Su kaynaklarının her geçen yıl daha değerli hale geldiği ülkemizde, suyu bitkinin tam ihtiyaç duyduğu yere ve ihtiyaç duyduğu kadar ulaştıran damla sulama, modern tarımın temel araçlarından biri olmuştur. Damla sulamada su, filtrelerden geçirilerek gerektiğinde suda çözünen gübrelerle birlikte, düşük basınçla ve doğrudan kök bölgesine damlatılır. Böylece bitki nem stresine girmeden, az suyla sık aralıklarla sulanır.
Bu rehberde bir damla sulama sisteminin bileşenlerini, kurulumda dikkat edilecek noktaları, sulama zamanının ve miktarının nasıl belirleneceğini, gübreli sulamayı (fertigasyon), tıkanmayı önleyen bakım işlerini ve yöntemin avantaj ile sınırlılıklarını ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitüleri, il müdürlükleri ve TİGEM yayınlarına dayanmaktadır.
İçindekiler
Damla Sulama Nedir, Nerelerde Kullanılır?
Damla sulama, temizlenmiş suyun bir boru ağıyla bitkilerin kök bölgesine taşınıp damlatıcılar aracılığıyla toprağa verildiği basınçlı bir sulama yöntemidir. Temel ilke, bitkinin terlemeyle kaybettiği suyu karşılayacak şekilde toprak nemini sürekli uygun düzeyde tutmaktır. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünün yayınında belirtildiği gibi, yöntem özellikle sera, meyve ve sebze bahçelerinde en yaygın kullanılan sulama şeklidir.
Damla sulama; su kaynağının sınırlı olduğu yerlerde, eğimli arazilerde, seralarda, sıraya ekilen tarla ve sebze bitkilerinde ve meyve bahçelerinde başarıyla uygulanır. TİGEM Sulama İşleri Teknik Yönergesi’nde de yöntemin hububat ile çayır-mera dışındaki, sıraya ekilen tarla ve bahçe bitkilerinde kullanıldığı belirtilir. Son yıllarda boruların toprak yüzeyine serildiği yüzey üstü uygulamaların yanı sıra, toprağın altına gömüldüğü yüzey altı damla sulama da yaygınlaşmaktadır.
Sistemin Bileşenleri
Fotoğraf: Agne27 at English Wikipedia, Wikimedia Commons, Public domain
Bir damla sulama sistemi, sudan bitkiye kadar uzanan bir zincir gibi düşünülebilir. Zincirin herhangi bir halkasındaki aksaklık bütün sistemin verimini düşürür.
Su kaynağı ve pompa birimi
Kuyu, gölet, kanal veya şebeke gibi bir su kaynağı ile suyu sisteme gerekli basınçla basan pompa, sistemin başlangıç noktasıdır. Suyun kalitesi, hangi filtrelerin seçileceğini doğrudan belirler.
Kontrol birimi
Sistemin “beyni” sayılan kontrol birimi; filtreler, gübre tankı, vanalar, basınç düzenleyici vana, çek valf (geri akışı önleyen vana), su sayacı ve manometrelerden oluşur. Burada su temizlenir, gerektiğinde gübre ile karıştırılır ve basıncı izlenir.
Filtreler
Damlatıcıların küçük delikleri kolayca tıkanabildiği için filtrasyon damla sulamada zorunludur. Su kaynağına göre farklı filtreler bir arada kullanılır:
- Hidrosiklon (kum ayırıcı): Sudaki ağır kum taneciklerini dönme hareketiyle ayırır. Özellikle kuyu sularında kullanılır.
- Kum-çakıl filtre: Yosun, organik madde ve askıdaki ince maddeleri tutar. Gölet, kanal, dere gibi yerüstü su kaynaklarında tercih edilir.
- Elek ve disk filtreler: Son aşamada ince partikülleri tutar; çoğunlukla diğer filtrelerle birlikte kullanılır.
Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsünün yayınına göre yeraltı su kaynaklarında hidrosiklon, seperatör ve disk filtre; yerüstü kaynaklarında ise kum-çakıl filtre ile disk ve elek filtrelerin kombinasyonları kullanılır.
Gübre tankı
Suda çözünen gübrelerin sulama suyuna karıştırılmasını sağlar. Kontrol biriminde, filtrelerle uyumlu biçimde yerleştirilir. Geri akış önleyici vana, gübreli suyun su kaynağına geri dönmesini engeller.
Boru hatları ve damlatıcılar
- Ana boru hattı: Suyu kontrol biriminden tarlaya taşır.
