Kırmızı Örümcek Zararlısı: Tanıma, Eşik Değerler ve Avcı Akarlar

Kırmızı örümcekler, adları örümcek olsa da aslında böcek değil, çıplak gözle zor fark edilen küçük akarlardır. Meyve bahçelerinden pamuk ve mısır tarlalarına, seralardan çilek alanlarına kadar çok geniş bir yelpazede zarar yaparlar. Sıcak ve kuru havalarda birkaç hafta içinde patlama yapabilen popülasyonları, yaprakları bronzlaştırıp döker, bitkiyi zayıflatır ve verimi düşürür.

Bu rehberde iki noktalı kırmızı örümcek, Avrupa kırmızı örümceği ve akraba türlerin nasıl tanınacağını, zarar belirtilerini, sıcak-kuru hava ile ilişkisini, yaprak sayımıyla izleme yöntemini ve Bakanlık talimatlarındaki eşik değerleri, avcı akarlar ve diğer doğal düşmanlarla biyolojik mücadeleyi ve ilaç direnci sorununu anlatıyoruz. Bilgiler TAGEM’in entegre mücadele teknik talimatları ve Bakanlığın Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına dayanıyor.

İçindekiler

1. Kırmızı Örümcek Nedir, Hangi Türler Önemlidir?
2. Zarar Belirtileri
3. Sıcak ve Kuru Hava ile İlişkisi
4. İzleme Yöntemi ve Eşik Değerler
5. Avcı Akarlar ve Diğer Doğal Düşmanlar
6. Kültürel Önlemler
7. İlaç Direnci Sorunu ve Kimyasal Mücadele
8. Sık Sorulan Sorular
9. İlgili Rehberler

Kırmızı Örümcek Nedir, Hangi Türler Önemlidir?

Kırmızı örümcekler, Tetranychidae familyasına bağlı akarlardır. Boyları genellikle yarım milimetrenin altındadır. Yaşam döngüleri yumurta, larva, iki nimf dönemi ve ergin olmak üzere beş evreden oluşur. Larvanın 3 çift, nimf ve erginlerin 4 çift bacağı vardır. Ülkemizde öne çıkan türler şunlardır:

İki noktalı kırmızı örümcek (Tetranychus urticae)

En yaygın ve en geniş konukçulu türdür. Dişiler 0,3–0,5 mm boyundadır. Rengi yeşilimsi sarıdan kahverengimsi yeşile kadar değişir. Vücudun iki yanında birer siyah leke bulunur. Türün adı da buradan gelir. Kışlayan dişiler turuncu-kiremit rengine döner. Yaprakta yoğun ağ örer ve bir yaprak üzerinde tüm dönemleri bir arada görmek mümkündür. Mısır talimatına göre 180’den fazla konukçusu vardır. Mısır, pamuk, soya, birçok sebze ve meyve ile yabancı otlar bunlar arasındadır.

Avrupa kırmızı örümceği (Panonychus ulmi)

Daha çok meyve ağaçlarında görülür. Dişiler koyu kırmızı, erkekler pembemsi gridir. İki noktalı türün aksine ağ örmez. Kışı dal ve sürgünlere bırakılmış kırmızı kışlık yumurtalar hâlinde geçirir. Bakanlığın incir talimatına göre yılda 8–9 döl verir.

Diğer türler

Pamuk kırmızı örümceği (Tetranychus cinnabarinus) mısır ve pamukta, akdiken akarı ile meyve kahverengi akarı (Bryobia rubrioculus) ise elma, armut ve ayva bahçelerinde sorun olabilir. Çilek talimatında Aydın’da örtüaltında Tetranychus turkestani türünün de saptandığı belirtilir. Türler arasında biyoloji ve eşik farkları olabileceği için teşhis önemlidir.

