Seralarda domates, hıyar ya da biber yetiştiren birçok üretici, sulamaya ve gübrelemeye rağmen bitkilerin öğle saatlerinde solduğunu, büyümenin durduğunu ve verimin düştüğünü görür. Bitki söküldüğünde köklerde boncuk gibi dizilmiş şişlikler dikkat çeker. Bu tablonun en yaygın nedeni, toprakta yaşayan mikroskobik kurtçuklar olan kök-ur nematodlarıdır (Meloidogyne spp.).
Bu rehberde kök-ur nematodlarının neden özellikle seralarda önemli olduğunu, belirtilerini, teşhis için toprak ve kök örneğinin nasıl alınacağını, solarizasyonu, dayanıklı çeşit ve aşılı fide kullanımını, ekim nöbetini ve hijyen önlemlerini anlatıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Zirai Mücadele Teknik Talimatları (Bitki Paraziti Nematodlar), TAGEM’in entegre mücadele talimatları ve Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
Kök-ur Nematodu Nedir?
Nematodlar, çoğu çıplak gözle görülemeyen, ipliğe benzeyen küçük kurtlardır. Kök-ur nematodları bitki köklerine girerek beslenir ve kökte ur adı verilen şişliklerin oluşmasına neden olur. Bakanlığın teknik talimatına göre larva ve erkekler iplik şeklinde, dişiler ise armut veya limon biçimindedir. Dişi yaklaşık 0,7–0,8 mm, erkek 1,2–2,0 mm, larva ise 0,3–0,5 mm boyundadır.
Türkiye’deki türler
Dünyada 90’dan fazla kök-ur nematodu türü bilinir. Türkiye’de 7 tür saptanmıştır. Bunlardan en önemli dördü M. incognita, M. javanica, M. arenaria ve M. hapla‘dır. M. incognita ve M. javanica, Ege ve Akdeniz kıyılarında ve benzer ılıman alanlarda yaygındır. M. hapla ise daha iç ve yüksek kesimlerde görülür.
Biyolojisi
- Dişi, yumurtalarını jelatinimsi bir paket içine bırakır. Bir pakette ortalama 400–500, en fazla yaklaşık 2.000 yumurta bulunabilir.
- Bitkiyi yalnızca ikinci dönem larvalar enfekte edebilir. Bu larvalar topraktan köke girer, yerleşir ve beslenmeye başlar.
- Toprak sıcaklığı 10°C’nin altındayken gelişemez. Zarar 15°C civarında başlar. 27°C’de bir döl 3–4 haftada tamamlanabilir.
- Kışı urlu kök artıklarında ve toprakta yumurta ya da larva olarak geçirir.
- Hafif ve orta bünyeli (kumlu-tınlı) toprakları sever, ağır killi topraklardan kaçınır.
Seralarda Neden Bu Kadar Önemli?
Kök-ur nematodu son derece polifag bir zararlıdır. Teknik talimata göre 2.000’den fazla konukçusu vardır. Domates, hıyar, biber, patlıcan, patates ve muz bunların başında gelir. Seralar ise bu zararlı için neredeyse ideal bir ortamdır:
- Sıcak toprak: Nematodun zararı toprak sıcaklığı 15°C civarına ulaştığında başlar ve sıcaklık arttıkça gelişme hızlanır. Seraların ılık toprağı, açık alana göre daha uzun bir çoğalma dönemi sağlar.
- Aynı ürünün tekrarı: Seralarda çoğunlukla domates, hıyar, biber gibi duyarlı ürünler peş peşe yetiştirilir. Bu da popülasyonun her yıl artmasına yol açar.
- Uygun toprak: Sera toprakları genellikle hafif bünyelidir ve düzenli sulanır.
Sonuçta zarar her sezon büyür. Talimata göre sebzelerde verim kaybı, popülasyon yoğunluğuna ve çeşide bağlı olarak %15–85 arasında değişir. Ayrıca nematodun kökte açtığı yaralar, solgunluk ve kök çürüklüğü yapan toprak kökenli hastalık etmenlerine kapı açar.
