Badem, kuraklığa dayanıklı yapısıyla Türkiye’nin pek çok bölgesinde yetiştirilebilen sert kabuklu bir meyvedir. Güneydoğu Anadolu, Ege, Akdeniz ve İç Anadolu’da yeni badem bahçeleri kurulmaktadır. Ancak bademin iki zayıf noktası vardır. Birincisi çok erken çiçek açması nedeniyle ilkbahar geç donlarına karşı hassas olması, ikincisi de ticari çeşitlerin çoğunun kendi poleniyle meyve bağlamamasıdır. Bu iki sorunu doğru çeşit ve tozlayıcı seçimiyle çözemeyen bir bahçeden düzenli ürün almak zordur.
Bu rehberde geç çiçeklenen çeşitleri ve dondan korunmayı, kendine uyuşmazlık ve tozlayıcı planını, GF 677 ve badem çöğürü gibi anaçları, dikimi, budamayı ve sulamayı ele alıyoruz. Ardından badem içkurdu ve monilya gibi önemli sorunlara, son olarak da hasat, yeşil kabuk soyma ve kurutmaya geçiyoruz. Bilgiler Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Bakanlığın diğer yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
İklim İstekleri ve Geç Don
Badem sıcak ve kurak yazları sever. Meyvelerin olgunlaşması için yüksek sıcaklık gerekir. Buna karşılık çiçekleri soğuğa karşı çok hassastır. Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün badem broşürüne göre:
- Çiçek tomurcukları −2 ile −4 °C’ye kadar dayanır.
- Açmış çiçekler ise yaklaşık −1,5 °C‘de zarar görür.
- Odunsu kısımlar −25 °C’ye kadar dayanabilir.
- Çiçeklenme döneminde yağan yağmur tozlanmayı olumsuz etkiler.
Yani bademde asıl tehlike kış soğuğu değil, çiçeklenme dönemindeki don ve yağıştır. Bakanlığın badem bahçesi fizibilite rehberine göre dinlenme için +5 °C’nin altında 90–400 saat soğuklama yeterlidir.
Dondan korunmak için yer seçimi
- Soğuk havanın biriktiği çukur ve vadi tabanlarına bahçe kurmayın. Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, soğuk havanın akabildiği eğimli arazileri ve kuzey yamaçlarını önerir.
- Fizibilite rehberine göre bahçe, eğimin dibinden yaklaşık 15 m yukarıya ve orman kenarına 25 m’den yakın olmayacak şekilde kurulmalıdır.
- Geç donlu yörelerde mutlaka geç çiçeklenen ve çiçeklenme süresi uzun çeşitleri tercih edin.
Geç Çiçeklenen Çeşitler, Kendine Uyuşmazlık ve Tozlayıcı
Geç çiçeklenen çeşitler
Yalova enstitüsünün broşüründe Ferragnes, Ferraduel, Yaltinski, Picantili, Texas, Nonpareil, Tuono, Supernova ile 48/1 ve 48/2 seleksiyonları geç çiçeklenen çeşitler olarak tanıtılır. Garrigues ise orta-geç çiçeklenir. Enstitünün milli tescil listesinde ayrıca Ferrastar ve Ne Plus Ultra çeşitleri yer alır. Broşürden bazı çeşit özellikleri şöyledir:
- Ferragnes ve Ferraduel: İç ağırlıkları sırasıyla 1,4 g ve 1,3 g’dır. İkiz meyve oluşturmazlar ve birbirlerini tozlarlar.
- Nonpareil: İç randımanı %63 ile yüksektir. Texas ile birbirlerini tozlarlar.
- Texas: İç ağırlığı 1,6 g, randımanı %50’dir.
- Tuono ve Supernova: Broşürde kendine verimli olarak belirtilir.
Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de bölgesi için Teksas, Nonpareil, Ferragnes, Ferraduel, Tuono ve Yaltinski çeşitlerini önerir. Yalova broşürü ayrıca el ve diş bademlerinde kuş zararının yüksek olduğuna, çeşit seçerken bunun da dikkate alınması gerektiğine dikkat çeker.
