Domates, Türkiye’de hem açık tarlada hem de örtüaltında en çok yetiştirilen sebzedir. Bu yüzden domatesteki hastalıklar da birçok üreticiyi doğrudan ilgilendirir. Bir yaprak lekesi, bir gövde yarası ya da meyvedeki tek bir benek bazen birkaç gün içinde bütün seraya yayılabilir. Bazı virüsler ise tohum ve fideyle yeni bölgelere taşınabilir. Hastalığı erken tanımak, hangi koşullarda yayıldığını bilmek ve kültürel önlemleri zamanında almak, hem verimi korur hem de gereksiz ilaçlamanın önüne geçer.
Bu rehberde domatesin başlıca mantar hastalıklarını (erken yanıklık, mildiyö, kurşuni küf, yaprak küfü, külleme), bakteriyel hastalıklarını ve TSWV ile ToBRFV başta olmak üzere virüs hastalıklarını ele alıyoruz. Ayrıca bir hastalık olmayan ama sık karıştırılan çiçek burnu çürüklüğüne de değiniyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarına, Bakanlığın bitki sağlığı belgelerine ve 2025–2026 tarihli güncel kaynaklara dayanır.
Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün TÜİK 2025 verilerine dayanan il bilgi notuna göre Antalya, 2025 yılında 176.248 dekar alandan 2.684.609 ton domates üretmiştir. Bu, Türkiye üretiminin yaklaşık yüzde 20’sidir. İlin 2025 yılı örtüaltı alanı 322.993 dekardır ve Türkiye toplamının yaklaşık yüzde 41’ini oluşturur. Sera yoğunluğunun bu kadar yüksek olduğu bir bölgede tek bir seradaki hastalık komşu işletmeler için de risk demektir.
Manisa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ise Nisan 2025’te Bakanlık projesi kapsamında altı ilçedeki üreticilere domates, biber ve patlıcandan oluşan 1 milyon adet fide dağıtımına başladığını duyurmuştur. Sağlıklı fideyle başlamak hastalık yönetiminin ilk adımıdır. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü de Haziran 2025’te domatesteki önemli virüs hastalıklarını anlatan bir teknik sunum yayımlamıştır.
Mantar ve Oomiset Kaynaklı Hastalıklar
Mildiyö (geç yanıklık) belirtisi gösteren ham domates meyveleri Fotoğraf: Schneebiene, Wikimedia Commons, CC0
Aşağıdaki bilgiler büyük ölçüde Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün sebze hastalıkları rehberine dayanır.
Erken Yanıklık (Alternaria solani)
Belirtiler önce yaşlı yapraklarda ortaya çıkar. Yaprak, gövde ve meyvede düzensiz, küçük kahverengi lekeler oluşur. Bu lekeler büyüdükçe iç içe halkalar şeklinde 1–2 cm çapa ulaşır. Fidelerde kök boğazı ve kök çürüklüğü görülebilir, çiçek ve meyve sapları dökülebilir. Meyvede sap çevresinde koyu renkli, çökük lekeler oluşur. Şiddetli durumlarda bütün yapraklar kurur. Rehbere göre hastalık 28–30 °C civarındaki sıcaklıklarda gelişmeyi sever. Temiz tohum kullanmak, fidelik ve serayı sık havalandırmak, aşırı sulamadan kaçınmak ve hastalıklı bitki artıklarını tarladan uzaklaştırmak temel önlemlerdir.