Belirtiler: Köklerde Urlar ve Solgunluk
Toprak üstü belirtiler
- Bitkilerde bodurlaşma ve gelişmenin durması,
- Solgunluk,
- Yapraklarda sararma, besin eksikliğine benzeyen görünüm,
- Çiçek ve meyve dökümü, meyvelerin küçük kalması,
- Ağır bulaşmalarda bitkinin tamamen kuruması.
Belirtiler serada genellikle düzensiz ocaklar hâlinde görülür. Bir köşede bitkiler gürken başka bir bölümde sararmış, bodur bitkilerden oluşan lekeler dikkat çeker.
Kökteki belirtiler
Kesin işaret köklerdedir. Bitkiyi çekip koparmak yerine bir çapa ya da kürekle dikkatlice sökün ve kökleri suyla yıkayın. Köklerde değişik büyüklükte şişlikler (urlar) görülür. Talimata göre domates ve hıyarda büyük, biberde nispeten küçük urlar oluşur. Patates yumrularında ise siğil benzeri kabarıklıklar görülür.
Urları görmek güçlü bir ipucudur, ancak hangi türün bulunduğu ve yoğunluğun ne düzeyde olduğu ancak laboratuvar analiziyle belirlenebilir. Mücadele planı da bu sonuca göre yapılmalıdır.
Teşhis İçin Toprak ve Kök Örneği Alma
Nematod sorunu tahminle değil, analizle teşhis edilir. Bitki koruma kararının doğru verilebilmesi için hem toprak hem kök örneği alınması gerekir. Bakanlığın Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün çiftçi bülteninde ve TAGEM’in talimatlarında tarif edilen yöntemin ana hatları şöyledir:
Ne zaman?
- Toprak nemli olmalı, çok kuru ya da çamur hâlinde olmamalıdır.
- Toprak sıcaklığı 15°C’nin üzerinde olmalıdır. Bu nedenle açık alanda kış aylarında ve temmuz-ağustos gibi aşırı sıcak dönemlerde örnek alınmaz.
- Bitki varken, solgunluk ve gelişme geriliği görülen dönemde alınan örnekler en iyi sonucu verir.
Nasıl?
- Seralar için TAGEM’in örtüaltı talimatına göre bir dekara kadar olan alan bir birim kabul edilir. Alanda zikzak çizilerek 30 noktadan, 0–30 cm derinlikten toprak alınır. Açık alan domates talimatında 10 dekara kadar olan alan bir birim sayılır ve yine 30 noktadan örnek alınır. Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün bülteni ise hareketli nematodlar için 10 dekara kadar olan alanlarda 60 noktadan örnek alınmasını önerir.
- Tek yıllık bitkilerde örnekler, kuruma görülen ocaklardan ve hemen yanındaki sağlam görünen bitkilerin kök çevresinden alınır.
- Toplanan topraklar karıştırılır ve yaklaşık 0,5–1 kg’lık bir örnek ayrılır.
- Belirti gösteren bitkilerin urlu kökleri de ayrıca örneklenir.
Paketleme ve gönderme
- Toprak ve kök örnekleri polietilen torbaya konur, ağzı bağlanır ve etiketli ikinci bir torbaya yerleştirilir.
- Etikete tarih, yer, ürün ve üretici bilgisi suya dayanıklı kalemle yazılır.
- Örnekler doğrudan güneşe, aşırı sıcağa ve soğuğa bırakılmaz. Mümkünse aynı gün, en geç 5 gün içinde laboratuvara ulaştırılır.
Örneğinizi İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze götürebilir ya da bölgenizdeki nematoloji laboratuvarı bulunan araştırma enstitüsüne başvurabilirsiniz. Örneğin Bornova’daki Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü ve Diyarbakır’daki Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü bünyesinde nematoloji laboratuvarları bulunmaktadır. Nasıl ve nereye göndereceğinizi önceden müdürlüğünüzden öğrenmeniz önerilir.
Solarizasyon: Güneşle Toprak Temizliği
Solarizasyon, yaz aylarında nemli toprağın şeffaf plastikle örtülerek güneş enerjisiyle ısıtılması ve böylece topraktaki hastalık etmenleri, nematodlar ve yabancı ot tohumlarının etkisizleştirilmesidir. Bakanlığa bağlı Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün 2022 tarihli yayınına göre ucuz, basit ve kimyasal içermeyen, çevre dostu bir yöntemdir. Kök-ur nematodları solarizasyonun etkili olduğu zararlılar arasında sayılır.
