Salatalık Yetiştiriciliği: Açık Tarla ve Serada Dikim, Bakım ve Hasat

Salatalık (hıyar), kabakgiller ailesinden, sıcağı seven ve kısa sürede ürüne gelen bir sebzedir. Türkiye’de hem açık tarlada yaz sebzesi olarak hem de seralarda neredeyse yıl boyu yetiştirilir. Taze tüketimin yanında turşuluk olarak da büyük talep görür.

Bu rehberde salatalığın iklim ve toprak isteklerini, sofralık, turşuluk ve partenokarp çeşit tiplerini, fide yetiştirme ve dikimi, serada terbiye, budama ve askıya almayı, gübreleme ve sulamayı, başlıca hastalık ve zararlıları, hasat ile hasat sonrası işlemleri ele alıyoruz. Sera kurulumu, iklim kontrolü, solarizasyon gibi genel örtü altı konuları için sitemizdeki Sera ve Örtü Altı Yetiştiriciliği rehberine bakabilirsiniz. Burada yalnızca salatalığa özgü noktalara odaklanıyoruz.

İçindekiler

İklim ve Toprak İstekleri
Çeşit Tipleri: Sofralık, Turşuluk ve Partenokarp
Fide Yetiştirme ve Dikim
Terbiye, Budama ve Askıya Alma
Gübreleme
Sulama
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Hasat ve Muhafaza
Sık Sorulan Sorular

İklim ve Toprak İstekleri

Sıcaklık, ışık ve nem

Salatalık soğuğa dayanıksız bir bitkidir. Bakanlığa bağlı Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün örtü altı yayınında belirtildiği gibi, bitki ancak 15 °C’nin üzerinde gelişmesini sürdürür. En uygun sıcaklıklar gece 15–18 °C, gündüz 20–25 °C’dir. Sıcaklığın etkileri şöyle özetlenebilir:

25 °C’nin üzeri: Bitki hızla boy atar, boğum araları uzar ve birim alandan alınan verim düşer.
30 °C’nin üzeri: Gün içinde geçici solgunluklar başlar.
40 °C’nin üzeri: Yapraklarda yanıklar oluşur ve bitki kullanılamaz hale gelebilir.
Aşırı soğuk: Verim kaybına ve donmaya yol açar.

Işık bakımından 6.000–8.000 lüks yeterli, 15.000 lüks ise en uygun kabul edilir. Salatalık %90’a kadar nemde rahat gelişir. Ancak meyvenin gevrek kalması için nemin %90’ı aşmaması ve %50’nin altına düşmemesi istenir. Nem düştüğünde bitkide solgunluk başlar ve meyve kartlaşır. Çok yüksek nem ise mildiyö ve kurşuni küf gibi mantar hastalıklarını davet eder.

Toprak

Salatalık tınlı-kumlu veya kumlu-tınlı, gevşek yapılı, en az 40–50 cm derinliğinde toprakları sever. Toprak pH’sının 5,5–7,5 arasında, organik madde oranının en az %5 olması önerilir. Kireç ve tuz içeriği yüksek topraklar uygun değildir. Samsun İl Müdürlüğü’nün sebzecilik kitabında salatalığın tuzluluğa çok hassas olduğu, drenajı iyi ve hastalık-zararlıdan arî toprakların seçilmesi gerektiği vurgulanır.

Kazık kök kısa kalır, yan kökler ise 50–100 cm’ye kadar yayılır. Köklerin %60–70’i toprağın 10–20 cm’lik üst katmanında bulunur. Bu nedenle toprağın üst katmanının iyi havalanması ve su tutmaması önemlidir.

Çeşit Tipleri: Sofralık, Turşuluk ve Partenokarp

Salatalık çeşitleri kullanım amacına ve meyve tutma şekline göre gruplanır. Çeşit seçimi, yetiştirme yerini (açık tarla veya sera) ve pazarı belirleyen ilk karardır.

