Şeker Pancarı Yetiştiriciliği: Kota, Ekim, Bakım ve Teslim Rehberi

Şeker pancarı, Türkiye’de kristal şekerin ana hammaddesidir. Aynı zamanda posası ve melası ile hayvancılığa yem sağlayan (bkz. Silaj Yapımı ve Hayvan Yemleri) önemli bir endüstri bitkisidir. Toprak hazırlığından sökümüne kadar her adım hem kök verimini hem de şeker oranını etkiler. Üretim serbest pazara değil, fabrikalarla yapılan sözleşmeye ve devletin belirlediği kotalara dayanır.

Bu rehberde üretim bölgelerinden kota yapısına, ekimden sulamaya, hastalık ve zararlılardan söküm ve teslime kadar temel konuları ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı Şeker Dairesi Başkanlığı, Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü (TTSM), Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü (TEPGE) yayınlarına dayanıyor.

İçindekiler

Türkiye’de Şeker Pancarı Üretim Bölgeleri
Kota ve Sözleşmeli Üretim Yapısı
İklim, Toprak İstekleri ve Toprak Hazırlığı
Ekim Zamanı, Hassas Ekim ve Seyreltme
Gübreleme ve Sulama
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Söküm, Şeker Oranı (Polar) ve Teslim
Sık Sorulan Sorular

Türkiye’de Şeker Pancarı Üretim Bölgeleri

Şeker pancarı en çok İç Anadolu’da yetiştirilir. TEPGE’nin Temmuz 2025 tarihli Şeker Pancarı Tarım Ürünleri Piyasaları raporuna göre üretimde ilk sıraları Konya, Eskişehir ve Kayseri alır. Bakanlığın çeşit tescil denemeleri de bu illerin yanı sıra Yozgat, Kırşehir, Ankara, Amasya, Bursa, Balıkesir ve Çanakkale’de (Biga) yürütülür.

Aynı rapora göre 2022/23 sezonunda 3,64 milyon dekarda yaklaşık 25,3 milyon ton, 2023/24 sezonunda ise 3,25 milyon dekarda 23 milyon ton pancar üretilmiştir. 2023/24’teki ortalama verim dekara 7.092 kg’dır. Rapor, TÜİK’in ilk tahminine dayanarak 2025 üretiminin yüzde 6,5 azalışla 21,5 milyon ton civarında olmasının beklendiğini belirtir.

Kota ve Sözleşmeli Üretim Yapısı

Şeker sektörü 4634 sayılı Şeker Kanunu çerçevesinde yürütülür. Sistemin temeli kotadır: yurt içine satılabilecek şeker miktarı her pazarlama yılı için Cumhurbaşkanı Kararı ile belirlenir. Bakanlığın 21 Kasım 2025 tarihli duyurusuna göre 2026/2027 pazarlama yılı için ülke toplam A kotası, bir önceki yılla aynı düzeyde 2 milyon 910 bin ton olarak belirlenmiştir. Karar aynı gün Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Fabrikalar kotalarını karşılayacak kadar pancarı, üreticilerle önceden yaptıkları ekim sözleşmeleriyle güvenceye alır. Süreç kabaca şöyle işler:

Üretici, bölgesindeki şeker fabrikası veya bağlı olduğu pancar ekicileri kooperatifiyle sözleşme yapar. Sözleşmede ekilecek alan ve teslim edilecek pancar miktarı belirlenir.
Sözleşme koşullarına göre fabrika tohum ve teknik destek sağlayabilir.
Söküm döneminde pancar, fabrikanın belirlediği takvime göre merkez veya taşra kantarlarına teslim edilir. Bedel, sözleşme koşullarına ve ilan edilen alım fiyatına göre ödenir.

Şeker Dairesi Başkanlığı’nın sektör sayfasındaki bilgilere göre ülkede 33 pancar şekeri fabrikası bulunur. Bunların 15’i kamuya (TÜRKŞEKER), 12’si özel sektöre, 6’sı pancar ekicileri kooperatiflerine aittir. Kurulu kapasitenin yüzde 37’si kamuya, yüzde 35’i kooperatiflere, yüzde 28’i özel fabrikalara aittir. Sözleşmesiz pancar ekmek, ürünün satılamaması riskini taşır.

İklim, Toprak İstekleri ve Toprak Hazırlığı

Şeker pancarı serin ve ılıman iklimi sever. Yüksek şeker birikimi için yaz boyunca düzenli su ve sonbaharda serin geceler ister. Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün broşürü, derin köklü bu bitkinin yeterli yağış ya da düzenli sulamayla yüksek şeker ürettiğini vurgular. İç Anadolu’da yaz kuraklığı sulamayı zorunlu kılar.