Uygulama adımları
- Zaman: Bakanlığın teknik talimatına göre temmuz-ağustos aylarında, güneşin en güçlü olduğu dönemde uygulanır.
- Süre: Talimatta 4–8 hafta önerilir. Alata Enstitüsü yayınında da genellikle 4–6 haftanın yeterli olduğu, sıcağa dayanıklı ya da derinde yaşayan etmenler için sürenin 8–10 haftaya uzatılabileceği belirtilir.
- Sulama: Toprak önce 40–50 cm derinliğe kadar sulanır. Tava gelince 30–40 cm derinlikte işlenir, kesekler kırılır ve yüzey düzeltilir.
- Damla hatları: Örtüden önce damla sulama hatları döşenir. Örtü altında toprak kurursa damla sulama çalıştırılır.
- Plastik: 0,025–0,1 mm kalınlığında, şeffaf, UV katkılı polietilen örtü kullanılır. Örtü yırtık ve delik olmamalı, kenarları toprakla iyice kapatılmalı ve toprak ile örtü arasında hava boşluğu kalmamalıdır.
- Organik madde: Talimata göre örtüden önce toprağa metrekareye 1 kg yaş tavuk gübresi veya 3 kg yaş sığır gübresi karıştırmak etkinliği artırır.
- Sırta dikim: Sırt yapılacaksa sırtlar solarizasyondan önce hazırlanır.
Solarizasyondan sonra dikkat
Örtü kaldırıldıktan sonra toprak 15 cm’den derin işlenmemelidir. Aksi hâlde derindeki temizlenmemiş toprak yüzeye çıkar. Alata Enstitüsü yayınına göre solarizasyon sonrası toprak yeniden bulaşmaya açıktır. Bu nedenle başka alanlardan gelen toprak, su ve fidelerle bulaşmaya karşı dikkatli olunmalıdır.
Dayanıklı Çeşit, Anaç ve Aşılı Fide
Teknik talimatta, nematodlu alanlarda dayanıklı veya toleranslı çeşitlerin ve dayanıklı ya da toleranslı anaçlara aşılanmış fide ve fidanların kullanılması önerilir. Bu yöntem, özellikle her yıl domates veya hıyar yetiştirilen seralarda popülasyonu düşük tutmanın en pratik yollarından biridir.
- Fide alırken çeşidin ya da anacın kök-ur nematoduna dayanıklılık bilgisini satıcıdan ve tohum ambalajından kontrol edin.
- Dayanıklı çeşit ve anaçları tek başına bir çözüm olarak görmeyin. Talimattaki diğer önlemlerle, yani temiz fide, solarizasyon ve hijyenle birlikte kullanın.
- Analiz sonucunda hangi Meloidogyne türünün bulunduğunu öğrenmek, uygun çeşit ve anaç seçiminde ziraat mühendisinize yol gösterir.
Bölgenize uygun dayanıklı çeşit ve anaçlar için İlçe Müdürlüğünüzdeki ziraat mühendislerine danışın.
Ekim Nöbeti ve Hijyen
Ekim nöbeti
Kök-ur nematodunun çok sayıda konukçusu olduğu için ekim nöbetinin etkisi sınırlıdır. Yine de aynı serada domates, hıyar, patlıcan ve biber gibi duyarlı ürünleri yıllarca peş peşe yetiştirmek, popülasyonun her sezon katlanarak artmasına yol açar. Mümkün olduğunda duyarlı ürünlerin arasına daha az duyarlı ürünler ya da dayanıklı çeşitler koymak ve ürün sırasını analiz sonuçlarına göre planlamak yararlıdır. Hangi ürünün sizin serada uygun olduğunu analiz sonucuna göre bir ziraat mühendisiyle belirleyin.
Hijyen önlemleri
Bakanlığın teknik talimatında sayılan hijyen ve kültürel önlemler şunlardır:
- Temiz fide: Nematodla bulaşık olmayan fide ve fidan kullanın. Mümkünse üretim materyalini ve dikim yapılacak alanın toprağını önceden analiz ettirin.
- Temiz su: Sulama suyunun nematodla bulaşık olmamasına dikkat edin.