- Yan boru (manifold) hatları: Suyu ana borudan alarak sulama birimlerine dağıtır.
- Lateraller (damlama boruları): Bitki sıraları boyunca uzanan ve üzerinde damlatıcıların bulunduğu ince borulardır.
- Damlatıcılar: Suyu belirli bir debiyle toprağa bırakan elemanlardır. Membranı sayesinde basınç değişse de aynı debiyi veren basınç ayarlı (kompanzasyonlu) tipler ile basınca göre debisi değişen tipler bulunur. Eğimli ve uzun hatlarda basınç ayarlı damlatıcılar daha düzgün sulama sağlar.
Kurulumda Dikkat Edilecek Noktalar
Damla sulamanın verimli olması büyük ölçüde doğru projelendirmeye bağlıdır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsünün de vurguladığı gibi, sistem ancak doğru projelendirildiğinde beklenen verim artışını sağlar. Kurulum öncesinde ve sırasında şu adımlara dikkat edilmelidir:
- Su kaynağını tanıyın: Suyun miktarını ve kalitesini (kum, yosun, kireç ve tuz içeriği) öğrenin. Filtre seçimi bu bilgiye göre yapılır. Sulama suyu analizi Bakanlığa bağlı laboratuvarlarda yaptırılabilir.
- Arazi ve bitkiyi birlikte değerlendirin: Eğim, toprak yapısı, bitki türü, sıra arası ve sıra üzeri mesafeler; lateral uzunluğunu, damlatıcı aralığını ve debisini belirler.
- Sulama birimlerini planlayın: Arazi, pompanın aynı anda besleyebileceği büyüklükte birimlere bölünür ve her birim kendi vanasıyla çalıştırılır.
- Kontrol birimini doğru sıralayın: Filtreler, gübre tankı, vanalar ve manometreler, yetkili firmanın projesine uygun düzende yerleştirilir.
- Hatları yıkayarak devreye alın: Boru döşenirken içeri kaçan toprak ve yabancı maddeler, ilk çalıştırmada hat sonları açılarak dışarı atılır, ardından hatlar kapatılır.
- Basıncı kontrol edin: TİGEM yönergesine göre lateral hat sonundaki basınç, basınç ayarlı damlatıcılı hatlarda en az 1 bar, basınç ayarı olmayan hatlarda en az 0,5 bar olmalıdır. Boru hatlarında aşırı basınçtan da kaçınılmalıdır.
Proje hazırlığında, özellikle hibe veya kredi desteğinden yararlanılacaksa, yetkili firmalar ve İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile birlikte çalışılması önerilir.
Sulama Zamanı ve Miktarı
Damla sulamada amaç, toprağı aşırı ıslatmadan, kök bölgesini sürekli nemli tutmaktır. Bu nedenle su, az miktarda ve sık aralıklarla verilir. Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünün yayınında belirtildiği gibi, düşük basınçla yalnızca kök bölgesine verilen su bitkinin nem stresine girmesini önler.
Sulamaya ne zaman başlanacağı konusunda TİGEM yönergesi pratik bir ölçüt verir: Bitkinin etkili kök derinliğindeki kullanılabilir suyun %30–40’ı tüketildiğinde sulamaya başlanır. Kullanılabilir su miktarı toprağın bünyesine göre değişir; kumlu topraklar suyu az tuttuğu için daha sık, killi topraklar ise daha seyrek sulama gerektirir.
Sulama miktarı ve süresi ise bitkinin türüne ve gelişme dönemine, iklime, toprağın su tutma kapasitesine, damlatıcı debisine ve aralığına göre hesaplanır. Bu nedenle tek bir süre veya miktar herkese önerilemez. Pratikte şu noktalar yol gösterir:
- Sıcak ve rüzgârlı dönemlerde bitkinin su tüketimi artar; sulama programı mevsime göre güncellenmelidir.
- Toprağın farklı derinliklerden nemini kontrol etmek, suyun kök bölgesinin altına kaçıp kaçmadığını anlamaya yardım eder.
- Aynı gün birden fazla birim sulanıyorsa, TİGEM yönergesinin önerdiği gibi önce yeni birimin vanası açılır, ardından sulaması biten birimin vanası kapatılır; bu işlem pompa durdurulmadan yapılır. Sulama bitince önce pompa durdurulur, sonra vana kapatılır.
Bölgenize ve ürününüze özel sulama programı için Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin ürün bazlı çalışmalarından ve İl/İlçe Müdürlüğündeki uzmanlardan yararlanabilirsiniz.
