Bamya (Abelmoschus esculentus), körpe meyveleri için yetiştirilen, sıcağı seven bir yaz sebzesidir. Türkiye’de taze olarak tüketildiği gibi kurutularak, dondurularak, konserve ya da salamura yapılarak da değerlendirilir. Tropik bölgelerde çok yıllık bir ağaççık gibi gelişebilen bamya, kışı soğuk geçen yerlerde tek yıllık olarak yetiştirilir. Meyveleri çok hızlı büyüdüğü için bamyada başarının anahtarı, sık ve düzenli hasattır.
Bu rehberde bamyanın iklim ve toprak isteklerini, tohum hazırlığı ve ekimi, sıra arası ve sıra üzeri mesafeleri, sulamayı, gübreleme ilkelerini, hasat sıklığını, kurutmalık bamya üretimini ve başlıca hastalık ve zararlıları ele alıyoruz. Bilgiler, Türk Patent ve Marka Kurumunun Amasya Çiçek Bamyası coğrafi işaret tescil belgesi ile Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi açık ders notlarına dayanmaktadır. Bölgenize özel ekim takvimi ve çeşit önerisi için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışmanız önerilir.
İçindekiler
Bamya Tipleri ve Yetiştirme Bölgeleri
Türkiye’de bamya hemen her bölgede bahçelerde amatör olarak yetiştirilir. Ankara Üniversitesi ders notlarına göre ticari üretim Ege, Marmara, Akdeniz ve İç Anadolu bölgelerinde yapılır. Ege ve Marmara’da üretim özellikle konserve fabrikalarına yakın yerlerde yoğunlaşmıştır. Türkiye’de küçük meyveli tipler tercih edilirken ABD, Afrika ve Avustralya gibi ülkelerde iri meyveli çeşitler yaygındır.
Ülkemizde yetiştirilen başlıca bamya tipleri şunlardır:
- Sultani bamya: Koyu yeşil ve beşgen meyvelidir. Akyüz ve Kabaklı gibi çeşitleri Marmara’da yaygındır.
- Bornova bamyası: “Manikürlü” olarak da bilinir. Sofralık ve konservelik olarak kullanılır, sapa bağlandığı yer mor renklidir.
- Balıkesir bamyası: “Tombul” olarak da anılır. Altı köşeli, kısa ve şişkin meyvelidir, konserveye uygundur.
- Amasya (çiçek) bamyası: Küçük ve açık yeşil meyvelidir. Amasya, Tokat ve İç Anadolu’da yetiştirilir ve çoğunlukla kurutmalık olarak değerlendirilir. “Amasya Çiçek Bamyası” 2018 yılında menşe adı olarak coğrafi işaret tescili almıştır.
Bamya çeşitleri tüylülük bakımından da farklılık gösterir. Tüyler bitkiyi bazı böceklere karşı korur, ancak salgıladıkları kaşındırıcı maddeler bakım ve hasadı zorlaştırır. Bu nedenle hasatta eldiven ve uzun kollu giysi kullanılması işi kolaylaştırır.
İklim ve Toprak İstekleri
Bamya sıcak iklim sebzesidir. Ankara Üniversitesi ders notlarına göre 18–35°C arasındaki sıcaklıklarda gelişir, en uygun aralık 21–30°C’dir. Tohumlar ancak sıcak toprakta düzgün çimlenir. Özellikle eski tohumların düzenli çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının 20°C’nin üzerinde olması gerekir. Düşük sıcaklıkta çimlenme süresi uzar ve tohumlar toprakta çürüyebilir. Bu nedenle ekim, toprak yeterince ısındıktan sonra yapılmalıdır.