Geç Yanıklık / Mildiyö (Phytophthora infestans)
Mildiyö domates ve patatesin en yıkıcı hastalıklarından biridir. Yaprak ve gövdede sınırları belirsiz, soluk yeşil, büyük lekeler oluşur ve bu lekeler zamanla kahverengileşir. Nemli havada yaprağın alt yüzünde grimsi, ince tüylü bir küf tabakası görülür. Meyvede sapa yakın kısımda başlayan gri-kahverengi lekeler hızla büyüyerek kahverengi, benekli bir çürüklüğe dönüşür. Bakanlığın domates mildiyösü liflinde belirtildiği gibi hastalık, sıcaklığın 19–22 °C ve oransal nemin yüzde 80’in üzerinde olduğu koşullarda salgın yapar. Etmen hastalıklı bitki artıklarında kışı geçirebilir ve tohumla taşınabilir. Seralarda iyi havalandırma, sık dikimden kaçınma, hastalıklı artıkların toplanıp imha edilmesi önerilir. Açık alanda ise sabah ve akşam çiğ kalmayan, güneye bakan yerler tercih edilmelidir. Hastalığın her yıl görüldüğü yörelerde sırık domates yetiştirilmesi ve sıraların hakim rüzgâr yönüne paralel kurulması tavsiye edilir.
Kurşuni Küf (Botrytis cinerea)
Kurşuni küf özellikle havalandırması yetersiz seralarda sorun olur. Gövde ve meyvede büyüyen, sonra çatlayan yaralar oluşur. Gövde ve meyve sapındaki yaralar meyve dökümüne neden olur. Çiçeklenme döneminde taç yapraklar çok hassastır ve buradan başlayan enfeksiyon meyve çürüklüğüne ilerleyebilir. Enstitü rehberine göre hastalık 20–25 °C sıcaklık ve yüzde 95–98 oransal nemde gelişir. Seranın havalandırılması, seyrek dikim, dengeli gübreleme ve hastalıklı bitkilerin imhası önemlidir. Rehberde ayrıca çiğ oluşumunu önlemek için seranın gün batımından yaklaşık 2 saat önce ısıtılması ve hasattan sonra tüm artıkların toplanıp yakılması önerilir.
Yaprak Küfü (Cladosporium fulvum)
Domatese özgü bir hastalıktır ve daha çok seralarda görülür. Yaprağın üst yüzünde sarı lekeler, alt yüzünde ise zeytin yeşili ile kahverengi arasında bir küf tabakası oluşur. Hastalık zamanla bütün yapraklara yayılıp bitkiyi kurutabilir. Rehbere göre 20–25 °C sıcaklık ve yaklaşık yüzde 95 oransal nem hastalık için uygun koşullardır. En etkili kültürel önlem, seranın iyi havalandırılarak nemin ve sıcaklığın düşürülmesi ve hastalıklı artıkların imhasıdır.
Külleme (Leveillula taurica)
Yapraklarda önce küçük, yuvarlak lekeler oluşur. Bu lekeler birleşerek yaprak sapını, yaprak ayasını ve gövdeyi kaplar. Lekeler beyazdan kül grisine döner, yapraklar kıvrılıp sarkar ve bitki kurur. Bu nedenle külleme önemli verim kayıplarına yol açabilir. Hastalıklı bitki artıklarının toplanıp yakılması ya da derine gömülmesi önerilir.
Bakteriyel Hastalıklar
Bakteriyel hastalıkların büyük çoğunluğu tohumla taşınır ve hastalıklı artıklar aracılığıyla toprağa bulaşır. Bu yüzden temiz tohum ve sağlıklı fide, bakteriyel hastalıklara karşı en güçlü savunmadır.
Bakteriyel kanser ve solgunluk (Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis): Solgunluk alt yapraklardan başlayıp yukarı doğru ilerler ve çoğu zaman bitkinin tek tarafında görülür. Gövde kesildiğinde iletim demetlerinde sarıdan açık kahverengiye bir renk değişimi dikkat çeker. Gövdede çatlak ve yaralar oluşur. Meyvede ortası kahverengi, çevresi beyaz haleli ve “kuş gözü” denen lekeler tipiktir. Belirtiler genellikle bitki çiçeklenmeye yaklaşırken ortaya çıkar. Hastalıklı bitkiler sökülüp imha edilmeli, koltuk alma işleminde hastalıklı bitkilere en son dokunulmalıdır. Hastalık görülen seralarda domates ve biber dışındaki bitkilerle 2 yıllık münavebe önerilir.
