Pamuk, Türkiye’nin en önemli endüstri bitkilerinden biridir. Lifi tekstil ve hazır giyim sanayisinin temel hammaddesidir, çiğidinden yağ ve küspe elde edilir. Uzun bir yetişme dönemi isteyen, emek ve girdi yoğun bir bitki olduğu için her adımdaki hata verim ve lif kalitesine yansır.
Bu rehberde üretim bölgelerinden iklim-toprak isteklerine, ekimden gübreleme ve sulamaya, zararlılardan hasada ve kütlü pamuğun satışı ile desteklere kadar temel konuları ele alıyoruz. Bilgiler Bakanlığa bağlı Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü, GAP Uluslararası Tarımsal Araştırma ve Eğitim Merkezi (GAP UTAEM), TAGEM, TEPGE ve BÜGEM yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
Türkiye’de Pamuk Üretim Bölgeleri
Türkiye’de pamuk üç ana bölgede yoğunlaşır: Güneydoğu Anadolu (GAP), Ege ve Çukurova. Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü’nün (TEPGE) Aralık 2024 tarihli Pamuk Durum ve Tahmin raporuna göre pamuk 2022/23 sezonunda 21 ilde ekilmiştir. Ekim alanının yüzde 86’sı Şanlıurfa, Diyarbakır, Aydın, Hatay, Adana ve İzmir’de bulunuyordu.
- Güneydoğu Anadolu: Üretimin ağırlık merkezidir. Aynı rapora göre 2023/24 sezonunda ülke lif pamuk üretiminin yaklaşık yüzde 62’si bu bölgeden gelmiştir. İl bazında ekim alanı payları Şanlıurfa’da yüzde 43, Diyarbakır’da yüzde 15’tir.
- Ege: Aydın, İzmir, Manisa ve Denizli öne çıkar. 2023/24’te üretimin yaklaşık yüzde 23’ü buradan sağlanmıştır. Hektar başına 1.870 kg ile en yüksek lif verimi de bu bölgede alınmıştır.
- Çukurova ve Doğu Akdeniz: Hatay ve Adana başta olmak üzere Mersin, Kahramanmaraş ve Osmaniye’de üretim yapılır. Bölgenin 2023/24 üretimindeki payı yaklaşık yüzde 14’tür.
TEPGE’nin Temmuz 2025 tarihli piyasa raporu 2024/25 sezonunda yaklaşık 467 bin hektarda 2,2 milyon ton civarında kütlü pamuk üretildiğini, bunun yaklaşık 830 bin ton lif pamuğa karşılık geldiğini bildirir.
İklim ve Toprak İstekleri
Pamuk sıcak iklim bitkisidir. Çimlenmeden koza açımına kadar uzun, sıcak ve güneşli bir döneme ihtiyaç duyar. Dona karşı hassastır. Bu nedenle ekim, ilkbahar donu riskinin geçtiği ve toprağın yeterince ısındığı döneme bırakılır. Koza açımı ve hasat döneminde yağış istenmez; açık kozaya düşen yağmur lif kalitesini düşürür.
GAP’ta yaz sıcaklıkları çok yüksektir. GAP UTAEM’in geliştirdiği Eren 21 çeşidinin “yüksek sıcaklık stresine tolerant”, Kartanesi çeşidinin ise “kuraklık stresine tolerant” olarak tanımlanması bu bölgenin koşullarını yansıtır.
Toprak olarak derin, iyi drenajlı, su tutma kapasitesi yüksek ve organik maddece zengin alüviyal ova toprakları tercih edilir. Taban suyu yüksek, sürekli ıslak kalan ve kaymak bağlayan topraklar çıkışı ve kök gelişimini zayıflatır. Ekimden önce mutlaka toprak analizi yaptırılmalı, gübreleme planı analiz sonucuna göre kurulmalıdır.
Toprak Hazırlığı ve Ekim Zamanı
İyi bir çıkış için tohum yatağının ince yapılı, düzgün ve nemli olması gerekir. Önceki ürünün artıkları toprağa karıştırılır. İlkbaharda diskaro ve tırmık gibi yüzlek aletlerle kesekler kırılır, yüzey düzeltilir. Pamuk Entegre Mücadele Teknik Talimatı, toprak işlemenin hastalık ve yabancı ot yönetimiyle de bağlantılı olduğuna dikkat çeker:
- Verticillium solgunluğunun sorun olduğu tarlalarda derin toprak işlemeden kaçınılması önerilir.