Sofralık çeşitler: Taze tüketim için yetiştirilir. Bakanlığın örtü altı fizibilite çalışmasında örnek alınan seralarda 15–16 cm uzunluğunda, her salkımda 2–3 meyve veren orta segment çeşitler kullanılmıştır.
Turşuluk çeşitler: Küçük boyda hasat edilen, kornişon tipi olarak bilinen çeşitlerdir. Turşuluk üretimde bu tip tercih edilir.
Partenokarp (ginoik) hibritler: Seralarda kullanılan F1 hibritlerin büyük kısmı bu gruptadır. Ağırlıklı olarak dişi çiçek açarlar ve meyveyi tozlanma olmadan bağlarlar. Bakanlık kaynaklarına göre bu çeşitlerde tozlanma istenmez; tozlanma olursa şekilsiz meyveler oluşabilir. Bu nedenle partenokarp salatalık seralarına tozlayıcı arı konması gerekmez.
Yerel tipler: Kokulu ve ince kabuklu yerel tipler hâlâ aranır. Bakanlığa bağlı Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, eski Çengelköy tipinde kokulu bir çeşidin tohumunu üreticiye sunmaktadır.

Serada ayrıca verim şekline göre iki tip çeşit ayrılır. Mono verimli çeşitler daha çok ana gövde üzerinde ürün verir ve tek ürün yetiştiriciliğine uygundur. Multi verimli çeşitler ise sürekli ürün verir. Budama şekli bu ayrıma göre değişir.

Fide Yetiştirme ve Dikim

Fide mi, doğrudan ekim mi?

Salatalıkta tohum doğrudan tarlaya ekilebilir. Açık tarlada özellikle geniş alanlarda bu yöntem yaygındır. Tohumlar ekimden 4–8 gün sonra çimlenir. Erkenciliğin önemli olduğu seralarda ve erkenci açık tarla üretiminde ise fide kullanılır.

Fide yetiştirmede ortamın hastalıktan arî olması şarttır. Toprak-kum-yanmış gübre karışımı veya torf-perlit karışımı kullanılabilir. Ortam ekimden bir gün önce sulanır. Fide döneminde toprak sıcaklığı için 18–20 °C, hava sıcaklığı için gündüz 20–24 °C, gece 18–20 °C uygundur. Fideler 3–4 gerçek yapraklı dönemde dikilebilir. Alata Enstitüsü’nün yayınında 5–6 gerçek yaprağa ulaşmış fidelerin dikildiği belirtilir. Çökerten riskine karşı fidelik seyrek ekilmeli, fazla sulanmamalı ve aşırı azotlu gübreden kaçınılmalıdır.

Toprak kökenli hastalıkların ve düşük sıcaklığın sorun olduğu seralarda aşılı fide de kullanılabilir. Alata Enstitüsü’nün yayınına göre salatalıkta en yaygın anaçlar kabak türler arası melezleridir (Cucurbita maxima x C. moschata). Düşük sıcaklığa dayanıklılığı nedeniyle Cucurbita ficifolia anacı da tercih edilir.

Dikim zamanı ve sıklığı

Açık tarlada ekim veya dikim, don tehlikesi tamamen geçip toprak ısındıktan sonra yapılmalıdır. Bitki 15 °C’nin altında gelişemediğinden erken dikim kazanç değil kayıp getirir. Doğru tarih bölgeye göre değiştiği için il veya ilçe müdürlüğünüzün yerel takvimini esas alın.

Seralarda iki dönemli üretim yaygındır. Bakanlığın 2023 tarihli sera fizibilite raporunda örnek işletme için birinci dönem mart–haziran, ikinci dönem ağustos–ocak olarak planlanmış, yoğun ısıtma gerektiren ocak–şubatta üretim yapılmamıştır. Daha serin bir bölge olan Samsun için yazılmış kaynakta ise ilkbahar yetiştiriciliğinde tohum ekiminin şubatın ikinci haftası, sonbahar yetiştiriciliğinde temmuzun ikinci haftası yapıldığı belirtilir.