Bakteriyel benek (Pseudomonas syringae pv. tomato): Yaprak, gövde, çiçek ve meyve saplarında kahverengiden siyaha küçük benekler oluşur. Meyvede küçük, koyu kahverengi, yüzeysel kabarcıklar görülür. Belirti gösteren fideler sökülmeli, fidelik ve sera havalandırılmalıdır. Hastalık görülen seralarda bir yıllık münavebe önerilir.
Bakteriyel leke (Xanthomonas vesicatoria): Yapraklarda küçük, düzensiz, yağlı görünümlü lekeler oluşur ve bunlar birleşerek yaprağı kurutabilir. Meyvede önce küçük ve hafif çökük olan lekeler zamanla büyür, çatlar ve çürümeye yol açabilir. Çiçeklenme döneminde görülen enfeksiyon önemli verim kaybına neden olur. Hastalıklı seralarda 2–3 yıllık münavebe tavsiye edilir.
Virüs Hastalıkları: TSWV, ToBRFV ve Diğerleri
Virüslü bitki iyileşmez; bu yüzden mücadele tamamen önleyici tedbirlere dayanır. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün Haziran 2025 tarihli sunumu, domates alanlarında öne çıkan virüsleri şöyle özetler:
Domates Lekeli Solgunluk Virüsü (TSWV)
Yapraklarda kahverengiden bronza dönen lekeler, içe kıvrılma, solgunluk ve bodurluk görülür. Meyvede halka şeklinde lekeler ve nekroz oluşur. Şiddetli enfeksiyonda bitki ölebilir. Virüsü thripsler taşır. Thrips, virüsü genç nimf dönemlerinde hastalıklı bitkiden alır ve ömrü boyunca taşır, ama yumurtalarına aktaramaz. Virüsün konukçu listesi 1.000’den fazla bitki türünü kapsadığı için yabancı ot kontrolü çok önemlidir. Hastalıklı bitkilerin sökülmesi, sera girişlerinin tül ile kapatılması, yapışkan tuzaklarla thrips popülasyonunun izlenmesi ve dayanıklı çeşit kullanımı önerilir.
Domates Kahverengi Buruşuk Meyve Virüsü (ToBRFV)
ToBRFV dünyada ilk kez 2016’da Ürdün’de bildirilmiştir. Bakanlığın bu virüse ilişkin zararlı bilgi belgesine göre Türkiye’de ilk kez 2019’da Antalya Demre’deki iki domates serasında tespit edilmiştir. Yapraklarda mozaik, beneklenme, yaprak ayasında daralma ve buruşma görülür. Meyvede sarı veya kahverengi lekeler, buruşma, şekil bozukluğu ve düzensiz olgunlaşma ortaya çıkar ve meyve pazarlanamaz hale gelir. Bazı çeşitlerde meyve oluşana kadar yaprakta belirti görülmeyebilir.
Virüs tohumla, temasla, mekanik yolla ve bombus arılarıyla taşınır. Alet, kıyafet, bitki artığı, toprak ve besin çözeltisinde uzun süre canlı kalabilir. KTAE sunumunda, Tm-2² genini taşıyan çeşitlerin tek başına yeterli koruma sağlamadığı ve bu çeşitlerde de meyve lekeleri bildirildiği vurgulanır. Önerilen başlıca önlemler şunlardır:
Virüssüz ve güvenilir üretim materyali kullanın.
Sera girişlerinde el dezenfeksiyonu ve dezenfektanlı paspas bulundurun. Tek kullanımlık kıyafet ve galoş tercih edin.
Belirti gösteren bitkileri dikkatle söküp yakarak imha edin. Kompostlama bu virüsü etkisiz hale getirmek için yeterli değildir.
Hastalıklı bitkilerle temas eden bombus kolonilerini değiştirin.
Hastalıklı ürünü paketleme hattına almayın ve personelin üretim alanı ile paketleme alanı arasında gidip gelmesini sınırlandırın.
