Kestane, Türkiye’nin hem bahçelerinde hem de ormanlık alanlarında yetişen, uzun ömürlü ve iri gövdeli bir sert kabuklu meyve ağacıdır. Meyvesi taze, közlenmiş, şekerlenmiş ya da hamur hâlinde tüketilir; çiçekleri ise kendine özgü kestane balının kaynağıdır. Buna karşın kestane, iklim ve toprak seçiminde oldukça seçicidir. Ayrıca dal kanseri, mürekkep hastalığı ve son yıllarda yayılan kestane gal arısı gibi ciddi sağlık sorunlarıyla karşı karşıyadır.
Bu rehberde üretim bölgelerini, iklim ve toprak isteklerini, çeşitleri ve tozlanmayı, dikim, budama, gübreleme ve sulamayı ele alıyoruz. Ardından dal kanseri, mürekkep hastalığı ve gal arısına, son olarak da hasat ve muhafazaya geçiyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin ve Bitki Sağlığı ve Karantina Daire Başkanlığının yayınlarına dayanıyor. Diğer sert kabuklu meyveler için sitemizdeki ceviz, badem, fındık ve antep fıstığı rehberlerine de göz atabilirsiniz.
İçindekiler
Türkiye’de Kestane Üretim Bölgeleri
Kestane Türkiye’de ağırlıklı olarak Ege, Marmara ve Batı Karadeniz’in nemli ve yüksek kesimlerinde yetişir. Bakanlığa bağlı İncir Araştırma Enstitüsü’nün kestane yayınında 2016 yılı verilerine göre üretimin dağılımı şöyle verilmektedir:
- Aydın, toplam üretimin yaklaşık üçte birini (%34) karşılayarak ilk sırada yer alır. Kestane burada Aydın Dağları’nın İncirliova ile Buharkent arasındaki kesiminde, 700–1300 m yükseklikte ve özellikle kuzey yamaçlarda yetiştirilir.
- Aydın’ı sırasıyla İzmir, Kastamonu, Sinop ve Bartın izler.
- Bursa, Manisa, Balıkesir, Denizli ve Kütahya da kestane üretilen iller arasında sayılır.
Bu oranlar 2016 yılına aittir ve güncel durumu yansıtmayabilir. Güncel üretim istatistikleri için TÜİK verilerine ya da İl Tarım ve Orman Müdürlüklerine başvurabilirsiniz.
İklim ve Toprak İstekleri
İklim
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün kestane broşüründe belirtildiği gibi kestane kış soğuklarına dayanıklıdır. Asıl risk ise ilkbahar geç donları ile sonbahar erken donlarıdır. Öne çıkan iklim özellikleri şunlardır:
- Kış dinlenmesindeki ağaç −30 °C’ye kadar dayanabilir. Ancak sonbahar ve kış başındaki ani soğumalar kabukta don çatlaklarına yol açabilir.
- Çiçeklenmeden hasada kadar geçen süre yaklaşık 150–170 gündür ve bu dönemde yüksek bir sıcaklık toplamı gerekir.
- Yıllık yağışı 800–1400 mm olan yerlerde sulamasız yetişebilir. Çiçeklenmedeki yağmur meyve tutumunu azaltır.
- Yazın sıcaktan çok kuraklıktan zarar görür.
- Soğuk havanın biriktiği çukur vadi tabanlarına bahçe kurulmamalıdır.
- Mürekkep hastalığından korunmak için bahçe denizden en az 400 m yükseklikte kurulmalıdır.
Toprak
Kestane asidik toprak bitkisidir. Enstitünün önerilerine göre toprak:
- Derin, gevşek, geçirgen ve iyi havalanan yapıda olmalıdır.
- pH değeri 5,5–6 civarında, yani hafif asidik olmalıdır. Potasyumca zengin topraklar tercih edilir.
- Ağır, killi, su geçirmeyen ve taban suyu yüksek topraklardan kaçınılmalıdır. Bu tür yerlerde mürekkep hastalığı kolayca ortaya çıkar.