- Kanyaşlı tarlalarda ekim öncesi birkaç kez diskaro çekmek rizomları parçalar. Toprak işlemeyle yüzeye çıkan rizomların toplanıp tarladan uzaklaştırılması da faydalıdır.
Ekim zamanı
Ekim zamanı takvimden çok toprağın ısınmasına ve bölgenin iklimine göre belirlenir. Bu yüzden il ve ilçe müdürlüklerinin her yıl yaptığı yerel duyurular takip edilmelidir. Teknik talimat, ekim zamanının hem erken hem geç tarafının riskli olduğunu gösterir. Tütün thripsinin ciddi sorun olduğu alanlarda çok erken ekimden kaçınılması önerilir. Geç ekimde ise Verticillium solgunluğunun zararı artar.
Ekim pnömatik mibzerle sıraya yapılır. Bitki sıklığı, ekimden sonra yapılan seyreltmeyle ayarlanır. Thripsin yoğun olduğu tarlalarda talimat, seyreltmenin biraz geciktirilmesini önerir.
Çeşit Seçimi
Çeşit; bölgenin iklimine, sulama imkânına, hastalık baskısına ve hasat yöntemine göre seçilmelidir. Tescil denemeleri iki bölge grubunda yürütülür: Ege-Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu. Uzun lifli (Gossypium barbadense) adaylar ise ayrıca değerlendirilir.
BÜGEM Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü’nün 2025 yılı pamuk tescil raporuna göre 15 Nisan 2025’te 14 yeni pamuk çeşidi tescil edilmiştir. Bunlardan Firoza, Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilmiştir. Galaxy 351 Adana’daki Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne, uzun lifli Nazar 46 ise Kahramanmaraş’taki Doğu Akdeniz Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne aittir.
GAP bölgesi için kamu araştırma kuruluşlarının geliştirdiği çeşitlerden bazıları şunlardır:
- GAP UTAEM (Diyarbakır): Kartanesi (kuraklığa tolerant, 2011), Dicle-2002 ve Eren 21 (yüksek sıcaklığa tolerant, 2023).
- GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü (Şanlıurfa): Gapeyam-1, Özkan, Uğur, ZN 243, Çerdo ve Çetinbey.
Verimin yanında lif uzunluğu, lif inceliği (mikroner), lif dayanıklılığı, çırçır randımanı, erkencilik ve Verticillium solgunluğuna dayanıklılık birlikte değerlendirilmelidir. Teknik talimat, Verticillium sorunlu alanlarda tolerant çeşitleri önerir. Thrips ve beyazsineğin yoğun olduğu yerlerde ise erkenci ve tüysüz yapraklı çeşitler tercih edilmelidir. Destek için yerli sertifikalı tohum şartını da unutmayın.
Gübreleme, Sulama ve Çapalama
Gübreleme
Gübre miktarı, toprak analizi sonucuna, önceki ürüne ve beklenen verime göre belirlenmelidir. Uygulamada fosforlu ve potaslı gübrenin tamamı ile azotun bir kısmı taban gübresi olarak verilir, azotun kalanı üst gübre olarak uygulanır. Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü’nün gübreleme denemelerinde de taban gübresi ekim öncesinde, son diskaro işleminden önce toprağa verilir. Azotlu üst gübre ise ilk sulamadan önce uygulanır.
Fazla azot pamukta faydadan çok zarar getirir. Teknik talimata göre aşırı azot vejetatif gelişmeyi artırır, yaprak biti ve kırmızı örümceği teşvik eder. Verticillium solgunluğuna karşı da dengeli gübreleme önerilir. Azot kaynağı olarak üre tercih edilmesi tavsiye edilir.