Kendine uyuşmazlık ve tozlayıcı planı
Bakanlığın fizibilite rehberine göre ticari badem çeşitlerinin çoğu kendine uyuşmazdır. Yani kendi poleniyle meyve bağlamaz. Bu yüzden bahçede aynı dönemde çiçek açan ve birbirini tozlayan en az 2–3 çeşit birlikte dikilmelidir. Rehberde verilen bazı tozlayıcı eşleşmeleri şunlardır:
- Ferragnes: Ferraduel, Ferrastar, Primorski, Nonpareil, Tuono, Texas
- Ferraduel: Ferragnes, Tuono, Texas
- Nonpareil: Drake, Ne Plus Ultra
- Texas: Ferraduel, Ferragnes, Ferrastar, Primorski, Tuono, Yaltinski
Konya İl Müdürlüğü bahçe alanının yaklaşık %10’unun tozlayıcı çeşitlere ayrılmasını önerir. Tozlanmada arılar önemli rol oynar. Yalova enstitüsüne göre yeni bahçelerde iyi meyve tutumu için her 2–3 dekara 1 arı kovanı konulmalıdır.
Anaç Seçimi ve Dikim
Fotoğraf: LBM1948, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Anaçlar
- Badem çöğürü (tohum anacı): En yaygın kullanılan anaçtır. Fizibilite rehberine göre çeşitlerle uyumu çok iyidir. Yalova broşürü dip kurduna dayanıklı olduğunu belirtir. Rehberde kök kanseri ve nematodlara duyarlı olduğu da not edilir. Kuvvetli geliştiği için geniş aralıkla dikilir.
- GF 677 (şeftali × badem melezi klon anaç): Kuvvetli büyür ve kireçli topraklara dayanıklıdır. Üzerine aşılanan fidanlar kısa sürede verime yatar. Yalova broşürüne göre Verticillium ve Phytophthora gibi toprak kökenli hastalıklara dayanımı iyidir.
- Garnem ve Cadaman: Fizibilite rehberine göre kireçli ve ağır topraklara uyum sağlar ve kök ur nematodlarına dayanıklıdır.
- Erik anaçları: Ağır ve su tutan topraklarda kullanılabilir, ancak bazı çeşitlerle uyuşmaz.
Dikim
Badem derin, süzek ve hafif çakıllı toprakları sever. Ağır ve geçirimsiz topraklarda iyi gelişmez. Dikimden önce toprak derin sürülür ve dekara 3–5 ton iyi yanmış ahır gübresi karıştırılır. Konya İl Müdürlüğü’nün önerdiği dikim aralıkları şöyledir:
- GF 677 anacında 5×4 m veya 5×5 m,
- Badem çöğürü anacında 6×5, 6×6 veya 7×7 m.
Çukurlar yaklaşık 60×60 cm boyutlarında açılır. Kışı yumuşak geçen yerlerde sonbahar, kışı sert geçen yerlerde erken ilkbahar dikimi yapılır. Yalova enstitüsü, çıplak köklü fidanlarda saçak kök az olduğu için kayıpların yüksek olabileceğini, mümkünse tüplü fidan kullanılmasını önerir. Fizibilite rehberine göre aşı noktası toprak yüzeyinden en az 8–10 cm yukarıda kalmalı ve hâkim rüzgârın ters yönüne bakmalıdır. Dikimden hemen sonra can suyu verilir.
Budama ve Sulama
Budama
Bademde meyve, bir ve iki yıllık sürgünlerde ve kısa buket dallarda oluşur. Bu yüzden aşırı budamadan kaçınılmalıdır. Konya İl Müdürlüğü değiştirilmiş doruk dallı sistemi önerir ve terbiyenin ilk 2–3 yılda tamamlanmasını ister. Kalın dal kesiminden kaçınılmalıdır. Fizibilite rehberine göre:
- Kuru ve birbirine giren dallar alınır, tacın ortası ışık alacak şekilde aralanır.