Asidik toprak isteği nedeniyle kireçli ve pH’sı yüksek topraklar kestane için uygun değildir. Bahçe kurmadan önce mutlaka toprak analizi yaptırın ve sonucu bir ziraat mühendisiyle değerlendirin.
Çeşitler, Aşılı Fidan ve Tozlanma
Tescilli ve yöresel çeşitler
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün broşüründe öne çıkan tescilli çeşitler şunlardır:
- Hacıibiş: Küçük, kaliteli meyveli sofralık bir çeşittir. Eylülün üçüncü haftasında olgunlaşır.
- Osmanoğlu: Verimlidir ve kestane şekeri yapımına uygundur.
- Sarıaşlama: Orta iri ile iri meyvelidir. Sofralık tüketime ve hamura uygundur.
- Mahmutmolla: Hamura uygundur, taze iken kabuğu zor soyulur. Eylülün son haftasında olgunlaşır.
- Hacıömer: Verimlidir. Taze tüketime ve hamura uygundur.
Karamehmet ve Firdola erkenci, Ayı Tabanı ise iri meyveli çeşitler arasındadır. Aydın yöresinde Sarı Aşı, Kara Aşı, Işıklar, Şekerci ve Kemer Aşısı gibi yöresel çeşitler de yaygındır.
Anaç ve aşılı fidan
Kestanede en güvenilir çoğaltma yöntemi aşılı fidan kullanmaktır. Anaç olarak tohumdan yetişen çöğürler kullanılır; tohumlar bunun için 0–4 °C’de yaklaşık üç ay katlanır. Kansere ve kök çürüklüğüne dayanıklı Marigoule ve Maraval anaçları da vardır, ancak İncir Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre kullanımları henüz yaygınlaşmamıştır. Fidanlıkta genellikle haziranda sürgün göz aşısı yapılır. Yabani kestane ağaçları ise çevirme aşısıyla verimli çeşitlere dönüştürülebilir. Fidanı ve aşı kalemini hastalıksız, belgeli bir kaynaktan alın; böylece dal kanseri ve gal arısını yeni alanlara taşımamış olursunuz.
Tozlanma
Kestanede erkek ve dişi çiçekler aynı ağaçta bulunur, ancak farklı zamanlarda olgunlaşır. Ağaçlar büyük ölçüde kendine uyuşmazdır, bu yüzden bahçede farklı bir çeşide ihtiyaç vardır. Tozlanma rüzgârla ve kısmen böceklerle olur; çiçeklenme mayıs–haziran aylarına denk gelir.
- İncir Araştırma Enstitüsü her üç sırada bir sıra tozlayıcı dikilmesini önerir. Tozlayıcının meyve kalitesi düşükse hâkim rüzgâr yönüne dekara bir ağaç yeterli olabilir.
- Yalova’daki enstitüye göre Hacıibiş ve Osmanoğlu için Karamehmet ve Firdola, Mahmutmolla için ise Sarıaşlama uygun tozlayıcılardır.
Dikim, Terbiye ve Budama
Dikim
- Kestane geniş taç yapan bir ağaçtır. Bu nedenle 7×7 m, 8×8 m ya da 10 m aralıklarla dikilir. Genel olarak dekara 16–20 ağaç yeterlidir.
- Dikim çukurları en az 40–50 cm genişlik ve derinlikte açılır.
- Aşılı fidanlar kış dinlenme döneminde dikilir. Aydın yöresinde dikim için şubatın ikinci yarısı ile mart ayı önerilir.
- Dikimden sonraki ilk 4–5 yıl, ağacın taç izdüşümüne 3–4 cm kalınlığında saman gibi bir malç sermek toprak nemini korur ve yabancı otları baskılar.
Terbiye ve budama
Kestane için önerilen terbiye sistemi doruk dallı (modifiye lider) sistemdir. Fidan dikimden sonra yaklaşık 70 cm’den kesilir. Bir sonraki yıl 3–4 yan dal ile bir doruk dalı bırakılır. Yan dalların gövdeyle 50–70° açı yapması istenir.
- Kestanede meyve veren tomurcuklar yıllık sürgünlerin ucunda oluşur. Bu nedenle verim çağındaki ağaçlarda sürgün kısaltması yapılmaz, yalnızca sık dallar seyreltilir.