Domates Mozaik Virüsü (ToMV) ve Pepino Mozaik Virüsü (PepMV)
ToMV tohum, mekanik yol ve yabancı otlarla taşınır; yaprakta mozaik ve kırışıklık, meyvede şekil bozukluğu yapar. Tütün artıkları da kaynak olabileceğinden fidelik ve serada sigara içilmemeli, bakımdan önce eller yıkanmalıdır. PepMV ülkemizde ilk kez 2008’de Muğla’da tespit edilmiştir. KTAE sunumuna göre kıyafette 14 gün, kuru bitki materyalinde 3 ay canlı kalabilir; kesim aletleri bitkiler arasında dezenfekte edilmelidir.
ToBRFV ve Tohum Kontrolünde Mevzuat ve Güncel Gelişmeler
Bornova Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün Bakanlık onayıyla düzenlediği ToBRFV çalıştayının 8 Haziran 2022 tarihli sonuç bildirgesine göre, 15 Mart 2019’dan bu yana yurt dışından gelen domates ve biber tohumu ile bitkisel materyal Bakanlık talimatıyla ToBRFV yönünden analiz edilmektedir. Aynı belgede Bitki Karantinası Yönetmeliği’ne virüsle ilgili hükümler eklendiği ve ToBRFV’nin karantina etmeni olarak ele alındığı belirtilir. Bildirgede fidelik ve üretim alanlarında sürvey, sera hijyeni, bulaşık alanlarda karantina tedbirleri ve üretici eğitiminin sürdürülmesi tavsiye edilir.
2025’te bu konu yeniden gündeme geldi. Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı 19 Şubat 2025’te yaptığı açıklamada, ithal ürünlerin ülkeye girmeden önce analiz edildiğini ve sağlık sertifikalarıyla karşılaştırıldığını söyledi. Uygun olmadığı belirlenen domates tohumlarının da menşe ülkeye iade edildiğini ifade etti (ikincil kaynak (haber): TRT Haber). Aynı dönemde basına yansıyan haberlerde, iade edilen tohumlarda ToMMV (domates benekli mozaik virüsü) ve ToBRFV gibi tobamovirüslerin bulunduğu aktarıldı (ikincil kaynak (haber)). Güncel ithalat ve karantina şartları için Bakanlığın Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü duyurularını ve İl Müdürlüğünüzü takip edin. Üretici için kural değişmez: Tohum ve fideyi yalnızca kayıtlı kaynaklardan alın, şüpheli belirtileri hemen İl/İlçe Müdürlüğüne bildirin.
Çiçek Burnu Çürüklüğü: Hastalık Değil, Fizyolojik Bozukluk
Meyvenin çiçek tarafındaki uçta önce su emmiş gibi görünen, sonra kahverengi-siyaha dönen, çökük ve kuru bir leke oluşur. Bu tablo çoğu zaman bir mantar hastalığı sanılır. Oysa çiçek burnu çürüklüğü bulaşıcı değildir. Meyvenin uç kısmına yeterli kalsiyum ulaşamadığında ortaya çıkan fizyolojik bir bozukluktur. Topraktaki kalsiyum yeterli olsa bile düzensiz sulama, ani kuraklık ve sulama dönüşümleri, aşırı sıcak ve kökün zarar görmesi kalsiyumun meyveye taşınmasını aksatabilir. Bu nedenle mantar ilacı uygulamak sorunu çözmez. Toprağın nemini dengeli tutmak, ani su stresinden kaçınmak ve dengeli gübreleme yapmak temel önlemlerdir. Gübreleme kararını toprak analizi sonucuna göre vermek gerekir.
Kültürel Önlemler: Sera İklimi, Sulama, Fide ve Hijyen
Bakanlığa bağlı Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün örtüaltı domates yayınlarında belirtildiği gibi, domates için en uygun gelişme sıcaklığı 21–25 °C civarındadır. Tozlanma için yüzde 70–80 oransal nem istenir. Nem bunun üzerine çıktığında hastalık ve zararlı baskısı artar. Hastalıkları önlemek için sera yönetiminde şunlara dikkat edin:
Havalandırma: Alata yayınına göre sera sıcaklığı 24 °C’yi geçtiğinde havalandırmaya başlanmalıdır. Gece yoğuşan suyun bitkilerin üzerine damlaması kurşuni küf ve yaprak küfünü kolaylaştırır. Bu yüzden özellikle akşam saatlerinde nemin yükselmesine izin vermeyin.