Serada yaygın dikim düzeni çift sıralı 100 x 50 x 50 cm‘dir. Bu düzende dekara yaklaşık 2.666 bitki düşer. Fizibilite raporunda ise dönem başına dekara yaklaşık 3.000 fide hesaplanmıştır. Masuraların kuzey-güney yönünde kurulması önerilir.

Terbiye, Budama ve Askıya Alma

Bakanlık kaynaklarına göre seralarda salatalıkta budama zorunludur. Budama, bitkinin enerjisini meyveye yönlendirir, havalanmayı artırır ve hastalık riskini azaltır.

Askıya alma

Serada bitkiler, tavana gerilen taşıyıcı tellere bağlanan askı iplerine sarılarak dik büyütülür. İp, fidenin dibine gevşek bir düğümle veya klipsle tutturulur. Gövde büyüdükçe ipe sarılır. Böylece meyveler temiz kalır ve hasat kolaylaşır. Açık tarlada salatalık çoğunlukla yerde serbest büyütülür. Ancak destek veya tel sistemi kurulursa meyve kalitesi artar ve hasat kolaylaşır.

Budama

Alt kısmın temizlenmesi: Topraktan itibaren ilk 30–35 cm’deki koltuk sürgünleri ve varsa çiçekler alınır. Böylece bitki önce sağlam bir gövde ve kök geliştirir.
Mono verimli çeşitler: Koltuk sürgünleri 2. veya 3. yaprak koltuğundan budanır. 6. boğumdan sonra tepe alınabilir. Tek ürün yetiştiriciliğinde bitkinin yaklaşık 6 ay serbest büyümesine de izin verilebilir.
Multi verimli çeşitler: Tüm koltuk sürgünleri temizlenir. Ana gövdenin büyümesi istenen yükseklikte durdurulur.
Yaprak alma: Alttaki sararmış ve aşırı büyümüş yapraklar, gereksiz besin tüketimini önlemek ve havalanmayı artırmak için temizlenir.

Gübreleme

Gübreleme mutlaka toprak analizine dayanmalı ve öneriyi bir uzman hazırlamalıdır. Analiz yapılamadığı durumlar için Bakanlık kaynaklarında genel bir çerçeve verilir. Dekardan 15–20 ton verim beklenen, yaklaşık 6 aylık bir sera döneminde 15 günde bir olmak üzere toplam 12 gübreleme yapılır. Saf madde olarak dekara toplam şu miktarlar önerilir:

Azot (N): 90–95 kg/da
Fosfor (P2O5): 15–25 kg/da. Fosforun tamamı taban gübresi olarak verilir.
Potasyum (K2O): 100–110 kg/da

Damla sulama ile gübre verilmesine çiçeklenme ve ilk meyve tutumuyla birlikte başlanır. Samsun İl Müdürlüğü’nün kaynağında, ilk meyve tutumundan ilk hasada kadar gübre miktarının artırılıp hasat sonuna doğru azaltılması önerilir. Aynı kaynak, geç sonbahar ve kış aylarında ürenin yerine nitrat formundaki azotun tercih edilmesini tavsiye eder.

Fazla gübre salatalıkta özellikle risklidir. Bitki tuzluluğa çok hassastır. Bakanlığın sera fizibilite raporunda seralarda açık alana göre 6–8 kat fazla gübre kullanıldığı, bunun tuzluluk, yüksek pH ve su kirliliği riski doğurduğu belirtilir. Aşırı azot ayrıca kök boğazı yanıklığı, kırmızı örümcek ve sarı çay akarı gibi sorunları artırır.

Sulama

Salatalıkta susuz yetiştiricilik mümkün değildir. Köklerin büyük bölümü yüzeye yakın olduğundan sulama sık ve az miktarda yapılmalıdır. Su eksikliğinde bitkide geçici solgunluk görülür ve meyve kalitesi bozulur.