- Yaşlanmış ve verimi düşmüş ağaçlar, ana dalları kuvvetli kesilerek gençleştirilir (kabaklama). Aydın yöresinde bu işlem 25–30 yılda bir uygulanır.
- Budama sırasında kabuğu soymamaya ve gereksiz yara açmamaya özen gösterin. Her yara, dal kanseri etmeni için açık bir giriş kapısıdır.
Gübreleme ve Sulama
İncir Araştırma Enstitüsü’nün yayınında, kestanede gübrelemenin toprak ve gerektiğinde yaprak analizine göre yapılması önerilir. Aynı kaynakta, bu konuda yapılmış bilimsel çalışmaların sınırlı olduğu da vurgulanır. Genel öneriler şöyledir:
- Dikim sırasında her çukura 2–3 kürek yanmış ahır gübresi ve 150–200 g kompoze gübre verilir.
- Bahçede dekara 3–5 ton yanmış ahır gübresi uygulanabilir.
- Kimyasal gübrenin türü ve miktarı mutlaka toprak analizi sonucuna göre bir ziraat mühendisi tarafından belirlenmelidir.
Yıllık yağışı yeterli olan kuzey yamaçlarda kestane genellikle sulanmaz. Ancak güney yamaçlarda, örneğin Nazilli çevresinde, sulama zorunludur. Bu yamaçlarda yaz kuraklığında damla sulama ile destek verilmesi önerilir. Eğimli arazilerde teraslama erozyonu önler. Ayrıca kasım ile nisan arasında toprak işlenmemesi tavsiye edilir. Hasattan sonra yerde kalan dikenli kabuklar da doğal bir malç görevi görür.
Kestane Dal Kanseri ve Mürekkep Hastalığı
Kestane dal kanseri
Kestane dal kanseri, Cryphonectria parasitica adlı mantarın yol açtığı ve Türkiye’de kestanenin en önemli sorunu kabul edilen bir hastalıktır. Bakanlığın survey talimatına göre hastalık ülkemizde ilk kez 1967’de Marmara Bölgesi’nde görülmüş, 1990’lardan itibaren Karadeniz ve Ege kestaneliklerine de yayılmıştır. Karantinaya tabi bir organizmadır.
Belirtiler:
- Zeytin yeşili olan kabuk kırmızımsı kahverengiye döner, çöker ve zamanla çatlar.
- İç kabukta sarımtırak, deve tüyü renginde bir mantar örtüsü (miselyum) oluşur.
- Nemli havalarda kabuk üzerindeki küçük kabarcıklardan sarı-turuncu renkli spor kütleleri çıkar.
- İletim demetleri zarar gördüğü için hastalıklı dallardaki yapraklar kurur. Genç ağaçlar kışın yapraklarını dökmeyebilir, yaşlı dallarda ise şişkinlik ve boyuna çatlaklar görülür.
- Kanserin altındaki gözlerden yeni sürgünler çıkar. Hastalık ilerledikçe bu sürgünler de kurur ve ağaç ölebilir.
Sporlar rüzgâr, yağmur, böcek ve kuşlarla taşınır; ağaca budama, böcek ve sırık yaralarından girer.
Önlemler:
- Hastalıklı dalları, hastalıklı kısmın yaklaşık 25 cm altından kesin ve yakarak imha edin. Tamamen kurumuş ağaçları kök boğazından kesip yakın.
- Budama ve aşı aletlerini her ağaçtan sonra dezenfekte edin. Kesim yüzeylerini aşı macunu gibi bir örtü maddesiyle kapatın.
- Hastalıklı ağaçlardan kesinlikle aşı kalemi veya çelik almayın. Hastalıklı alanlardan fidan ve odun taşımayın.
- Hasatta sırıkla çırpmak yerine yara açmayan yöntemleri tercih edin.
- Yeni bahçelerde dayanıklı anaç ve çeşitleri kullanın.
Mantarın zayıf (hipovirülent) ırkları saldırgan ırkları zayıflatabilir; Türkiye’de bu yolla biyolojik mücadele üzerine çalışmalar yürütülmektedir.
