarındaki bazı değerler şunlardır:

Bağ: Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün 2025 tarihli eğitim belgesine göre en uygun sıcaklık 20–27 °C’dir. 25 °C’de sporlar yaklaşık 5 saatte çimlenir. Kuluçka süresi 7–14 gündür, 23–30 °C arasında 5–6 güne iner. Çimlenme için %40–100 bağıl nem yeterlidir. Sporların çimlenmesi 35 °C’de durur, 40 °C’de ise sporlar 24 saat içinde ölür. Bulutlu ve güneşsiz günler hastalığı teşvik eder. Aynı belgeye göre sporların çimlenme oranı güneş altında %16, gölgede %47’dir.
Elma: Sporlar 2 °C’de düşük oranda çimlenir. En uygun sıcaklık 24 °C’dir. 32 °C ve üzeri çimlenmeye uygun değildir. Spor oluşumu 20 °C’nin üzerinde, yağışsız ama nemli havada ve genç organlarda artar.
Hububat: Sporlar 0–35 °C arasında çimlenebilir, en iyi 10 °C’de çimlenir. Enfeksiyon için en uygun aralık 15–20 °C’dir.
Kabakgiller: En uygun sıcaklık 27 °C’dir.
Şemsiyegiller: Bağıl nem %85’in üzerinde ve sıcaklık 25–30 °C olduğunda hastalığın yaşam döngüsü 3–7 günde tamamlanır.
Çilek: Orta-yüksek nemde ve yaklaşık 15–27 °C’de gelişir.

Sık dikim, aşırı azotlu gübreleme ve fazla sulama da hastalığı kolaylaştırır. Su stresi yaşayan ve yaşlanan bitkiler de daha duyarlıdır.

Kültürel Önlemler

Küllemede kültürel önlemlerin amacı iki yönlüdür: kışlayan hastalık kaynağını azaltmak ve bitkinin içini hava alan, güneş gören bir yapıda tutmak. Bakanlık yayınlarında öne çıkan önlemler şunlardır:

Hastalıklı kısımları budayın: Elmada hastalıklı sürgünler kış budamasında, hastalıklı kısmın 15 cm altından kesilir. Şeftalide kuruyan ve hastalıklı sürgünler 20 cm alttan budanır. Kesilen kısımlar bahçeden uzaklaştırılır. İlkbaharda gözden kaçmış küllemeli sürgün, yaprak ve çiçek demetleri de toplanır.
Bağda kısa budama yapın: Çubuk ve tomurcuklarda kışlayan etmen azalır. Asmanın iç kısmına hava ve güneş ulaşır. Bu da kimyasal mücadelenin etkisini artırır.
Havalandırmayı artırın: Sık dikimden kaçının. Bağda yaprak ve dal seyreltmesi yapın. Şeftalide tacın havalanmasını engelleyen budama şekillerinden kaçının.
Gübre ve suyu dengeli verin: Aşırı azotlu gübrelemeden ve gereksiz sulamadan kaçının. Bağda olgunluk döneminde fazla sulama yapmayın. Tahılda gübrelemeyi toprak analizine göre yapın.
Artıkları temizleyin: Sebzelerde hasattan sonra hastalıklı bitki artıklarını toplayıp imha edin. Tarla çevresindeki konukçu yabancı otları temizleyin.
Ekim nöbeti ve dayanıklı çeşit: Sebzelerde konukçu olmayan bitkilerle münavebe yapın. Varsa dayanıklı çeşit kullanın. Şeftalide Bakanlık yayını, hastalığa çok duyarlı ve ekonomik değeri olmayan çeşitlerle bahçe kurulmamasını önerir.
Sağlıklı fide kullanın: Çilekte yeni alanlar için asıl hastalık kaynağı bulaşık fidedir.

Tahmin-Uyarı ve Mücadele Zamanlaması

Bakanlığın tahmin ve uyarı sistemi bağda mildiyö, elmada karaleke ve armutta ateş yanıklığı gibi hastalıklar için kullanılır. İncelediğimiz resmî belgelerde küllemeye özgü bir tahmin-uyarı modeli tanımlanmamıştır. Külleme mücadelesinin zamanı bitkinin gelişme dönemine, ilk belirtilere ve hava koşullarına göre belirlenir. Bölgenizde külleme için yapılan duyuruları İl/İlçe Müdürlüğünüzden takip edin.

Bağda

Bakanlık talimatlarına göre bağda iki dönem korunur: önce yeşil aksam, sonra salkım. İlk uygulama sürgünler 20–25 cm uzunluğa ulaştığında yapılır. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün yayınında bu değer 25–30 cm olarak verilir. Sonraki kritik dönemler çiçeklenme öncesi ve taç yaprakların döküldüğü, korukların saçma tanesi büyüklüğüne geldiği dönemdir. Daha sonraki uygulamalar, kullanılan ürünün etki süresine göre tanelerdeki şeker oranı %8’e ulaşana, yani ben düşme dönemine kadar sürdürülür. Direnç gelişmesini önlemek için aynı etki grubundaki ürünler bir sezonda 3 defadan fazla kullanılmamalıdır.

Elmada

Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün 2016 tarihli elma yayınına göre ilk uygulama pembe çiçek tomurcuğu döneminde, ikincisi taç yaprakların %60–70’i döküldüğünde yapılır. Sonraki uygulamalar Mayıs sonuna kadar haftada bir, Haziran’ın üçüncü haftası sonuna kadar ise 10 gün arayla sürer. Karalekenin de görüldüğü bahçelerde her iki hastalığa etkili ürünlerin seçilmesi önerilir.