- Kök artıklarını uzaklaştırın: Hasattan sonra domates, patlıcan ve hıyar köklerini toprakta bırakmayın. Kökleri söküp yakın ya da güneş ve rüzgârda kurutun.
- Yaz sürümü: Dikimden önce sıcak ve kurak yaz aylarında toprağı 15 gün arayla en az iki kez, 30–40 cm derinlikte alt üst edin. Böylece nematodlar güneşe ve kuruluğa maruz kalır.
- Alet ve makine temizliği: Bulaşık alanda kullanılan alet ve makineleri temizlemeden başka seraya götürmeyin. Sera girişlerinde sönmemiş kireç kullanın.
- Yabancı otlar: Köpek üzümü (Solanum nigrum) başta olmak üzere birçok yabancı ot nematoda konukçuluk yapar. Sera içi ve çevresindeki yabancı otlarla mücadele edin.
Biyolojik mücadele
Talimatta kök-ur nematoduna karşı etkili doğal düşmanlar arasında bazı funguslar (Arthrobotrys, Paecilomyces, Trichoderma ve Verticillium türleri) ile Pasteuria penetrans bakterisi sayılır. Pasteuria penetrans‘ın Doğu Akdeniz Bölgesi’ndeki bazı seralarda doğal olarak bulunduğu belirtilir. Alata Enstitüsü yayınında da solarizasyondan sonra yararlı mikroorganizma uygulamasının olumlu sonuç verdiği ifade edilir.
Kimyasal Mücadele
Teknik talimata göre kimyasal mücadele en son başvurulacak yöntemdir ve kültürel önlemler iyi uygulanmadan başarılı olmaz. Önceki yıl ağır bulaşma görülen alanlarda, ekim veya dikimden önce popülasyonu en aza indirmeye yönelik yapılır. Sebzelerde sezon ortasında nematisit kullanımı önerilmez. Toprak fumigantları ve nematisitler insan, hayvan ve çevre sağlığı açısından ciddi riskler taşır. Bu ürünler yalnızca uzman denetiminde ve analiz sonucuna göre kullanılmalıdır.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Sık Sorulan Sorular
Bitkilerim soluyor, bu kesin nematod mu?
Hayır. Solgunluk; su eksikliği, kök çürüklüğü ve solgunluk hastalıkları gibi farklı nedenlerden de kaynaklanabilir. Bitkiyi söküp köklerine bakın. Köklerde urlar görüyorsanız nematod olasılığı yüksektir. Ancak kesin teşhis için toprak ve kök örneğini İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze ya da nematoloji laboratuvarı bulunan bir enstitüye götürün.
Solarizasyon nematodları tamamen yok eder mi?
Solarizasyon tek başına her sorunu çözen bir yöntem olarak görülmemelidir. Alata Enstitüsü yayınında solarizasyondan sonra toprağın yeniden bulaşmaya açık olduğu vurgulanır. Bu yüzden solarizasyonu temiz fide, dayanıklı çeşit veya aşılı fide, kök artıklarının uzaklaştırılması ve alet temizliğiyle birlikte uygulamak gerekir.
Toprak örneğini ne zaman almalıyım?
Toprak nemliyken ve sıcaklığı 15°C’nin üzerindeyken, tercihen bitkiler belirti gösterdiği dönemde örnek alın. Dikim öncesi analiz, yeni sezona temiz başlamanın en güvenli yoludur.
İlgili Rehberler
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Zirai Mücadele Teknik Talimatları: Kök-ur Nematodları (Meloidogyne spp.)
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Bitki Paraziti Nematodlar İçin Örnek Alma Teknikleri (Çiftçi Bülteni, 2017)
- TAGEM – Örtüaltı Sebze Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
- TAGEM – Açık Alan Domates Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Solarizasyon (2022)
- Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü (Bornova) – Nematoloji Laboratuvarı
- Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü (Diyarbakır) – Nematoloji Laboratuvarı
Kapak fotoğrafı: Kök-ur nematodunun köklerde oluşturduğu urlar. Fotoğraf: Jeffrey W. Lotz, Florida Department of Agriculture and Consumer Services, Bugwood.org, Wikimedia Commons, CC BY 3.0 us
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