Mürekkep hastalığı
Mürekkep hastalığı, kestanenin köklerinde ve kök boğazında görülen, toprak kökenli bir çürüklüktür. Genç ağaçlarda hızlı, yaşlı ağaçlarda ise yavaş ilerler. Yapraklar küçük kalır, pörsür ve kurur. Yaşlı ağaçlarda kuruma tepeden başlayıp aşağıya doğru ilerler. Hastalık özellikle ağır, killi ve su tutan topraklarda ortaya çıkar.
Mücadelede korunma esastır. Bahçeyi iyi drene olan topraklara ve önerilen yüksekliğe kurun, hastalıksız fidan kullanın ve mümkünse dayanıklı kabul edilen Marigoule ve Maraval anaçları üzerine aşılı fidan tercih edin. Hastalıklı fidan ve aşı kalemini sağlıklı alanlara taşımayın.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Kestane Gal Arısı ve Biyolojik Mücadele
Kestane gal arısı (Dryocosmus kuriphilus), anavatanı Çin olan ve tek konukçusu kestane olan küçük bir böcektir. Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Sağlığı ve Karantina Daire Başkanlığı’nın broşürüne göre zararlı Türkiye’de ilk kez 2014 yılında Yalova’da, ormanlık alandaki kestane ağaçlarında tespit edilmiştir. Karantinaya tabi bir organizmadır ve kestanenin en tahripkâr zararlısı olarak tanımlanır.
Yaşam döngüsü ve belirtiler
- Zararlı yılda tek döl verir ve döllenmeden çoğalır. Bu nedenle tek bir dişi bile yeni bir alanda popülasyon başlatabilir.
- Erginler haziran–temmuz aylarında uçar ve sürgünlerdeki tomurcuklara yumurta bırakır. Bir dişi 100’den fazla yumurta bırakabilir.
- Larvalar kışı tomurcuk içinde geçirir. Bu dönemde gözle fark edilmezler.
- İlkbaharda tomurcuklar sürmeye başlayınca sürgün, yaprak sapı ve yaprak damarlarında yeşil ya da gül pembesi renkli galler (urlar) oluşur.
- Galler sürgün büyümesini ve çiçeklenmeyi engeller. Bakanlık kaynaklarına göre verim kaybı %50–70 düzeyinde olabilir, yoğun bulaşıklıkta %80’e kadar çıkabilir.
- Ergin çıktıktan sonra galler kuruyup odunlaşır ve iki yılı aşkın süre ağaçta kalabilir.
Yayılma ve karantina önlemleri
Zararlı en çok insan eliyle, yani bulaşık fidan, aşı kalemi, aşı gözü ve dal taşınmasıyla yayılır. Erginlerin uçuşu ve rüzgâr da doğal yayılmaya katkıda bulunur. Kastamonu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün 2020 tarihli duyurusunda zararlının yılda yaklaşık 40–45 km yayılabildiği belirtilmiştir. Bu nedenle:
- Başka bölgelerden kestane fidanı, aşı kalemi ve dalı getirmeyin.
- Bahçenizde gal belirtisi görürseniz vakit kaybetmeden İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne bildirin.
- Yeni bulaşmalarda galli sürgünlerin kesilip imha edilmesi yayılmayı yavaşlatabilir.
Bakanlığın broşürüne göre zararlı tomurcuk ve gal içinde korunaklı yaşadığından kimyasal mücadelede başarı çok düşüktür. En etkili yollar karantina önlemleri ve biyolojik mücadeledir.
Torymus sinensis ile biyolojik mücadele
Gal arısının bilinen en etkili doğal düşmanlarından biri, yine Çin kökenli bir parazitoit olan Torymus sinensis‘tir. Bu faydalı böceğin larvaları gallerin içinde gal arısı larvalarıyla beslenerek onları öldürür. Kastamonu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün duyurusunda, Torymus sinensis‘in Bursa ve Yalova’da kitle hâlinde üretilip salındığı ve iyi sonuçlar alındığı belirtilmektedir.