Uygun toprak pH’sı 6,0–7,5 aralığındadır. Bamya derin yapılı topraklarda köklerini 100–120 cm derine kadar indirebilir. Taban suyu yüksek tarlalarda ise kök gelişimi kısıtlanır ve bitki boyu 40–50 cm’de kalır. Ekimden sonra toprak yüzeyinde oluşan kaymak (kabuk) tabakası çimlenmeyi ve fide çıkışını engeller. Bu durumda ekimin yenilenmesi gerekebilir. Bu yüzden kaymak bağlamaya yatkın ağır topraklarda ekim sonrası sulamada dikkatli olunmalıdır.
Toprak Hazırlığı ve Tohum Ekimi
Tohum hazırlığı
Bamya tohumunun kabuğu kalındır ve su alması zaman alır. Çimlenmeyi hızlandırmak için tohumlar ekimden önce suda bekletilir. Ankara Üniversitesi ders notlarında 10–15 saatlik ıslatma ya da tohumların ekimden önce bir gün ıslak bez arasında bekletilmesi önerilir. Bamya tohumlarının bin tane ağırlığı 50–60 g’dır ve tohumlar çimlenme gücünü 2–3 yıl korur. Daha eski tohumlarla ekimde çıkış oranı düşebilir.
Ekim zamanı
Ders notlarında ekimin mart, nisan ve mayıs aylarında yapılabileceği belirtilir. Uygun ay bölgeye göre değişir: Sıcak kıyı bölgelerinde ekim daha erken, İç Anadolu gibi serin bölgelerde ise toprak ısındıktan sonra daha geç yapılır. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde fide çıkışının 30 Nisan–20 Mayıs döneminde gerçekleştiği, tohumların 1,5–2 haftada çıktığı ve hasadın ekimden yaklaşık 60 gün sonra başladığı belirtilir.
Tohum miktarı, sıra arası ve sıra üzeri
- Tohum miktarı: Ankara Üniversitesi ders notlarında dekara 1,5–2 kg tohum önerilir. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde ise sıraya ekimde dekara 2–3 kg, serpme ekimde 5–6 kg tohum kullanıldığı belirtilir.
- Sıra arası ve sıra üzeri: Ders notlarında 40 cm sıra arası ve 14–20 cm sıra üzeri mesafe önerilir. Geniş alanlarda ve makineli bakımda sıra arası 90–120 cm’ye kadar açılabilir.
- Seyreltme: Tohumlar sık ekilir, bitkiler 3–4 yapraklı olduğunda seyreltme ve çapa yapılır. İkinci çapa 2–3 hafta sonra tekrarlanır.
Ekimden sonra aşırı yağış ya da fazla sulama nedeniyle toprağın uzun süre ıslak kalması tohumların çürümesine yol açar. Bu nedenle çıkışa kadar toprak nemli tutulmalı, ancak aşırı ıslatılmamalıdır.
Sulama
Bamya sıcak ve kurak yaz aylarında yetiştirildiği için düzenli sulama verimi doğrudan etkiler. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesine göre düzenli sulama hem verimi artırır hem de meyvelerdeki tüylülüğü azaltır. Belgede salma sulama yapıldığı, killi topraklarda haftada 3, taşlı ve çakıllı topraklarda haftada 4–5 sulama önerildiği belirtilir. Ankara Üniversitesi ders notlarında ise ilk meyveler görüldükten sonra haftada bir sulama önerilir. Bu farklılık, sulama aralığının toprak yapısına, iklime ve sulama yöntemine göre ayarlanması gerektiğini gösterir.
Yağmurlama sulama bamyada önerilmez. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde yağmurlama sulamanın külleme hastalığını teşvik ettiği için kesinlikle uygulanmaması gerektiği vurgulanır. Salma ya da damla sulama tercih edilmeli, tarlada su göllenmesine izin verilmemelidir.
Gübreleme İlkeleri
Bamyada gübreleme toprak analizine dayanmalıdır. Kaynaklarda öne çıkan genel ilkeler şöyle özetlenebilir:
- Organik madde: Ekimden bir önceki sonbaharda iyice yanmış çiftlik gübresi verilir. Ankara Üniversitesi ders notlarında ahır gübresi için dekara 1–2 ton önerilir. Çiftlik gübresi bulunamazsa yeşil gübreleme yapılabilir.