Sulama: karık ve damla
Pamukta karık (yüzey) sulama hâlâ yaygındır, ancak suyun kısıtlı olduğu havzalarda damla sulama giderek önem kazanmaktadır. Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün 2019 tarihli sulama yayınına göre damla sulamada uygulama randımanı yüzde 90–95’e çıkarken, yüzey sulamada yüzde 50–70 düzeyinde kalır. Damla sulamada su ve gübre (fertigasyon) bitkiye daha kontrollü verilir. Karık sulamada ise karık boyu ve eğim iyi ayarlanmazsa tarlanın başı fazla, sonu az su alır.
Sulamada amaç bitkiyi ne susuz bırakmak ne de boğmaktır. Teknik talimat aşırı sulamadan kaçınılmasını ister, çünkü fazla su yaprak bitini ve Verticillium solgunluğunu artırır. Öte yandan su stresi de bitkiyi kırmızı örümceğe karşı hassaslaştırır. Çiçeklenme ve koza oluşumu dönemi suya en hassas dönemdir. Bu dönemde sulamayı aksatmak tarak, çiçek ve koza dökümüne yol açar. Sezon sonunda sulama zamanında kesilmelidir; aksi hâlde koza açımı gecikir. Tarlanıza özel sulama planı için İl/İlçe Müdürlüğünüze danışın.
Çapalama ve yabancı ot mücadelesi
Pamuk ilk haftalarda yavaş geliştiği için yabancı otlarla rekabete çok açıktır. Bu dönemde yapılan makineli (sıra arası) ve elle (sıra üzeri) çapalar hem otu temizler hem de toprak kaymağını kırar.
Teknik talimata göre pamuk tarlalarının en sorunlu yabancı otlarından ikisi şunlardır:
- Kanyaş (Sorghum halepense): Rizomla çoğalan çok yıllık bir ottur. 3–5 yapraklı dönemde çapalanması önerilir, ancak çapa tek başına yeterli olmayabilir. Ekim öncesi diskaro ile rizomların parçalanması ve toplanması mücadeleyi kolaylaştırır.
- Domuz pıtrağı (Xanthium strumarium): Çapa ile sökülmesi ve hasat zamanında tarlada tohum bağlamış bitki bırakılmaması gerekir.
Herbisit kullanılan tarlalarda talimat, uygulamadan sonra 10–15 gün geçmeden çapa yapılmamasını önerir.
Başlıca Zararlılar ve Hastalıklar
TAGEM’in 2022 tarihli Pamuk Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre zararlıların önemi bölgeye göre değişir. Akdeniz Bölgesi’nde pamuk yaprakbiti, yeşilkurt ve tütün beyazsineği ana zararlıdır. Ege ve Güneydoğu Anadolu’da ise iki noktalı kırmızıörümcek ve tütün thripsi öne çıkar. Başlıca zararlılar şunlardır:
- Pamuk yaprakbiti (Aphis gossypii): Özsu emerek yaprakları kıvırır. Salgısı üzerinde gelişen fumajin lifi kirletir.
- Tütün thripsi (Thrips tabaci): Fide döneminde yapraklarda gümüşi lekeler, şekil bozukluğu ve çatallı bitkiler oluşturur.
- Yaprakpireleri (Empoasca decipiens, Asymmetrasca decedens): Yapraklarda sararma, kızarma ve kıvrılmaya neden olur.
- İki noktalı kırmızıörümcek (Tetranychus urticae): Yapraklarda sarı benekler, kızarma ve erken yaprak dökümü yapar. Yoğun olduğunda tarak ve koza dökümüne yol açar.
- Tütün beyazsineği (Bemisia tabaci): Özsu emer, ballı salgısı lif kalitesini bozar ve virüs taşıyabilir.
- Kozaya zarar veren tırtıllar: Yeşilkurt (Helicoverpa armigera), pembekurt (Pectinophora gossypiella) ve dikenlikurt (Earias insulana) tarak, çiçek ve kozalarda beslenir. Fide döneminde bozkurtlar (Agrotis spp.) da zarar yapabilir.
Hastalıklar arasında Verticillium solgunluğu (Verticillium dahliae), fide kök çürüklüğü ve bakteriyel köşeli yaprak lekesi öne çıkar. Verticillium’un etmeni toprakta ve hasattan sonra tarlada kalan enfekteli köklerde yaşar. Bu nedenle talimat, köklerin hasattan sonra toprağa gömülmeyip sökülerek uzaklaştırılmasını önerir.