Işığın ve sıcaklığın yüksek olduğu dönemlerde bir salatalık bitkisi günde metrekare başına 2,5–4 litre su tüketebilir. Bu nedenle dengeli bir sulama programı şarttır.
Damla sulama hem su tasarrufu hem de gübrenin suyla verilmesi açısından en uygun yöntemdir.
Her gün hasat yapılabildiği için sulamanın hasattan hemen sonra yapılması önerilir.
Kök boğazının ıslanması kök boğazı yanıklığı ve solgunluk hastalıklarını kolaylaştırır. Karıkla sulanan tarlalarda dikim karık sırtına yapılmalı, su kök boğazına değdirilmemelidir.
Üstten (yağmurlama) sulama yaprak hastalıklarını artırdığından salatalıkta tercih edilmemelidir.

Başlıca Hastalık ve Zararlılar

Salatalıkta hastalıkların çoğu nem ve sıcaklık yönetimiyle doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle kültürel önlemler mücadelenin temelidir.

Hastalıklar

Külleme: Önce yaşlı yaprakların üst yüzünde beyaz, toz görünümlü lekeler çıkar. Lekeler birleşip yaprağın iki yüzünü, sapı ve gövdeyi kaplar, sonra koyulaşır. Yapraklar kurur ve gelişme durur. Yaklaşık 27 °C’de en iyi gelişir. Hasattan sonra hastalıklı artıklar toplanıp imha edilmelidir.
Mildiyö: Yaprak üst yüzünde soluk yeşil-sarımsı lekeler, bunların tam altında gri veya menekşe renkli küf görülür. Yaklaşık 20–22 °C ve %90 nemde hızla yayılır. Sık dikimden kaçınmak ve havalandırmayı iyi yapmak en önemli önlemlerdir.
Köşeli yaprak lekesi (bakteriyel): Damarlarla sınırlı, köşeli, zamanla delinen yağlı lekeler oluşur. Sabah erken saatlerde yaprak altında bakteriyel akıntı görülür. Bulaşık tohum, bitki artıkları ve sulama suyuyla taşınır. Temiz tohum ve en az 2 yıllık ekim nöbeti önerilir.
Kurşuni küf: Gövde ve meyvede çürüklük yapar. 20–25 °C ve %95–98 nemde artar. İyi havalandırma ve dengeli gübreleme gerekir.
Kök boğazı yanıklığı, solgunluk ve kök çürüklükleri: Aşırı sulama, ağır ve su tutan toprak ve fazla azot riski artırır. Sırta dikim, kök boğazını kuru tutmak, ekim nöbeti ve hasta bitkilerin imhası önemlidir.
Virüs hastalıkları: Cucumber mosaic virus (CMV), karpuz mozaik virüsü ve kabak sarı mozaik virüsü yapraklarda mozaik, şekil bozukluğu ve bodurluk, meyvede renk ve şekil bozukluğu yapar. Çoğu yaprakbitleriyle ve mekanik yolla bulaşır. Yaprakbiti kontrolü, yabancı ot temizliği, sertifikalı tohum ve hasta bitkilerin söküp imhası gerekir.

Zararlılar

Bakanlığın sera fizibilite raporunda salatalıkta en önemli zararlılar olarak kırmızı örümcek, thripsler ve beyazsinek sayılır. Bunlara yaprakbitleri, yaprak galeri sinekleri ve sarı çay akarı eklenebilir. Açık tarlada fide döneminde tohum sineği ve danaburnu, yaz aylarında ise karpuz telli böceği zarar yapabilir. Bakanlık kaynaklarına göre kırmızı örümcek ağır bulaşmalarda verimi %40–60 oranında düşürebilir.