- Üçüncü yıldan itibaren yıllık sürgünler 40–50 cm’ye kısaltılır ve sık dallar çıkarılır.
- Budama genellikle kış dinlenme döneminde yapılır. Yaşlanan ağaçlarda 15–20 yıl sonra gençleştirme budaması uygulanır.
Badem dal kanseri görülen bahçelerde Zirai Mücadele Teknik Talimatları budamanın Ağustos–Eylül aylarında yapılmasını önerir. Budama aletleri sık sık dezenfekte edilmeli, budama artıkları hemen bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
Sulama
Badem kuraklığa dayanıklıdır, ancak sulandığında verim ve meyve kalitesi belirgin şekilde artar. Yalova broşürüne göre yıllık yağışı 600 mm’nin üzerindeki yerlerde sulama zorunlu değildir, ama yaz sulaması büyük fayda sağlar. Öneriler şunlardır:
- Damla veya mini yağmurlama sistemleri tercih edilmelidir. Salma sulamada su kök boğazına değmemelidir.
- Malçlama, sulama aralıklarını uzatır ve yabancı otları baskılar.
- Konya İl Müdürlüğü’ne göre ilk yıl açık köklü fidanlar haftada bir, torbalı fidanlar 15 günde bir sulanmalıdır.
- Fizibilite rehberi hasattan hemen önce sulamadan kaçınılmasını önerir.
Badem İçkurdu ve Monilya
Badem içkurdu (Eurytoma amygdali)
Badem içkurdu küçük, siyah bir arıcıktır. Zirai Mücadele Teknik Talimatları’na göre yılda bir döl verir ve kışı badem meyvesinin içinde olgun larva olarak geçirir. Erginler genellikle Nisan ortası ile Haziran başı arasında çıkar ve dişiler yumurtalarını henüz sertleşmemiş çağla bademe bırakır. Larva, çekirdeğin içini tamamen yiyerek yalnızca tohum kabuğunu bırakır. Zarar gören bademler sağlam olanlardan önce kurur, sararır ve kışın esmerleşerek ağaçta asılı kalır.
- En etkili kültürel önlem, hasat sırasında ya da kışın ağaçta asılı kalan ve yere dökülen kurtlu bademlerin toplanıp imha edilmesidir.
- Hasattan sonra ağaçta kalan kararmış meyveler kırılarak içinde larva olup olmadığına bakılır. Larva bulunursa bahçe bulaşık sayılır.
- Mücadele zamanı, önceki yılın kurtlu meyveleriyle doldurulan kafeslerde ilk dişi erginlerin çıkışı izlenerek belirlenir. Bu takip ilgili kuruluşlarca yapılır ve üreticiler uyarılır.
Çiçek monilyası (Monilinia laxa)
Monilya, badem dahil sert çekirdekli meyvelerde görülen bir mantar hastalığıdır. Teknik talimata göre etmen kışı hastalıklı dallardaki kanser yaralarında ve ağaçta asılı kalan mumya meyvelerde geçirir. İlkbaharda yağmurla yayılan sporlar açık çiçekleri enfekte eder. Çiçekler kahverengileşip kurur ve dalda asılı kalır, sürgünlerde zamk akıntılı kanserler oluşur. Çiçeklenme döneminin yağışlı geçtiği yıllarda hastalık şiddetlenir.
- Hastalıklı çiçek, sürgün ve dalları ilkbaharda kesip imha edin.
- Ağaçta kalan mumya meyveleri ve yere dökülen meyveleri toplayın.
