Ekim ve Dikim Makineleri: Mibzer Seçimi, Kalibrasyonu ve Bakım Rehberi

Tohumun toprağa nasıl bırakıldığı, hasatta kaldırılan ürünün miktarını doğrudan etkiler. Aynı tarlada, aynı çeşit ve aynı gübreyle yapılan iki ekimden biri düzgün çıkış verirken diğeri seyrek ya da yer yer aşırı sık kalabilir. Aradaki farkın önemli bir kısmı ekim makinesinin doğru seçilmesinden, doğru ayarlanmasından ve iyi bakılmasından kaynaklanır.

Bu rehberde serpme ekim ile makineli ekim arasındaki farkı, yaygın ekim ve dikim makinesi tiplerini, mibzer kalibrasyonunun mantığını, ekim derinliği, sıra arası ve ilerleme hızı ayarlarını, tohum kalitesini, ilaçlı tohumla güvenli çalışmayı ve sezon sonu bakımını ele alıyoruz. Sayısal değerler Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı il müdürlükleri ile TAGEM araştırma enstitülerinin yayınlarından alınmıştır.

İçindekiler

Serpme Ekim ile Makineli Ekim Arasındaki Fark
Ekim ve Dikim Makinesi Tipleri
Mibzer Kalibrasyonu: Döndürme Testi ve Dekara Tohum Miktarı
Ekim Derinliği, Sıra Arası ve Ekim Hızı Ayarı
Tohum Kalitesi ve İlaçlı Tohumla Güvenli Çalışma
Ekim Öncesi Kontroller ve Sezon Sonu Bakım
Doğru Makineyi Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Serpme Ekim ile Makineli Ekim Arasındaki Fark

Serpme ekimde tohum elle ya da serpme düzeniyle tarla yüzeyine saçılır, ardından tırmık veya diskaro ile toprağa karıştırılır. Bu yöntemde tohumların bir kısmı fazla derine, bir kısmı ise yüzeyde kalır. Bu yüzden çıkış düzensiz olur ve kayıplar artar. Mibzerle ekimde ise tohum belirli bir sıra arasında ve ayarlanmış derinlikte toprağa bırakılır.

Bolu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün arpa yayınında belirtildiği gibi mibzerle ekim; tohum tasarrufu, tohum derinliği, tohumun toprakla teması, çimlenme, kardeşlenme, verim ve kalite bakımından serpmeye göre avantajlıdır. Bu fark tohum miktarına da yansır. Örneğin Adana İl Müdürlüğü buğday için mibzerle 22–24 kg/da, serpme ekimde ise 26–28 kg/da tohum önerir. Gaziantep İl Müdürlüğü ise mibzerle ekimde tohum kaybı olmadığı için 15–18 kg/da tohumun yeterli olduğunu, serpmede bu miktarın 20–22 kg/da’a çıktığını belirtir. Bölgeye göre değişen bu rakamlar, kendi ilinizin önerisini esas almanız gerektiğini gösterir.

Ekim ve Dikim Makinesi Tipleri

Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Alet ve Makine Test Merkezi Müdürlüğü’nün 2025 yılı birim fiyat listesinde ekim makineleri şu gruplara ayrılır: kombine ekim-gübreleme/toprak işleme makineleri, tek dane (hassas) ekim makineleri, anıza ekim makineleri (doğrudan veya ön işlemeli), gübre düzeneği olmayan sıraya ekim makineleri ve viyole ekim makineleri. Dikim makineleri tarafında ise patates dikim makineleri, fide dikim makineleri ve bunların yarı otomatik türleri yer alır.