Zararlılara karşı kültürel önlemler şunlardır: temiz fide kullanmak, sera havalandırma açıklıklarını ince tülle kapatmak, sarı yapışkan tuzaklarla izleme yapmak, yabancı otları temizlemek, aşırı azottan kaçınmak, yanmış çiftlik gübresi kullanmak ve Encarsia formosa, Orius türleri, Diglyphus isaea ve uğur böcekleri gibi doğal düşmanları korumak.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Her gün hasat yapılan bir üründe ilaçlama ile hasat arasında bırakılması gereken bekleme süresine özellikle dikkat edilmelidir.

Hasat ve Muhafaza

Hasat

Salatalık çeşide ve pazara göre 10–30 cm boyunda hasat edilir. Turşuluk çeşitler çok daha küçük boyda toplanır. Meyveler hızla büyüdüğü için yoğun dönemde her gün hasat yapılabilir. Hasat geciktiğinde meyve aşırı irileşir, kabuğu sararır ve sertleşir, parlaklığını kaybeder ve üzeri çatlayabilir.

Bakanlığın 2023 tarihli sera fizibilite raporundaki örnek işletmede yıllık verim, iki dönem toplamı olarak dekara 24 ton kabul edilmiştir. Gerçek verim çeşide, döneme ve bakıma göre değişir.

Hasat sonrası

Salatalık ince kabuklu ve su oranı yüksek bir sebzedir. Kısa sürede su kaybeder ve buruşur. Alata Enstitüsü’nün derim sonrası kayıplarla ilgili yayınında sebzeler için genel olarak şu noktalar önerilir:

Ürün derim sırasında ve sonrasında güneşten korunmalı, uygun ve temiz kaplara toplanmalıdır.
Mümkün olan en kısa sürede paketleme yerine veya pazara ulaştırılmalı, gerekirse ön soğutmaya alınmalıdır.
Seçme ve boylama dikkatle yapılmalı, sarsıntıyı önleyen ambalajlar kullanılmalıdır.
Sıcaklık istekleri farklı olan veya etilen üreten ürünlerle birlikte taşınmamalı ve depolanmamalıdır.

Salatalık sıcak iklim sebzesi olduğundan çok düşük sıcaklıklarda bekletilmesi de kaliteyi bozabilir. Depolama koşullarını ürününüzün pazarına ve süresine göre belirlemek için soğuk depo işletmecisi veya İl Müdürlüğü uzmanlarıyla görüşmeniz önerilir.

Sık Sorulan Sorular

Partenokarp salatalık serasına bombus arısı koymak gerekir mi?

Hayır. Partenokarp (ginoik) çeşitler meyveyi tozlanma olmadan bağlar. Bakanlık kaynaklarına göre bu çeşitlerde tozlanma istenmez, çünkü tozlanan çiçeklerden şekilsiz meyveler oluşabilir. Tozlayıcı ihtiyacı yalnızca tozlanma gerektiren çeşitlerde söz konusudur.

Salatalık meyvesi neden kart veya şekilsiz olur?

Meyve kalitesini en çok sıcaklık, nem ve su dengesindeki dalgalanmalar bozar. 30 °C’nin üzerindeki sıcaklıklar, nemin %50’nin altına düşmesi ve düzensiz sulama bitkide strese, meyvede kartlaşmaya ve kalite kaybına yol açar. Partenokarp çeşitlerde tozlanma da şekil bozukluğu yapabilir. Sık ve dengeli sulama, iyi iklim yönetimi ve dengeli gübreleme en etkili önlemlerdir.

Salatalığı aynı yere her yıl dikebilir miyim?

Önerilmez. Köşeli yaprak lekesi için en az 2 yıl, antraknoz için en az 3 yıl ekim nöbeti önerilir. Solgunluk ve kök çürüklüğü etmenleri toprakta uzun süre yaşar. Aynı yere sürekli salatalık veya diğer kabakgilleri dikmek bu hastalıkları biriktirir.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Örtü altında askıya alınarak yetiştirilen salatalıklar. Fotoğraf: Amnsalem, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.