Salım yapılan alanlarda bu faydalı böceğin korunması gerekir. Galli sürgünleri gelişigüzel kesip yakmak, içlerinde gelişen Torymus bireylerini de yok edebilir. Bu nedenle gal imhası öncesinde ve bölgenizdeki güncel salım programı hakkında İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden bilgi alın.
Hasat ve Muhafaza
Hasat
Kestane çeşide ve yöreye göre değişmekle birlikte, Yalova’daki enstitünün verdiği çeşitler eylül ayının ikinci yarısında olgunlaşır. Hasat zamanı, dikenli kabukların (kupula) çatlaması ve içlerindeki kahverengi meyvelerin görünmesiyle anlaşılır. Ağaçlar yüksek olduğundan meyve çoğunlukla sırıkla çırpılarak düşürülür. Bu yöntem dallarda yara açar ve dal kanserine kapı aralar; İncir Araştırma Enstitüsü bu nedenle dal sarsıcı kullanılmasını önerir.
Kurtlu ve çürük meyveye karşı
Kestane meyvesinde zarar yapan başlıca böcekler kestane meyve güvesi (Cydia splendana), kestane hortumlu böceği (Curculio elephas) ve Pammene fasciana‘dır. Bu zararlıların larvaları meyvenin içinde beslenir ve “kurtlu kestane” sorununa yol açar. Kurtlu ve çürük meyvenin depoya girmesini azaltmak için:
- Dökülen meyveleri yerde bekletmeden düzenli aralıklarla toplayın.
- Delikli, kararmış, hafif ve kabuğu zedelenmiş meyveleri ayıklayın; kurtlu meyveleri bahçede bırakmayın.
- Meyveleri sıcak ve nemli ortamda yığın hâlinde bekletmeyin; bu, küf ve çürüklüğü hızlandırır.
Muhafaza
Geleneksel yöntemde kestaneler serin bir yerde yığın hâlinde bekletilerek kış ortasına kadar saklanabilir. İncir Araştırma Enstitüsü’nün yayınında aktarılan depolama çalışmalarına göre en iyi sonuç 0 °C sıcaklık ve %85 nemde, polietilen torbada ya da streç filmle kapatılmış plastik kaplarda alınmıştır. Uzun süreli saklamada meyvenin su kaybetmesini ve küflenmesini önlemek için soğuk depo kullanılması önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Kestane kireçli toprakta yetişir mi?
Kestane asidik toprak ister; Yalova’daki enstitü pH’nın 5,5–6 civarında olmasını önerir. Kireçli ve pH’sı yüksek topraklarda iyi gelişmez, ağır ve su tutan topraklar ise mürekkep hastalığı riskini artırır. Bahçe kurmadan önce toprak analizi yaptırın.
Kestane fidanı dikildikten kaç yıl sonra meyve verir?
İncir Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre aşılı kestane ağaçları üçüncü yaştan itibaren meyve vermeye başlar. Ekonomik anlamda verim ise yaklaşık 10 yıldan sonra elde edilir. Tam verim çağındaki bakımlı bir bahçeden dekara 400–500 kg meyve alınabileceği belirtilmektedir.
Bahçemde gal arısı belirtisi gördüm, ne yapmalıyım?
Kestane gal arısı karantinaya tabi bir zararlıdır. Durumu vakit kaybetmeden İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze bildirin. Bölgenizden başka yerlere kestane dalı, fidanı ve aşı kalemi taşımayın. Kimyasal mücadelenin başarısı çok düşüktür. Bu nedenle galli sürgünleri kesmeden önce, bölgenizde Torymus sinensis salımı yapılıp yapılmadığını müdürlükten öğrenin.
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Kestane Yetiştiriciliği Broşürü
- İncir Araştırma Enstitüsü – Kestane Yayını
- Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Kestane Gal Arısı Broşürü
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Kestane Gal Arısı Survey Talimatı
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Kestane Kanseri Survey Talimatı (2017)
- Kastamonu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Cide İlçesinde Kestane Gal Arısı Surveyleri Yapıldı (2020)
Kapak fotoğrafı: Giresun Espiye’de meyve bağlamış kestane ağacı. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