Hububat mibzerleri (sıraya ekim makineleri)

Buğday, arpa ve benzeri küçük taneli ürünlerde kullanılan bu makineler, tohumu sürekli bir akış halinde sıralara bırakır. Tohum deposunun altındaki dozaj düzeni (yaygın olarak oluklu makaralı tip) tekerlekten aldığı hareketle döner ve her turda belirli bir hacimde tohum taşır. Makaranın çalışan boyu ve dönme oranı değiştirilerek dekara atılacak tohum miktarı ayarlanır. Tohum borularla gömücü ayaklara iner. Toprak koşuluna göre diskli ya da baltalı (çizel tipi) gömücüler kullanılır. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü, düzgün ekim ve homojen çıkış için yöre toprağına uygun, diskli veya baltalı ve tohum miktarı kolayca ayarlanabilen modern kombine mibzerlerin kullanılmasını önerir.

Gübreli (kombine) mibzerler

Gübreli mibzerlerde tohum deposunun yanında ayrı bir gübre deposu ve dozaj düzeni bulunur. Böylece taban gübresi ekimle aynı geçişte, tohumun yakınına bant halinde verilir. Bolu İl Müdürlüğü, arpada fosforlu gübrenin ekimle birlikte verilmesini ve mibzerle banda uygulanabileceğini belirtir. Isparta İl Müdürlüğü de buğdayda fosforlu gübrenin tamamının ve azotun üçte birinin ekimle verilmesini önerir. Tohum ve gübre dozaj düzenleri birbirinden bağımsız ayarlanır, bu yüzden ikisinin de ayrı ayrı kontrol edilmesi gerekir.

Hassas (pnömatik) ekim makineleri

Ayçiçeği, mısır ve şeker pancarı gibi geniş sıra arasıyla yetiştirilen ürünlerde tohumların sıra üzerine tek tek ve eşit aralıkla bırakılması gerekir. Pnömatik hassas ekim makinelerinde bir fan, delikli ekim plakasının arkasında vakum oluşturur. Her delik tek bir tohumu tutar ve plaka döndükçe tohumu belirli bir noktada gömücüye bırakır. Plaka delik çapının tohum iriliğine uygun seçilmesi, tek dane ekimin başarısını belirler. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre başarılı ayçiçeği ekimi hassas (pnömatik) makinelerle yapılır. Bu makinelerle sıra arası, sıra üzeri ve derinlik ayarlanabilir ve seyreltme ihtiyacı ortadan kalkar.

Doğrudan (anıza) ekim makineleri

Doğrudan ekimde tarla sürülmeden, önceki ürünün anızı yerinde kalırken ekim yapılır. Bu nedenle bu makineler anızı kesebilen güçlü diskler, ağır gövde ve sert toprağa tohumu yerleştirebilecek gömücülerle donatılır. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü, toprak işlemesiz tarımı doğrudan ekim makinesiyle yapılan bir sistem olarak tanımlar ve koruyucu toprak işlemede ekimden sonra toprak yüzeyinde en az %30 bitki artığı kalması gerektiğini belirtir. Yozgat İl Müdürlüğü’nün 2021 tarihli haberinde bu sistemin zaman, iş gücü ve mazottan tasarruf sağladığı, dekarda yaklaşık 5 litre yakıt tasarrufu sağlandığı ve anızın toprakta organik maddeyi artırıp erozyonu azalttığı aktarılmıştır. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü de doğrudan anıza ekimin uygulanabilirliği üzerine çok yıllı projeler yürütmektedir.

Fide dikim makineleri

Domates, biber ve benzeri sebzelerde fide tarlaya elle ya da makineyle dikilebilir. Fide dikim makinelerinde fideler bir operatör tarafından tutuculara ya da kaplara yerleştirilir. Makine her fideyi açtığı çiziye bırakır ve baskı tekerlekleriyle etrafını kapatır. Isparta İl Müdürlüğü’nün açıkta domates yayınına göre fide dikime 15–20 cm boya ve kurşun kalem kalınlığına ulaştığında hazırdır. Kök boğazı 1–1,5 cm toprakla örtülüp bastırılmalı, dikimden hemen sonra can suyu verilmelidir. Makineli dikimde baskı tekerleklerinin bu sıkıştırmayı düzgün yapması önemlidir.