Şeftalide

Önceki yıllarda hastalık yoğun değilse ilk uygulama belirtiler görülür görülmez yapılır. Budamadan sonra hastalıklı sürgün oranı %3 ise, hastalığın başlamasından 5–8 gün önce uygulamaya başlanır. Bakanlık yayınına göre Bursa’da hastalık, sürgünler yaklaşık 20 cm olduğunda başlar. Uygulamalar 8–12 gün arayla, hastalık baskı altına alınana kadar sürer.

Hububat ve sebzelerde

Tahılda hastalığın seyri izlenir. Hastalık bitkinin üst kısımlarına doğru ilerlediğinde, özellikle bayrak yaprağını korumak için uygulamaya başlanır. Hıyar ve kabakta uygulama ilk belirtilerle başlar. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün yayınına göre günlük ortalama sıcaklık 27 °C’nin üzerine çıkar ve bağıl nem %50’nin altına düşerse uygulamalara ara verilir. Koşullar değişince yeniden başlanır. Biber, patlıcan, çilek ve şemsiyegillerde de uygulama ilk belirtilerle başlar ve koşullar uygun kaldıkça ürünün etki süresine göre sürdürülür.

Uygulamalar serin ve rüzgârsız saatlerde, bitkinin tüm yeşil aksamını kaplayacak şekilde yapılmalıdır. Son uygulama ile hasat arasındaki bekleme süresine mutlaka uyulmalıdır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Küllemeyle Karıştırılan Hastalıklar

Doğru teşhis, doğru ürünün doğru zamanda kullanılması için şarttır. Küllemeye etkili ürünlerin çoğu mildiyöye etkili değildir, tersi de geçerlidir. Bu nedenle en sık karışıklık iki hastalık arasında yaşanır:

Bağ mildiyösü: İki hastalıkta da yaprağın üst yüzünde yağ lekesine benzer lekeler görülebilir. Mildiyöde ise beyaz küf yalnızca yaprağın alt yüzünde, lekenin tam altında oluşur ve nemli havalarda belirginleşir. Külleme daha çok yaprağın üst yüzünde ve tanelerin üzerinde pudramsı bir örtü yapar. Tanedeki belirti de farklıdır. Küllemeli taneler çatlar. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre mildiyöde ise taneler çatlamaz; suyunu kaybedip buruşur ve meşinleşir.
Kabakgil mildiyösü: Yaprak üst yüzünde soluk yeşil-sarımsı lekeler, alt yüzde ise gri veya menekşe renkli küf görülür. Bu küf, küllemedeki beyaz ve unlu tabakadan farklıdır. Mildiyö yüksek nem (%90 dolayı) ister, külleme ise daha kuru havada da gelişir.
Patlıcangillerde külleme ile mildiyö: Leveillula taurica yaprağın içinde geliştiği için beyaz örtüsü alt yüzde görülür ve mildiyöyle karıştırılabilir. Domates mildiyösünde ise lekeler büyük, sınırları belirsiz ve hızla kahverengileşen yapıdadır. Mildiyö gövdede ve meyvede de çürüklük yapar.
Bağ yaprak uyuzu: Bu bir akardır. Beslendiği yaprağın alt yüzünde önce gümüşi, tozlu görünümlü lekeler, sonra keçe gibi tüylenme oluşur. Üst yüzde ise kabarcıklar görülür. Bakanlık talimatına göre bu zararlı, külleme için yapılan bazı uygulamalarla birlikte baskı altına alınabilir. Yine de keçeli görünüm, küllemenin silinebilen unlu tabakasından farklıdır.

Emin değilseniz tahmin yürütmeyin. Teşhis için İl/İlçe Müdürlüğüne veya zirai mücadele enstitüsüne örnek götürün. Taze yaprak, sürgün veya salkımları bir poşete koyup kısa sürede teslim edin.

Sık Sorulan Sorular

Yağmur yağmadığı hâlde bağımda neden külleme çıktı?

Külleme, mildiyöden farklı olarak enfeksiyon için yaprakta su damlası istemez. Bakanlık yayınlarına göre bağ küllemesinin sporları %40’ın üzerindeki bağıl nemde çimlenebilir. En uygun sıcaklık aralığı da 20–27 °C’dir. Bu nedenle kurak ama ılık ve bulutlu dönemlerde, özellikle sık ve gölgeli asmalarda hızla yayılabilir.

Küllemeli sürgünleri budamak yeterli olur mu?

Budama hastalık kaynağını azaltır ve şiddetini düşürür, ancak çoğu zaman tek başına yeterli değildir. Elmada hastalıklı sürgünlerin 15 cm, şeftalide 20 cm altından kesilmesi önerilir. Hastalığın her yıl yoğun görüldüğü bahçelerde budamayla birlikte kritik dönemlerde koruyucu uygulama da gerekir. Bunun için İl/İlçe Müdürlüğünüzdeki ziraat mühendislerine danışın.

Bağımdaki külleme komşu tarladaki hıyara geçer mi?

Hayır. Külleme etmenleri konukçuya özeldir. Bağdaki tür asmada, kabakgillerdeki türler kabakgillerde hastalık yapar. Bakanlık talimatına göre tahıl küllemesinin bile buğdaya, arpaya ve yulafa özgü ayrı formları vardır. Ancak aynı etmenin konukçusu olan farklı bitkiler birbirini bulaştırabilir. Örneğin Bakanlık talimatına göre tütün küllemesi etmeni hıyar, kabak, kavun, karpuz ve bamyada da hastalık yapar. Bu nedenle tütünün bu sebzelerin yakınına dikilmemesi önerilir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Yaprak yüzeyinde külleme belirtisi. Fotoğraf: Dmitry Brant, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.