Zarar Belirtileri

Kırmızı örümcekler çoğunlukla yaprağın alt yüzünde yaşar ve hücre özsuyunu emerek beslenir. Bakanlık talimatlarında tarif edilen belirtiler şunlardır:

• Yaprağın üst yüzünde önce küçük, soluk sarı veya beyazımsı noktalar oluşur.
• Noktalar birleşerek yaygın bir bronzlaşmaya, sararmaya ya da kahverengileşmeye dönüşür.
• Şiddetli zarar gören yapraklar kurşuni veya gümüşi bir renk alır, kurur ve erken dökülür.
• İki noktalı türde yaprak altında, yoğunlukta ise sürgün uçlarında ince ağlar görülür. Ağ yoğunluğu, popülasyonun yüksek olduğunu gösterir.
• Meyve ağaçlarında ağaç zayıflar, sürgünler olgunlaşamaz ve kış donlarından zarar görebilir. Bir sonraki yılın meyve gözleri iyi gelişmediği için verim yıldan yıla düşer.
• Pamukta taraklanmadan önceki yoğunluk taraklanmayı geciktirir, sonraki yoğunluk tarak, çiçek ve koza dökümüne yol açar.
• Mısırda zarar alt yapraklardan başlayıp yukarı doğru ilerler. Koçan üstündeki yapraklara ulaşırsa verim kaybı ciddileşir.
• Çilek talimatına göre yoğun popülasyonda çilekte verim kaybı %50’ye varabilir.

Alt yapraklardaki sararma, mısırda ve diğer bitkilerde kuraklık stresiyle karıştırılabilir. Yaprağın altına bir büyüteçle (lup) bakmak, hareketli küçük noktaları ve yumurtaları görmek için en kolay yoldur. Teşhisten emin değilseniz belirtili yaprakları kapalı bir poşette İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze ya da bölgenizdeki zirai mücadele araştırma enstitüsüne götürün.

Sıcak ve Kuru Hava ile İlişkisi

Kırmızı örümcek, sıcak ve kuru havayı seven bir zararlıdır. Bakanlık talimatları bu ilişkiyi farklı ürünler için açıkça vurgular:

• Nem: TAGEM’in Pamuk Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre nispi nem %70’in altına düştüğünde gelişme hızlanır.
• Kısa döl süresi: Yumurtalar sıcaklığa bağlı olarak 2–9 gün içinde açılır. Bir döl 10–20 günde tamamlanır ve tür yılda 10–20 döl verebilir. Bir dişi ömrü boyunca 100–200 yumurta bırakabilir.
• Yaz zirvesi: Meyve bahçelerinde popülasyon haziranda artmaya başlar, temmuz-ağustosta zirve yapar. Akdeniz Bölgesi’nde mısırda da en yüksek yoğunluk temmuz-ağustostadır. Ağustos sonrasında serinleme ve çiğ artışıyla genellikle düşer. Yağış ise popülasyonu azaltır.
• Su stresi: Susuz kalan bitki akarlara karşı daha duyarlı hâle gelir. Mısır talimatına göre koçanda dane oluşumu döneminde sulamanın gecikmesi popülasyonun hızla artmasına yol açabilir. Çabuk kuruyan kumlu topraklarda risk daha yüksektir.
• Toz: Çilek talimatında belirtildiği gibi tozlu yol kenarlarında yoğunluk artar, çünkü toz doğal düşmanların etkinliğini azaltır.

Bu nedenle sıcak ve kuru geçen yaz haftalarında bahçe ve tarlaları daha sık kontrol etmek gerekir.

İzleme Yöntemi ve Eşik Değerler

Kırmızı örümcek mücadelesinde karar, yaprak sayımına göre verilir. Sayım yapılırken zararlı akarların yanında avcı akarlar da sayılmalıdır. Doğal düşman yeterliyse ilaçlamaya gerek kalmayabilir.

Meyve bahçeleri

Bakanlığın incir talimatına göre mayıstan itibaren bahçeyi temsil eden 10 ağaçtan toplam 100 yaprak koparılır ve düzenli sayım yapılır. Yaprak başına ortalama 10 hareketli birey aşıldığında ve doğal düşmanların etkinliği çok düşük olduğunda mücadele gerekir. Elma, armut ve ayva talimatında da 10 ağaçtan 100 yaprak alınarak 1–2 haftada bir sayım yapılması öngörülür. Meyve bahçelerinde kırmızı örümceğe karşı kış ilaçlaması önerilmez.

Pamuk

Bitkiler 4–6 yapraklı olduktan sonra en az haftada bir sayım yapılır. Yaprak altında, özellikle yaprak sapı ile ayanın birleştiği yer incelenir. Eşik, yaprak başına 10 ergin+nimftir.