Entegre mücadele yaklaşımı
Tarlalar en az haftada bir kontrol edilmeli, kelebek zararlıların uçuşu delta ve huni tipi feromon tuzaklarla izlenmelidir. Teknik talimatta her zararlı için bir ekonomik zarar eşiği tanımlanmıştır. Örneğin kırmızıörümcekte bu eşik, yaprak başına 10 ergin ve nimftir. Faydalıları korumak, dengeli gübreleme ve sulama, pamuk sıraları arasına thripse konukçuluk eden tütün, soğan, sarımsak ve sebze ekmemek gibi kültürel önlemler önceliklidir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Koza Açımı ve Hasat
Pamukta hasat, kozaların büyük bölümü açıp lif kuruduğunda başlar. Koza açma süresi çeşide göre değişir. Örneğin GAP UTAEM, Kartanesi çeşidi için koza açma süresini 110–115 gün olarak bildirir. Hasadı kolaylaştırmak ve kozaların daha toplu açmasını sağlamak için makineli hasattan önce yaprak döktürücü (defoliant) ve koza açtırıcı uygulamaları yapılır. Bunların zamanında ve tekniğine uygun yapılması gerekir.
Makineli hasat
Makineli hasat, büyük işletmelerde ve pek çok üretim bölgesinde yaygınlaşmıştır. Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de ilde son yıllarda pamuk hasadının makineyle yapıldığını belirtir. Müdürlüğün makineli hasat bilgilendirmesinde öne çıkan kurallar şunlardır:
- Kütlü pamuk tarladan toplandığında nemi en fazla yüzde 12 olmalıdır. Daha nemli ürün depoda bozulur ve kalite kaybeder.
- Havanın nispi nemi yüzde 70 ve üzerine çıktığında hasada ara verilmelidir.
- Hasat sırasındaki ürün kaybı yüzde 5’i aşmamalıdır.
- Hasat makinesinde nemi anlık ölçen ve operatörü sesli ve ışıklı uyaran bir düzenek bulunmalıdır. Makineyi kullanan operatörün de yeterlilik belgesi olmalıdır.
Müdürlük, hasat hatalarının çırçır, iplik ve tekstil aşamalarında sorun olarak geri döndüğünü vurgular.
Elle hasat
Küçük işletmelerde ve tohumluk ya da deneme alanlarında pamuk hâlâ elle toplanır. Kozalar aynı anda açmadığından genellikle birkaç el toplanır. En önemli konu bulaşmadır: Plastik ip, naylon çuval parçası ve benzeri yabancı maddeler lifle karışırsa ayıklanması çok zordur. Toplanan pamuk kuru ve temiz yerde, uygun bez torba ve çuvallarda bekletilmelidir.
Hasattan sonra pamuk sapları ve kökleri tarlada bırakılmamalıdır. Bu, hastalık ve zararlıların sonraki yıla taşınmasını azaltır.
Kütlü Pamuğun Satışı ve Destekler
Üretici pamuğu çekirdeği ayrılmamış kütlü pamuk olarak satar. Başlıca alıcılar çırçır-prese işletmeleri, tüccarlar ve tarım satış kooperatifleri birlikleridir. Satıştan sonra alınan müstahsil makbuzu veya fatura gibi belgeler, ürüne bağlı desteklerde ispat belgesi olduğu için saklanmalıdır.
Alan bazlı destekler (2025–2027 modeli)
2025 yılından itibaren bitkisel üretim destekleri yeni bir modelle ödenmektedir. BÜGEM’in 2026 üretim yılı birim fiyat belgesine göre kütlü pamuk 4. kategoridedir ve destek katsayısı 2,25’tir. Bu belgede temel destek ve planlı üretim desteği ayrı ayrı 697,50 TL/da olarak yer alır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 8 Eylül 2026 tarihli duyurusuyla 2026 üretim yılı destek katsayı değeri 310 TL’den 367 TL’ye çıkarılmıştır. Böylece pamukta temel ve planlı üretim desteğinin toplamı dekar başına 1.395 TL’den 1.652 TL‘ye yükselmiştir. 2027 için bu tutar 1.989 TL/da olarak açıklanmıştır.