Patates dikim makineleri

Patates dikim makineleri yumruları kaşıklı, kepçeli ya da bantlı bir düzenle tek tek alarak karık dibine bırakır, ardından üzerini sırt halinde kapatır. Yarı otomatik modellerde yumrular operatör tarafından besleme düzenine konur. Antalya ve Şırnak İl Müdürlüklerinin patates yayınlarına göre sıra arası 70–75 cm, sıra üzeri 20–40 cm’dir. Dikim derinliği yüzlek dikimde 2 cm, derin dikimde 5 cm olup üzerine sırt yapılır. Tohumluk ihtiyacı sulu koşullarda dekara 200–250 kg, kuru koşullarda 150 kg civarındadır. Şırnak İl Müdürlüğü, gübrenin yumruların yanına bant halinde verildiği kombine patates mibzerlerinden de söz eder. Makinenin besleme düzeni, ortalama 50 gram ağırlığındaki tohumluk yumrularına göre ayarlanmalıdır.

Mibzer Kalibrasyonu: Döndürme Testi ve Dekara Tohum Miktarı

Mibzerin üzerindeki ayar cetveli yalnızca bir başlangıç noktasıdır. Tohumun iriliği, temizliği ve kaplaması değiştikçe aynı ayarda atılan miktar da değişir. Tarım Alet ve Makine Test Merkezi’nin ekim makinesi deneylerinde ölçülen ölçütler arasında ekim normu ve ayaklar arası dağılım düzgünlüğünün bulunması, bu iki konunun makine performansının temelini oluşturduğunu gösterir. Bu nedenle her sezon başında ve tohum partisi değiştiğinde kalibrasyon yapılmalıdır.

Döndürme testinin mantığı

Mibzer düz bir zemine alınır ve tahrik tekerleği yerden kaldırılarak elle çevrilebilir hale getirilir.
Depoya tohum konur, dozaj düzeni hedeflenen miktara ayarlanır. Tekerlek birkaç tur çevrilerek makaralar ve borular tohumla doldurulur.
Gömücü ayakların altına tohumu toplayacak bir örtü ya da kaplar konur. Tekerlek işaretlenip belirli sayıda, tarladaki gibi düzgün bir hızla çevrilir.
Toplanan tohum tartılır. Tekerleğin çevresi, tur sayısı ve makinenin iş genişliği çarpılarak “sanal olarak ekilen” alan metrekare cinsinden bulunur.
Tartılan miktar bu alana bölünüp 1.000 ile çarpılarak (1 dekar = 1.000 m²) dekara atılan tohum hesaplanır ve hedefle karşılaştırılır. Fark varsa ayar değiştirilip test tekrarlanır.

Okuduğumuz Bakanlık yayınlarında hazır bir sayısal kalibrasyon örneği yer almadığı için burada formülün mantığı verilmiştir. Testi her ayak için ayrı kaplarla yapmak, ayaklar arasındaki farkı da ortaya çıkarır. Tıkalı boru ya da aşınmış makara bu şekilde kolayca fark edilir.

Hedef tohum miktarı nasıl belirlenir?

Hedef miktar yalnızca kilogramla değil, metrekareye düşen bitki sayısıyla da düşünülmelidir. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü buğdayda metrekareye yaklaşık 500 canlı tohum hedefler ve çeşide göre 16–22 kg/da arasında değişen miktarlar önerir. Adana İl Müdürlüğü ise metrekarede 550–600 bitki hedefini verir. İri taneli çeşitlerde aynı sayıda tohum için daha fazla kilogram gerekir. Çimlenme oranı düşük ya da geç ekilen tohumlarda miktarın artırılması gerektiği de il müdürlüklerinin ortak önerisidir. Ayçiçeğinde ise hedef, Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre dekara 300–350 g tohumla 4.000–6.000 bitkidir.