Çilek

Kırmızı örümcek görülen alanlarda haftada bir, kritik dönemlerde iki kez, rastgele seçilen 50 bitkiden birer yaprakçık alınıp sayılır. Kimyasal mücadele için eşik, yaprakçık başına ortalama 10 veya daha fazla bireydir.

Örtüaltı sebzeler ve açık alan domates

TAGEM’in Örtüaltı Sebze Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre seçilen 30 bitkinin alt, orta ve üst yapraklarında lup ile sayım yapılır. Eşik değerleri yaprak büyüklüğüne göre değişir:

• Küçük yapraklı bitkiler (fasulye, biber vb.): Yaprakta 3 nimf+ergin,
• Büyük yapraklı bitkiler (domates, patlıcan, hıyar, kabak vb.): Yaprakta 5 nimf+ergin.

Açık alan domates talimatında da eşik yaprak başına 5 nimf+ergin olarak verilir.

Mısır

Mısır talimatında sayısal bir eşik yoktur. Tane bağlamadan önce alt yapraklarda sararma veya kahverengileşme başlamış ve yoğunluk yüksekse mücadele önerilebilir. Talimat, doğal düşmanların çoğu zaman popülasyonu baskı altında tuttuğunu ve önce doğal düşman kontrolü yapılması gerektiğini vurgular.

Avcı Akarlar ve Diğer Doğal Düşmanlar

Kırmızı örümceklerin doğada çok sayıda düşmanı vardır. Bakanlık talimatları, en iyi mücadele yolunun bu faydalıları korumak ve desteklemek olduğunu tekrar tekrar vurgular.

Avcı akarlar (Phytoseiidae)

Kırmızı örümceklerin en etkili düşmanları, onlarla beslenen avcı akarlardır. Talimatlarda Phytoseiulus persimilis, Typhlodromus türleri, Euseius finlandicus, Kampimodromus aberrans ve çok sayıda Amblyseius türü sayılır. Bu türlerin çoğu bahçelerde doğal olarak bulunur.

Serada avcı akar salımı

Örtüaltında Phytoseiulus persimilis salımı başarılı bir yöntemdir. Örtüaltı talimatına göre hıyar ve domateste yaprak başına 5 kırmızı örümcek görüldüğünde P. persimilis kullanılabilir. Salım, yaprak başına 1 avcı akar düşecek şekilde hesaplanır. Toplam yaprak sayısı, bitki başına ortalama yaprak sayısı ile seradaki bitki sayısının çarpılmasıyla bulunur. Avcılar seraya homojen dağıtılır. Çilek talimatında ise seralarda yaprakçık başına 5 birey görüldüğünde 1 avcı akara 20 kırmızı örümcek düşecek oranda salım yapılması, gerekirse haftalık olarak tekrarlanması önerilir.

Salım yapılacak serada üretim başında geniş etkili ilaç kullanılmamalıdır. Aksi hâlde avcı akarlar da ölür ve biyolojik mücadele başarısız olur.

Avcı böcekler

• Uğur böcekleri: Stethorus gilvifrons ve S. punctillum özelleşmiş kırmızı örümcek avcılarıdır. Scymnus türleri de etkilidir.
• Avcı thrips: Scolothrips longicornis, talimatlarda popülasyonu baskılamada önemli rol oynayan türler arasında sayılır.
• Avcı tahtakuruları ve diğerleri: Orius türleri, Deraeocoris türleri, Nabis türleri, Geocoris türleri ve yeşil gözlü böcek (Chrysoperla carnea).
• Entomopatojen funguslar: Çilek talimatında Beauveria bassiana ve Paecilomyces fumosoroseus anılır.

Mısır talimatı ilginç bir öneride bulunur: Tarla kenarındaki yabancı otlar kırmızı örümcek için kışlak olsa da doğal düşmanlara barınak sağladığı için korunmalıdır. Buna karşılık tarla içi ve bitki çevresindeki yabancı otlarla mücadele edilmelidir.