Önemli bir şart vardır: Kütlü pamukta destek alabilmek için yurt içinde üretilip sertifikalandırılmış tohum kullanılması gerekir. Organik tarım desteği bu şartın dışındadır. Ayrıca Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) kayıt ve doğru ürün beyanı gerekir.
Fark ödemesi desteği
Fark ödemesi, alana göre değil, üretilip satılan ürün miktarına göre kilogram başına yapılan bir destektir. BÜGEM’in yeni destek modeline ilişkin soru-cevap belgesine göre fark ödemesi yeni dönemde de sürmektedir. Kapsamdaki ürünler ve tutarlar her yıl Tarım ve Orman Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından birlikte belirlenir. Bunda üretim maliyetleri ile iç ve dış fiyatlar dikkate alınır.
Geçmiş yıllarda kütlü pamuk bu desteğin kapsamındaydı. TEPGE’nin 2024 raporuna göre 2022, 2023 ve 2024 yıllarında sertifikalı tohumla üretim yapan pamuk üreticilerine kilogram başına 1,60 TL fark ödemesi verilmiştir. 2025 ve 2026 üretim yılları için kütlü pamukta fark ödemesi tutarını belirten resmî bir belgeye ulaşamadık, bu yüzden güncel bir tutar vermiyoruz. Güncel kapsamı ve başvuru takvimini İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden veya e-Devlet duyurularından takip edin.
Sık Sorulan Sorular
Pamuk desteği almak için hangi tohumu kullanmalıyım?
2025–2027 destek modelinde kütlü pamukta yurt içinde üretilip sertifikalandırılmış tohum kullanma şartı vardır. İthal tohum ya da sertifikasız, kendi ürününüzden ayırdığınız tohumla ekim yaparsanız (organik tarım hariç) temel ve planlı üretim desteğinden yararlanamazsınız.
Damla sulama pamukta karık sulamaya göre ne kazandırır?
Su doğrudan kök bölgesine verildiği için kayıp azdır. Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında damla sulamanın uygulama randımanı yüzde 90–95, yüzey sulamanınki yüzde 50–70 olarak verilir. Gübre de suyla birlikte, daha kontrollü verilebilir.
Makineli hasatta nelere dikkat etmeliyim?
Denizli İl Müdürlüğü’nün bilgilendirmesine göre kütlü pamuğun nemi yüzde 12’yi geçmemeli, nispi nem yüzde 70 ve üzerine çıktığında hasada ara verilmeli, hasat kaybı yüzde 5’i aşmamalıdır. Makinede nem ölçer ve operatörde yeterlilik belgesi bulunmalıdır.
İlgili Rehberler
- Şeker Pancarı Yetiştiriciliği: Kota, Ekim, Bakım ve Teslim Rehberi
- Çay Yetiştiriciliği: Doğu Karadeniz’de Bahçe Tesisi, Budama ve Hasat
Kaynaklar
- TEPGE – Pamuk Durum ve Tahmin 2024 (Yayın No: 411)
- TEPGE – Pamuk Tarım Ürünleri Piyasaları Raporu, Temmuz 2025
- TAGEM – Pamuk Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
- BÜGEM TTSM – 2025 Pamuk Tescil Raporu
- BÜGEM TTSM – 2025 Pamuk Çeşit Kataloğu
- Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü – Firoza çeşidinin tescili
- Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü – Yetiştirme Tekniği Bölümü proje özeti (gübreleme)
- GAP UTAEM – Pamuk Çeşitlerimiz
- GAP UTAEM – Kartanesi çeşit belgesi
- GAP UTAEM – Eren 21 çeşit belgesi
- GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Pamuk Çeşitlerimiz
- Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Başarılı Bir Makinalı Pamuk Hasadı İçin
- Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Sulama (2019)
- BÜGEM – 2026 Üretim Yılı Bitkisel Üretim Desteklemesi Birim Fiyatları
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Destek tutarlarının güncellenmesi duyurusu (8 Eylül 2026)
- BÜGEM – Sorularla Yeni Destek Modeli
Kapak fotoğrafı: Hasada hazır, geniş bir pamuk tarlası. Fotoğraf: Sena yuksel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