Ekim Derinliği, Sıra Arası ve Ekim Hızı Ayarı

Ekim derinliği

Derinlik, tohumun nemli toprağa ulaşması ile çıkış gücünü aşmaması arasındaki dengedir. Bakanlık kaynaklarındaki öneriler şöyledir:

Buğday ve arpa: 4–6 cm. Isparta İl Müdürlüğü kışlık ekimde 5–6 cm, yazlık ekimde 3–4 cm önerir.
Ayçiçeği: İyi hazırlanmış tohum yatağında 5–6 cm, geç ekimde veya tohum yatağı yeterince sıkı değilse 6–7,5 cm.
Şeker pancarı: Konya İl Müdürlüğü’ne göre 2–4 cm.

Gaziantep İl Müdürlüğü, derine ekilen tohumda çıkışın zayıf olacağını hatırlatır. Kurak bölgelerdeki hafif topraklarda ise daha derin ekim tercih edilebilir. Mibzerde derinlik; gömücü ayak baskı yayları, derinlik sınırlayıcı tekerlekler ve makinenin üç nokta askısında yatay konumda durması ile ayarlanır. Ayarı yaptıktan sonra tarlada birkaç metre ekip tohumu açarak gerçek derinliği kontrol etmek en güvenilir yöntemdir.

Sıra arası

Gaziantep İl Müdürlüğü buğdayda mibzerle ekimde sıra arasını 15–20 cm olarak verir. Ayçiçeğinde sıra arası 70 cm, sıra üzeri ise verimli topraklarda 25–30 cm, marjinal alanlarda 30–35 cm’dir. Şeker pancarında Konya İl Müdürlüğü 45 cm sıra arası ve 22–28 cm sıra üzeri mesafe önerir. Hububat mibzerinde sıra arası gömücü ayakların çatı üzerindeki konumuyla, hassas ekim makinesinde ise ünitelerin aralığıyla ayarlanır. Sıra üzeri mesafe ekim plakasındaki delik sayısı ve dişli oranıyla belirlenir. Ayrıca Adana İl Müdürlüğü, ilaçlama araçlarının geçeceği iz yollarında mibzer gözlerinin kapatılarak ekim yapılmasını önerir.

Ekim hızı

Traktör hızı arttıkça gömücüler toprağa sıçrar, derinlik değişir. Hassas ekim makinelerinde ise plakanın her tohumu tutup bırakması zorlaşır, atlanan veya çift düşen tohum artar. Konya İl Müdürlüğü şeker pancarı ekiminde traktör ilerleme hızının 4–4,5 km/saat tutulmasını önerir. Diğer ürünlerde makinenin kullanım kılavuzundaki hız sınırına uyulmalı, kalibrasyon da tarlada kullanılacak hızla yapılmalıdır.

Tohum Kalitesi ve İlaçlı Tohumla Güvenli Çalışma

En iyi ayarlanmış mibzer bile kötü tohumla iyi sonuç veremez. Bolu İl Müdürlüğü’ne göre sertifikalı tohumluk kullanımı arpada tane veriminde %30–40’a varan artış sağlayabilir. Isparta İl Müdürlüğü, ekimden önce tohumun selektörden geçirilip temizlenmesini önerir. Temiz ve kalibre edilmiş tohum, dozaj düzeninde tıkanmayı da azaltır. Kırık taneler, sap ve taş parçaları makaraları ve ekim plakalarını bozabilir.

Hububatta, ayçiçeğinde ve şeker pancarında tohumun hastalık ve toprak altı zararlılarına karşı ilaçlanmış olması önerilir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

İlaçlı tohumla çalışırken şu genel önlemlere dikkat edilmelidir:

Depoya tohum doldururken eldiven ve toz maskesi kullanın. Tozu solumamak için rüzgârı arkanıza alın.
Çalışma sırasında yemek yemeyin, sigara içmeyin. İş bitince elinizi ve yüzünüzü yıkayın.
Artan ilaçlı tohumu etiketli, kapalı torbada; çocukların, hayvanların ve gıdaların ulaşamayacağı yerde saklayın. Hayvan yemi olarak kesinlikle kullanmayın.
Dönüşlerde ve tarla kenarlarında yere dökülen tohumu toplayın. Kuşların ve yaban hayatının açıkta kalan ilaçlı tohuma erişmesini önleyin.
Boş tohum torbalarını başka amaçla kullanmayın.