Kültürel Önlemler

• Bitkiyi su stresine sokmayın. Özellikle sıcak, rüzgârlı ve kuru dönemlerde sulamayı geciktirmeyin.
• Meyve bahçelerinde yere dökülen yaprakları toplayın. Kış sonunda gövde ve kök boğazındaki kavlamış kabukları kaldırmak, kışlayan dişilerin ölmesini sağlar.
• Hasattan sonra tarlayı sürerek kışlayan bitki artıklarını ve yabancı otları toprağa karıştırın.
• Çilek ve seralarda, örtüden önce yaşlı yaprakları temizleyin. Yoğunluğun kümelendiği yaprakları toplayıp imha edin.
• Tozlu yol kenarlarında tozu azaltacak önlemler alın.
• Haziran-temmuz gibi riskli aylarda bahçeyi sık sık kontrol edin.

İlaç Direnci Sorunu ve Kimyasal Mücadele

Kırmızı örümcekler çok kısa sürede çok sayıda döl verir. Bu nedenle aynı ilaç sık ve bilinçsiz kullanıldığında, ilaçtan etkilenmeyen bireyler hızla çoğalır ve ilaç zamanla etkisiz kalır. Bakanlığın entegre mücadele talimatları, entegre mücadelenin zararlıların ilaçlara direnç geliştirmesini geciktirdiğini vurgular. Direnci geciktirmek için talimatlarda öne çıkan ilkeler şunlardır:

• İlaçlama kararını sayıma ve eşiğe göre verin. Eşik aşılmadan ilaçlamayın.
• Yoğunluk başlangıçta genellikle tarla ve sera kenarlarında görülür. Bu durumda tüm alanı değil, yalnızca bu bölgeleri ilaçlayın.
• Yalnızca hedef zararlıya etkili, faydalılara yan etkisi az olan spesifik akarisitleri tercih edin. Geniş etkili ilaçlar avcı akarları öldürerek kırmızı örümcek salgınını daha da büyütebilir.
• Pamuk talimatında beyazsinek için önerildiği gibi, aynı etki grubundan ürünleri art arda kullanmayın. Farklı etki gruplarını dönüşümlü kullanın.
• İlacın yaprağın alt yüzüne ulaşmasına dikkat edin, serin ve rüzgârsız saatlerde uygulayın.
• Ruhsatsız ilaçları danışmadan kullanmayın. Malatya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, bu tür kullanımın kırmızı örümcek popülasyonlarının artma riskini yükselttiğine dikkat çekmiştir.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Sık Sorulan Sorular

Kırmızı örümceği çıplak gözle görebilir miyim?

Zor görülür. Boyları yarım milimetrenin altında olduğu için yaprağın alt yüzünü bir büyüteçle incelemek gerekir. Yaprak üst yüzündeki ince sarı noktalar ve yaprak altındaki ince ağlar, zararlının varlığına dair ilk ipuçlarıdır.

Kışın ağaçları kırmızı örümceğe karşı ilaçlamalı mıyım?

Bakanlığın meyve talimatlarında ve Malatya İl Müdürlüğü duyurusunda kırmızı örümceğe karşı kış mücadelesi önerilmemektedir. Bunun yerine yaz aylarında düzenli yaprak sayımı yaparak eşiğe göre karar vermek gerekir.

Serada avcı akar salmak ilaçlamaktan daha mı iyi?

Doğru zamanda yapılırsa avcı akar salımı, direnç sorunu yaratmadan uzun süreli kontrol sağlar. Ancak salım, popülasyon henüz düşükken yapılmalı ve öncesinde geniş etkili ilaç kullanılmamalıdır. Salım planı için bir ziraat mühendisinden destek alın.

İlgili Rehberler

• Süne Zararlısı: Biyolojisi, Ekonomik Zarar Eşiği ve Mücadele Rehberi
• Kök-ur Nematodları (Meloidogyne): Seralarda Belirtiler ve Mücadele

Kaynaklar

• TAGEM – Örtüaltı Sebze Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• TAGEM – Pamuk Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• TAGEM – Çilek Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• TAGEM – Açık Alan Domates Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• TAGEM – Elma, Armut ve Ayva Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• Tarım ve Orman Bakanlığı – Zirai Mücadele Teknik Talimatı: İncirde Kırmızı Örümcekler
• Tarım ve Orman Bakanlığı – Zirai Mücadele Teknik Talimatı: Mısırda Kırmızı Örümcekler
• Malatya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Kırmızı Örümcek ile Mücadele Yöntemleri (2017)

Kapak fotoğrafı: İki noktalı kırmızı örümcek (Tetranychus urticae). Fotoğraf: Murielle Desrois, Wikimedia Commons, CC0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.