Dikim sıklığı: Sık dikim bitkiler arasında hava dolaşımını engeller. Önerilen sıra aralıklarına uyun.
Sulama: Yaprakları ıslatmayan damla sulama tercih edin. Aşırı ve düzensiz sulamadan kaçının. Açık alanda sulamayı sabah ya da akşam serinliğinde yapın.
Sağlıklı tohum ve fide: Pek çok bakteri ve virüs tohumla taşınır. Sertifikalı tohum ve kayıtlı fidelik materyali kullanın, fideleri dikimden önce belirti yönünden kontrol edin.
Hijyen: Kesim aletlerini düzenli olarak dezenfekte edin. Sera girişinde el ve ayak dezenfeksiyonu yapın, ziyaretçi girişini sınırlandırın. Bakım işlerinde hastalıklı bitkilere en son dokunun.
Artık yönetimi ve münavebe: Hastalıklı bitki ve meyveleri seradan uzaklaştırıp imha edin. Domates, biber ve patlıcanı aynı yere üst üste dikmeyin. Isparta İl Müdürlüğü’nün açıkta domates yayınında 3–5 yıllık münavebe ve yanmamış taze ahır gübresinden kaçınılması önerilir.
Toprak hazırlığı: Alata Enstitüsü, toprak kökenli hastalıklara karşı dikimden önce yaz aylarında solarizasyon uygulanmasını önerir.
Tahmin-Uyarı Sistemi ve Kimyasal Mücadele
Bakanlığın tahmin ve uyarı sistemi, bahçe ve tarlalara kurulan istasyonlardan sıcaklık, nem, yaprak ıslaklığı ve yağış verilerini toplar. Bu veriler değerlendirilerek mücadele için en uygun zaman belirlenir. Sistem bağ, elma ve armut gibi ürünlerde yaygın olarak kullanılır. Bakanlığın 2014 tarihli broşüründe domates o dönemde deneme aşamasındaki ürünler arasında sayılır. İl veya İlçe Müdürlüğünüze telefon numaranızı kaydettirerek bölgenizdeki uyarıları SMS ile alabilirsiniz. Serin, nemli ve çiğli günler art arda geliyorsa bitkileri her gün mildiyö yönünden kontrol edin.
İlaçlama kararı doğru teşhise dayanmalıdır. Çiçek burnu çürüklüğünde fungisitin faydası yoktur. Virüslere karşı da doğrudan etkili bir ilaç bulunmaz; mücadele vektör ve hijyen önlemleriyle yapılır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Hasat öncesi bekleme sürelerine mutlaka uyun.
Sık Sorulan Sorular
Erken yanıklık ile mildiyöyü nasıl ayırt ederim?
Erken yanıklık önce yaşlı yapraklarda görülür ve iç içe halkalardan oluşan, sınırları belirgin kahverengi lekeler yapar. Mildiyöde lekeler soluk yeşil, büyük ve sınırları belirsizdir; nemli havada yaprak altında grimsi küf görülür ve hastalık serin, nemli koşullarda hızla yayılır. Emin değilseniz örneği İlçe Müdürlüğüne götürün.
Seramda ToBRFV’den şüpheleniyorum, ne yapmalıyım?
Şüpheli bitkilere dokunduktan sonra başka bitkilere temas etmeyin. Seraya girişi sınırlandırın ve durumu vakit kaybetmeden İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne bildirin. Teşhis ancak laboratuvar analiziyle kesinleşir. Örnekler soğuk zincirde ilgili enstitüye ulaştırılır. Hastalıklı bitkileri kompost yığınına atmayın.
Çiçek burnu çürüklüğü olan domatesi ilaçlamak gerekir mi?
Hayır. Çiçek burnu çürüklüğü bir mikroorganizmadan değil, meyveye yeterli kalsiyum ulaşamamasından kaynaklanır. Çözüm ilaçlama değil, dengeli ve düzenli sulama ile toprak analizine dayalı gübrelemedir.