Toprak bakımından derin, iyi drenajlı, havalanması iyi, organik maddece zengin tın ve killi-tın topraklar tercih edilir. Pancar kökü toprağın derinliklerine indiği için sıkışmış taban tabakası kök gelişimini engeller ve çatallı, kısa kökler oluşmasına yol açar. Ekimden önce bir toprak analizi yaptırmak hem gübre planı hem de tuzluluk ve kireç durumu için yol gösterir.

Pancar aynı tarlaya üst üste ekilmemelidir. Kist nematodu, rizomani gibi toprak kaynaklı sorunlar ancak uzun bir ekim nöbeti ile baskı altında tutulabilir.

Toprak hazırlığı

Konya İl Müdürlüğü’nün önerileri şu sırayı izler:

Anız bozma: Ön bitkinin hasadından hemen sonra anız 7–10 cm derinlikte bozulur. Bu işlem yabancı ot ve hububat tohumlarının çimlenmesini sağlar, nem kaybını azaltır.
Dipkazan: Ağır bünyeli topraklarda taban sıkışıklığını gidermek için 4–5 yılda bir, Temmuz–Ekim arasında, 50–60 cm derinliğe ve 90 cm aralıkla dipkazan çekilir.
Sonbahar derin sürümü: Kışa girmeden derin sürüm yapılır. Toprak kış yağışlarını depolar, kesekler donla parçalanır.
İlkbahar hazırlığı: Tohum yatağındaki nemi korumak için toprak, ekim derinliğinden daha derine işlenmez. Amaç ince, düz ve sıkı bir tohum yatağıdır.

Ekim Zamanı, Hassas Ekim ve Seyreltme

İç Anadolu’da ekime Mart ortasından itibaren, 0–5 cm derinlikteki toprak sıcaklığı düzenli olarak 5–7 °C’nin üzerine çıktığında başlanır. Erken ekim, bitkiye daha uzun bir yetişme dönemi sağlar ve verimi artırır. Ancak soğuk ve ıslak toprağa ekim çıkışı geciktirir ve çökerten hastalığını kolaylaştırır.

Pelet (kaplanmış) monogerm tohum

Günümüzde ekimde, her tohum yumağından tek bitki çıkan monogerm çeşitler kullanılır. Bakanlığın 2025 çeşit kataloğundaki tescilli şeker pancarı çeşitlerinin tamamı monogerm yapıdadır. Tohumlar ilaçlı çıplak ya da pelet adı verilen kaplanmış formdadır. Pelet tohumun düzgün, yuvarlak şekli mibzerin tek tohum bırakmasını kolaylaştırır.

Ekim ölçüleri

Konya İl Müdürlüğü’nün önerileri şunlardır:

Sıra arası 45 cm,
Ekim derinliği 2–4 cm,
Mibzerle, saatte 4–4,5 km ilerleme hızında ekim.

Hızlı ekim düzensiz tohum düşüşüne ve boşluklara yol açar. Mibzer ayarının ekimden önce kontrol edilmesi sonraki seyreltme işçiliğini azaltır.

Çeşit seçimi

Çeşitler, tarlanın hastalık geçmişine göre seçilmelidir. Bakanlık tescil denemeleri çeşitleri rizomani, kist nematodu ve Fusarium toleransına ve ALS herbisit sistemine uygunluğa göre gruplar halinde değerlendirir. 2026 tarihli tescil raporuna göre rizomaniye toleranslı adaylarda iki yıllık ortalama pancar verimi dekara 8.119 kg, şeker oranı ise çeşide göre yaklaşık yüzde 14,5 ile 17,2 arasında ölçülmüştür. Hangi çeşidin tarlanıza uygun olduğunu sözleşme yaptığınız fabrikanın teknik ekibiyle birlikte belirleyin.

Seyreltme ve yabancı ot kontrolü

Seyreltme (tekleme), sıra üzerindeki fazla bitkilerin alınarak kalanlara eşit gelişme alanı bırakılmasıdır. Konya İl Müdürlüğü, sıra üzerinde bitkiler arasında 22–28 cm mesafe kalacak şekilde tekleme yapılmasını ve hasatta dekarda 7.000–9.000 bitki bulunmasını önerir. Hassas ekimle mesafe baştan doğru ayarlanırsa seyreltme ihtiyacı büyük ölçüde azalır.

Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün 2022 tarihli seminer çalışmasında belirtildiği gibi, kritik dönem çıkıştan sonraki 1. ile 9. haftalar arasıdır. Türkiye’de yabancı otların neden olduğu verim kaybı yüzde 6 ile 40 arasında değişmektedir. En etkili mekanik yöntem çapadır ve yılda en az iki kez yapılması önerilir.