- Kimyasal gübre: Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde azot, fosfor ve potasyum içeren, düşük yüzdeli bir kompoze gübrenin kullanıldığı, köklenme döneminde ise amonyum sülfat verilebildiği belirtilir.
- Azot dengesi: Fazla azot vejetatif gelişmeyi aşırı artırır, beyazsinek gibi zararlıların çoğalmasını kolaylaştırır. Azotlu gübre ölçülü ve bölünerek verilmelidir.
Kaynaklarda dekara verilecek saf besin maddesi miktarı net olarak verilmediğinden, işletmeye özel miktar için toprak analizi sonucuyla İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.
Hasat ve Hasat Sıklığı
Ne zaman toplanır?
Bamya meyvesi çiçeklenmeden sonra çok hızlı büyür. Ankara Üniversitesi ders notlarında aktarılan bir çalışmada meyvenin günde yaklaşık 2 cm uzadığı belirlenmiştir. Bu nedenle meyveler, normal iriliklerinin yaklaşık üçte birine ulaştıklarında, çiçeklenmeden birkaç gün sonra toplanmalıdır. Hasat iriliği bamya tipine göre değişir: Amasya çiçek bamyası yaklaşık 1 cm iken, Bornova bamyası 3–4 cm iken hasat edilir. Hasat döneminde meyve boyu tipe göre 1,5–2 cm ile 8–10 cm arasında değişir.
Hasat sıklığı
Ders notlarına göre hasat başlangıçta her gün, daha sonra gün aşırı yapılır ve hasat dönemi 2,5–3 ay sürer. Amasya’da çiçek bamyasının hasadı haziranın ilk haftasında başlar, yaklaşık 4–4,5 ay sürer ve her gün düzenli olarak yapılır. Toplamadan kaçan meyveler hızla kartlaşır, lifli bir yapı kazanır ve pazar değerini kaybeder. Bitkide olgun meyve bırakılması yeni meyve oluşumunu da yavaşlatır.
Verim ve muhafaza
Ankara Üniversitesi ders notlarında dekara verim 500–750 kg olarak verilir. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde ise dekardan taze olarak 1500–2000 kg ürün alındığı belirtilir. Hasatta meyveler aşağı doğru çekilerek koparılır. Taze bamya uzun süre saklanamaz. Ders notlarına göre en fazla bir hafta muhafaza edilebilir. Bu nedenle ürün hızla pazara, işleme tesisine ya da kurutmaya yönlendirilmelidir.
Kurutmalık Bamya
Fotoğraf: Adam Jones from Kelowna, BC, Canada, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Kurutmalık bamya denince Türkiye’de ilk akla gelen Amasya çiçek bamyasıdır. Küçük, açık yeşil meyveleri kurutulmaya çok uygundur. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde anlatılan geleneksel kurutma yöntemi şu adımlardan oluşur:
- Dizme: Gün içinde toplanan çiçekli bamyalar aynı gün iğne yardımıyla pamuk ipliklere dizilir.
- Çiçeklerin ayrılması: Diziler bir gece ince bir bezle örtülür, ardından meyvelerin ucundaki çiçekler elle ayrılır.
- Kurutma yeri: Diziler doğrudan güneş ışığına değil, tavan arası gibi sıcak, nemsiz ve güneş almayan bir yere asılır.
- Kuruma ölçütü: Ağırlık kaybı durana ve renk altın sarısına dönene kadar kurutmaya devam edilir.
- Saklama: Kuruyan diziler satışa kadar nemden uzak bir yerde tutulur.