Ekim Öncesi Kontroller ve Sezon Sonu Bakım

Ekimden önce

Gömücü disklerin ve baltaların aşınmasını, disk yataklarının boşluğunu kontrol edin.
Tohum ve gübre borularında yırtık, ezik ya da tıkanma olup olmadığına bakın.
Zincirleri, dişlileri ve tahrik tekerleğini kontrol edin. Tekerlek patinajı ekim normunu düşürür.
Pnömatik makinelerde fan kayışını, vakum hortumlarını ve plaka contalarını gözden geçirin. Vakum kaçağı tohum atlamasına yol açar.
Makineyi traktöre yatay ve ortalanmış şekilde bağlayın, ardından kalibrasyonu yapın.

Sezon sonu temizlik ve depolama

Tohum ve özellikle gübre depolarını tamamen boşaltın. Kimyasal gübreler nemi çeker, metal yüzeyleri ve dozaj düzenlerini kısa sürede paslandırır.
Makaraları, plakaları ve boruları fırçayla temizleyin, kalan tohum ve gübre tozunu alın. İlaçlı tohum kalıntılarını temizlerken eldiven ve maske kullanın.
Yıkama yaptıysanız makinenin tamamen kurumasını bekleyin. Hareketli parçaları üretici kılavuzuna uygun şekilde yağlayın.
Aşınmış disk, balta, zincir ve dişlileri yeni sezon öncesinde değiştirmek üzere not alın.
Makineyi kapalı, kuru bir yerde, gömücüleri yere değmeyecek şekilde takozlar üzerinde depolayın.

Doğru Makineyi Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

Seçim; ürün desenine, toprak yapısına, işletme büyüklüğüne ve traktör gücüne göre yapılmalıdır. Hububat ağırlıklı işletmede gübreli sıraya ekim makinesi, ayçiçeği, mısır veya pancar ağırlıklı işletmede hassas ekim makinesi temel ekipmandır. Kurak ve erozyona hassas arazilerde doğrudan ekim makinesi nemi korumak ve yakıt giderini azaltmak için değerlendirilebilir. Satın almadan önce makinenin Bakanlık deney süreçlerinden geçip geçmediğini, yedek parça ve servis olanağını sorgulayın. Güncel destek ve hibe imkânları için İl/İlçe Müdürlüğünüzün ve TKDK’nın duyurularını takip edin.

Sık Sorulan Sorular

Mibzer kalibrasyonunu ne sıklıkla yapmalıyım?

En az her sezon başında ve her tohum partisi ya da çeşit değiştiğinde yapılmalıdır. Tohum iriliği ve kaplaması değiştiğinde aynı ayar farklı miktarda tohum atar. Gübreli mibzerlerde gübre çeşidi değiştiğinde gübre dozaj düzeninin de yeniden kontrol edilmesi gerekir.

Serpme ekimden mibzerle ekime geçince tohum miktarını azaltabilir miyim?

Evet. İl müdürlüklerinin buğday ve arpa önerilerinde mibzerle ekimde dekara atılan tohum serpmeye göre birkaç kilogram daha azdır, çünkü tohum kaybı azalır ve çıkış daha düzenli olur. Kesin miktar bölgeye, çeşide ve ekim zamanına göre değiştiğinden ilinizin önerisini esas alın.

Hassas ekim makinesinde tohum atlıyorsa ne yapmalıyım?

Önce ilerleme hızını düşürün. Ardından ekim plakasının delik çapının tohum iriliğine uygunluğunu, fanın devrini, vakum hortumlarında kaçak olup olmadığını ve plaka contalarını kontrol edin. Sıra üzeri mesafeyi tarlada birkaç metre ekip tohumları açarak ölçmek sorunun kaynağını gösterir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Toprak işleme ünitesiyle birleşik modern hububat mibzeri. Fotoğraf: Antti Leppänen, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.