Talimatta kimyasal mücadelenin çiçeklenme başlangıcı ve tam çiçeklenme dönemlerinde yapıldığı belirtilir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat, Yeşil Kabuk Soyma ve Kurutma
Hasat zamanı
Bakanlığın badem fizibilite rehberine göre hasat Güneydoğu Anadolu’da Ağustos ayında, Akdeniz ve Ege’de Temmuz ortasında başlar. Olgunluğun en belirgin işareti, yeşil dış kabuğun çatlaması, kısmen kuruması ve renk değiştirmesidir. Sırıkla dallara vurarak yapılan hasat, gelecek yılın meyve gözlerine zarar verebilir. Teknik talimatlar, dal kanseri görülen bahçelerde hastalığı yaymamak için hasadın sırıkla değil elle yapılmasını önerir. Büyük bahçelerde makineli hasat işçilik maliyetini de düşürür.
Yeşil kabuk soyma ve kurutma
Kabuklu olarak pazarlanmayacak bademlerin yeşil kabuğu soyulduktan (kavlatıldıktan) sonra meyveler beklemeden kurutulmalıdır. Kurutulmadan depolanan bademde tat ve aroma kısa sürede bozulur ve aflatoksin oluşma riski başlar. Fizibilite rehberindeki öneriler şunlardır:
- Açık havada kurutma: Bademler ince bir tabaka halinde serilir ve 4–5 gün boyunca sık sık karıştırılır, ardından nem kontrol edilir. Güneşte 7–10 gün bekletmek kalite kaybına yol açar. Mümkünse gölgede kurutma yapılmalıdır.
- Mekanik kurutma: Meyveler 30–35 °C’de yaklaşık 24 saat tutulur. 40 °C’nin üzerindeki sıcaklıklar iç kalitesini bozar.
- Hedef nem: Rehberde kurutulmuş badem için yaklaşık %6–8 nem hedefi verilir.
Kurutulan badem serin, kuru ve havadar bir yerde saklanmalıdır. İncelediğimiz Bakanlık yayınlarında depolama için kesin sıcaklık ve nem değerleri yer almadığından bu konuda sayı vermiyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Bahçeye tek çeşit badem dikebilir miyim?
Ticari badem çeşitlerinin çoğu kendine uyuşmaz olduğu için tek çeşitle kurulan bahçeden iyi ürün alınamaz. Aynı dönemde çiçek açan ve birbirini tozlayan en az 2–3 çeşit dikilmelidir. Yalova broşüründe Tuono ve Supernova kendine verimli çeşitler olarak belirtilir.
Geç dondan korunmak için hangi çeşitleri seçmeliyim?
Ferragnes, Ferraduel, Yaltinski, Texas, Tuono ve Supernova gibi geç çiçeklenen çeşitler öne çıkar. Bunun yanında bahçeyi soğuk hava biriken çukurlara değil, havanın akabildiği eğimli arazilere kurmak da önemlidir.
Badem içkurduna karşı ne yapmalıyım?
En önemli önlem, hasatta ve kışın ağaçta kalan ve yere dökülen kurtlu bademleri toplayıp imha etmektir. İlaçlama gerekiyorsa zamanı, ilk erginlerin çıkışına göre belirlenir. Bu konuda İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün uyarılarını takip edin.
İlgili Rehberler
- Kestane Yetiştiriciliği: Çeşitler, Tozlanma, Dal Kanseri ve Gal Arısı
- Ceviz Yetiştiriciliği: Çeşitler, Tozlanma, Budama, Hasat ve Kurutma
- Antep Fıstığı Yetiştiriciliği: Çeşitler, Erkek Ağaç, Budama ve Hasat
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Badem Broşürü
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Milli Tescil Listesi
- Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Badem Yetiştiriciliği
- Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü – Badem Bahçe Tesisi Projesi Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi
- Zirai Mücadele Teknik Talimatları – Badem İçkurdu
- Zirai Mücadele Teknik Talimatları – Sert Çekirdekli Meyvelerde Çiçek Monilyası
- Zirai Mücadele Teknik Talimatları – Badem Dal Kanseri
Kapak fotoğrafı: Çiçeklenme dönemindeki badem bahçesi. Fotoğraf: Frank Schulenburg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