Kurutma sırasında taze bamya ağırlığının yaklaşık yüzde 80’ini kaybeder. Tescil belgesine göre 10 kg taze bamyadan yaklaşık 2 kg kuru bamya elde edilir. Kurutmalık üretim yapacak üreticiler, hasat ve dizme işinin aynı gün tamamlanması gerektiğini göz önünde bulundurarak işgücünü planlamalıdır. Tescil belgesine göre bir dekarlık alanın hasadı için iki işçinin sabah saat 05.00’ten akşama kadar çalışması gerekir.
Hastalık ve Zararlılar
Hastalıklar
Bamyada öne çıkan hastalıklardan biri küllemedir. Amasya Çiçek Bamyası tescil belgesinde külleme riskine karşı yağmurlama sulamadan kaçınılması özellikle vurgulanır. Ayrıca ekimden sonra toprağın aşırı ıslak kalması tohum ve fide çürüklüklerine yol açar. İyi drene olan tarla seçimi ve dengeli sulama, hastalıkların önlenmesinde ilk adımdır.
Zararlılar
Ankara Üniversitesi’nin sebze zararlıları ders notlarında tütün beyazsineği (Bemisia tabaci) ve pamuk yaprakbiti (Aphis gossypii) bamyada zarar yapan emici böcekler arasında sayılır. Beyazsinek bitki özsuyunu emerek bitkiyi zayıflatır ve bitki virüslerini taşıyabilir. Bu zararlıların yoğunluğu sıcak ve nemli koşullarda artar.
Kültürel önlemler
- Tarla içindeki ve çevresindeki yabancı otlar temizlenmelidir. Yabancı otlar beyazsinek ve yaprak bitlerinin kışladığı konukçulardır.
- Gereksiz sulamadan ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır. Nemli ortam ve fazla azot zararlı popülasyonunu artırır.
- Sağlıklı tohum kullanılmalı, sık ekilen bitkiler zamanında seyreltilmelidir.
- Bitkiler, özellikle yaprak altları, düzenli aralıklarla kontrol edilmelidir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Bamyada hasat neredeyse her gün yapıldığından, uygulanacak herhangi bir ürünün hasat öncesi bekleme süresi özellikle önem taşır. Bu konuda reçeteyi düzenleyen ziraat mühendisinin önerisine uyulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Bamya tohumu ekimden önce ıslatılmalı mı?
Evet. Bamya tohumunun kabuğu kalın olduğu için ekimden önce 10–15 saat suda ya da bir gün ıslak bez arasında bekletilmesi çimlenmeyi hızlandırır. Ekim, toprak yeterince ısındıktan sonra yapılmalıdır.
Bamya kaç günde bir toplanır?
Meyveler çok hızlı büyüdüğü için hasat başlangıçta her gün, sonra gün aşırı yapılır. Amasya çiçek bamyası gibi küçük meyveli tiplerde ise hasat her gün düzenli olarak sürdürülür. Toplamadan kaçan meyveler kısa sürede kartlaşır.
Kurutmalık bamya nasıl kurutulur?
Aynı gün toplanan bamyalar pamuk ipliklere dizilir, çiçekleri ayrılır ve diziler doğrudan güneş almayan, sıcak ve kuru bir yerde, renk altın sarısına dönene kadar kurutulur. Yaklaşık 10 kg taze bamyadan 2 kg kuru bamya elde edilir.
Kaynaklar
- Türk Patent ve Marka Kurumu – Amasya Çiçek Bamyası Coğrafi İşaret Tescil Belgesi
- Ankara Üniversitesi Açık Ders – Bamya ders notu (ekolojik istekler, ekim ve hasat)
- Ankara Üniversitesi Açık Ders – Bamya (Abelmoschus esculentus) ders notu
- Ankara Üniversitesi Açık Ders – Hemiptera takımı sebze zararlıları ders notu
Kapak fotoğrafı: Bamya (Abelmoschus esculentus) tarlası, Filipinler. Fotoğraf: Judgefloro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