Gübreli Sulama (Fertigasyon)
Fertigasyon, suda çözünen gübrelerin sulama suyuyla birlikte doğrudan kök bölgesine verilmesidir. Damla sulamanın en güçlü yanlarından biridir: Besin maddeleri bitkinin ihtiyaç duyduğu dönemde ve küçük dozlara bölünerek verildiği için gübrenin etkinliği artar, kayıplar azalır.
Fertigasyonda dikkat edilecek başlıca noktalar şunlardır:
- Gübre programını analize dayandırın: Hangi besin maddesinin ne kadar verileceği, toprak analizi ve bitkinin gelişme dönemine göre belirlenmelidir.
- Uygun gübre seçin: Yalnızca suda tamamen çözünen gübreler kullanılmalı; birbirleriyle karıştırıldığında çökelti oluşturan gübreler aynı tankta birlikte hazırlanmamalıdır. Çökelti damlatıcı tıkanmasının önemli nedenlerindendir.
- Doğru sırayla uygulayın: Sulamaya önce yalnızca suyla başlanır, gübre sulamanın ortasında verilir ve sulama yine bir süre temiz suyla bitirilir. Böylece hatlarda gübreli su kalmaz.
- Geri akışı önleyin: Çek valfin çalıştığından emin olun; gübreli su hiçbir şekilde kuyuya veya içme suyu kaynağına geri dönmemelidir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Bakım ve Tıkanmayı Önleme
Damla sulamanın en önemli sorunu damlatıcıların tıkanmasıdır. Kum, organik ve inorganik maddeler, yosun ve kimyasal çökeltiler bunun başlıca nedenleridir. Kısmen tıkanmış bir filtre bile işletme basıncını düşürür ve sistemi verimsiz çalıştırır. Düzenli bakım, sistemin ömrünü uzatmanın ve her bitkiye eşit su vermenin tek yoludur.
Filtre bakımı
- Hidrosiklon: Biriken kum, sudaki kum miktarına bağlı olarak düzenli boşaltılır; TİGEM yönergesi her sulama sonunda temizlemenin daha uygun olduğunu belirtir.
- Kum-çakıl filtre: Yıkama sıklığı sudaki tortu ve yüzer madde miktarına göre belirlenir. Sezon sonunda tank boşaltılır, kum-çakıl yıkanıp kurutularak depolanır, arızalı parçalar değiştirilir.
- Disk ve elek filtreler: Düzenli olarak sökülüp temizlenir. Disk filtreler yılda birkaç kez kireç çözücülerle temizlenebilir.
Manometreleri izleyin
Sulama sırasında manometrede okunan basınç, olması gereken işletme basıncının altındaysa boru hattında sızıntı ya da filtrede tıkanma olup olmadığı kontrol edilmelidir. Filtre girişi ile çıkışı arasındaki basınç farkının artması, filtrenin temizlenmesi gerektiğinin işaretidir.
Hatların yıkanması ve kimyasal temizlik
Laterallerin ve yan boruların sonlarındaki tapalar zaman zaman açılarak hatlarda biriken tortu dışarı atılır. Kireçli sularda damlatıcılarda oluşan çökeltileri önlemek amacıyla asit uygulaması yapılabilir. TİGEM yönergesinde, sezon başında lateral hatlara dekara 1–3 litre fosforik veya nitrik asit uygulandığı belirtilir. Asitler tehlikeli kimyasallardır: Mutlaka koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalı, asit suya yavaş yavaş eklenmeli (su asidin üzerine dökülmemeli) ve uygulama öncesinde bir uzmana danışılmalıdır.
Sezon sonu ve kışa hazırlık
- Ana ve yan boru hatlarının sonundaki tahliye vanaları veya kör tapalar açılarak sisteme bir süre su verilir, ardından hatlar tamamen boşaltılır.
- Disk filtreler sökülerek temizlenir; kum-çakıl filtrenin dolgusu yıkanıp kurutulur.
- Lateraller sezon sonunda kaldırılacaksa temizce toplanır ve güneşten korunan bir yerde depolanır.
- Yapılan bakım ve onarımların kayıt altına alınması, bir sonraki sezonda sorunların kaynağını bulmayı kolaylaştırır.
Avantajlar ve Sınırlılıklar
Avantajlar
- Yüksek su verimliliği: Buharlaşma, derine sızma ve yüzey akışı kayıpları azdır. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü uygulama randımanını %90 olarak verirken, Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün yayınında bu oran %90–95 olarak belirtilir.
- Daha geniş alan sulama: Toprağın yalnızca bir kısmı ıslatıldığından, sınırlı su kaynağıyla daha büyük alanlar sulanabilir.
- Daha az hastalık ve yabancı ot: Bitkinin toprak üstü organları ıslanmadığından hastalık gelişimi azalır; sıra araları kuru kaldığı için yabancı otla mücadele kolaylaşır.
- Etkin gübre kullanımı: Fertigasyon sayesinde besin maddeleri ihtiyaç anında verilir.
- Tuzlu topraklarda kullanım: Tuzlar ıslak alanın çeperine itildiği için kök bölgesi görece temiz kalır.
- Zor arazilerde uygulanabilirlik: Eğimli, dalgalı, kumlu, taşlı ve sığ topraklarda kullanılabilir ve erozyonu azaltır.
- Kesintisiz tarla işleri: Sulama sürerken kuru sıra aralarında diğer tarımsal işlemler yapılabilir.
Sınırlılıklar
- İlk yatırım maliyeti diğer yöntemlere göre yüksektir; ancak su kısıtlı yerlerde ve değerli ürünlerde artan verimle uzun vadede ekonomik olabilir.
- Filtrasyon ve düzenli bakım gerektirir; ihmal edilirse tıkanma kaçınılmazdır.
- Islak alanın kenarlarında biriken tuzların zaman zaman yıkanması gerekebilir.
- Kök gelişimi ıslak bölgeyle sınırlı kaldığından, rüzgârlı yerlerde özellikle meyve ağaçlarının dayanıklılığı azalabilir.
- Sistem arızalandığında ıslak bölgedeki su hızla tükenebileceğinden arızalar gecikmeden giderilmelidir.
Destekler ve Başvuru
Tarım ve Orman Bakanlığı, kırsal kalkınma destekleri kapsamında tarla içi damla sulama sistemlerinin kurulmasını hibe programlarıyla desteklemektedir. Bu programların kapsamı, hibe oranı, üst limitleri, başvuru şartları ve takvimi ilgili tebliğlerle belirlenir ve dönemden döneme değişebilir. Genel olarak başvuru sahibinin Bakanlık kayıt sistemlerine kayıtlı olması ve sulanacak arazinin kendisine ait olması ya da uzun süreli kira sözleşmesiyle kullanılması gibi şartlar aranır. Güncel başvuru dönemi ve şartları için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün duyurularını ve e-Devlet’i takip ediniz.
Sık Sorulan Sorular
Damlatıcılarım tıkandı, ne yapmalıyım?
Önce filtreleri kontrol edip temizleyin ve manometredeki basıncın normal olup olmadığına bakın. Ardından lateral sonlarını açarak hatları yıkayın. Tıkanma kireç veya çökeltiden kaynaklanıyorsa kimyasal temizlik gerekebilir; bu işlemi bir uzmanın önerisiyle ve koruyucu ekipman kullanarak yapın.
Her gün sulama yapmak gerekir mi?
Sulama sıklığı bitkiye, toprağa ve havaya bağlıdır. Genel ölçüt, kök bölgesindeki kullanılabilir suyun %30–40’ı tüketildiğinde sulamaya başlamaktır. Kumlu topraklarda ve sıcak dönemlerde daha sık, killi topraklarda ve serin dönemlerde daha seyrek sulama gerekir.
Her gübre damla sulamayla verilebilir mi?
Hayır. Yalnızca suda tamamen çözünen gübreler kullanılmalıdır. Bazı gübreler bir arada çökelti oluşturarak damlatıcıları tıkayabilir. Gübre programınızı toprak analizine dayandırın ve karışım konusunda uzman görüşü alın.
İlgili Rehberler
- Fertigasyon (Gübreli Sulama): Ekipman, Gübre Uyumu, EC-pH ve Bakım Rehberi
- Sulama Birlikleri ve Su Kullanım Hizmet Bedeli: 6172 Sayılı Kanun Rehberi
- Tamburlu Sulama Makineleri, Center Pivot ve Lineer Sistemler Rehberi
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Damlama Sulama Yöntemi
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Sulama Sistemleri (2022)
- Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Sulama yöntemleri
- TİGEM – Sulama İşleri Teknik Yönergesi
- Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Sulama
- Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ
Kapak fotoğrafı: Damla sulama hatlarıyla sulanan sebze sıraları. Fotoğraf: Borisshin, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