Gübreleme ve Sulama

Gübreleme

Gübre miktarı mutlaka toprak analizi sonucuna göre belirlenmelidir. Konya İl Müdürlüğü’nün broşüründe genel bir çerçeve olarak dekara saf madde hesabıyla 14–18 kg azot, 11–14 kg fosfor ve 4–6 kg potasyum önerilir. Uygulama zamanı şöyle bölünür:

Sonbaharda, pulluk altına: Fosforun üçte ikisi ve potasyumun tamamı.
İlkbaharda, tohum yatağı hazırlığından birkaç gün önce tırmık altına: Azotun yarısı ile üçte ikisi arası ve fosforun kalan üçte biri.
Üst gübre: Kalan azot, bitkiler 4 gerçek yapraklı döneme geldiğinde verilir.

Yetersiz azot verimi düşürür; fazla ve geç verilen azot ise yaprağı büyütür ve şeker oranını düşürür.

Sulama: yağmurlama ve damla

Şeker pancarı yüksek su tüketen bir bitkidir. Konya İl Müdürlüğü’nün İç Anadolu için verdiği değerlere göre pancarın yıllık su tüketimi yaklaşık 1.125 mm’dir. Bunun 300–460 mm’si yağışla karşılanır, kalan 665–825 mm’nin sulamayla verilmesi gerekir. Aylık tüketim Nisan’da 60 mm civarındayken Temmuz ve Ağustos’ta 270 mm’ye çıkar.

Sulamaya en erken, pancarlar 8–10 yapraklı döneme geldiğinde başlanır. Erken dönemde aşırı sulama kök gelişimini yüzeyde tutar. Söküme yakın dönemde sulamanın kesilmesi şeker birikimini destekler. Tarlada kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

Yağmurlama sulama: İç Anadolu’daki geniş pancar tarlalarında en yaygın yöntemdir. Rüzgârlı ve sıcak saatlerde buharlaşma kaybı yüksektir; yaprakları ıslattığı için yaprak hastalıklarını da kolaylaştırabilir.
Damla sulama: Suyu doğrudan kök bölgesine verir. Su tasarrufu sağlar, yaprakları ıslatmaz ve gübrenin su ile birlikte verilmesine (fertigasyon) imkân tanır. Yatırım maliyeti daha yüksektir ve lateral boruların sökümden önce toplanması gerekir.

Hangi yöntem seçilirse seçilsin, sulama zamanını toprak nemine göre belirlemek gerekir. Basınçlı sulama sistemlerine yönelik güncel destekler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışabilirsiniz.

Başlıca Hastalık ve Zararlılar

Pancarda hastalık ve zararlılarla mücadelenin temeli dayanıklı veya toleranslı çeşit, uzun ekim nöbeti ve sağlıklı tohum yatağıdır. Bakanlık tescil denemelerinde çeşitler rizomani, kist nematodu, Fusarium, Cercospora ve külleme bakımından ayrıca değerlendirilir.

Rizomani

Toprak kaynaklı bir virüs hastalığıdır. Virüs topraktaki bir mikroorganizma aracılığıyla köke bulaşır. Belirgin belirtisi kökte çok sayıda ince yan kök oluşmasıdır (sakallı kök). Kök küçük kalır, yapraklar solgun ve dik durur, şeker oranı belirgin şekilde düşer. Hastalık bir kez toprağa yerleştiğinde yıllarca kalır. Bu nedenle bulaşık bölgelerde rizomaniye toleranslı çeşit kullanmak tek etkili yoldur. Bulaşık tarladan toprak taşıyan aletlerin temizlenmesi yayılmayı yavaşlatır.

Cercospora yaprak lekesi

Yapraklarda kırmızımsı kahverengi kenarlı, ortası açık renkli küçük yuvarlak lekelerle kendini gösteren bir mantar hastalığıdır. Sıcak ve nemli havalarda hızla yayılır. Ağır durumlarda yapraklar kurur, bitki yeni yaprak çıkarmak için köke depoladığı şekeri harcar ve polar düşer. 2026 tescil raporundaki gözlemlerde hastalık Bursa ve Balıkesir gibi nemli bölgelerde belirgin şekilde görülürken, Eskişehir ve Konya’daki denemelerde görülmemiştir. Ekim nöbeti ve hastalıklı bitki artıklarının temizlenmesi önemlidir.

Çökerten, kök çürüklükleri ve kist nematodu

Çıkış döneminde Rhizoctonia, Pythium, Phoma ve Fusarium gibi toprak kaynaklı mantarlar fidelerde çökerten hastalığına yol açabilir. Soğuk ve ıslak toprağa erken ekim ile kaymak bağlama riski artırır. Pancar kist nematodu ise kökte küçük beyaz kistlerle tanınır. Bitkide gün ortasında solgunluk ve gelişme geriliği yapar. Bakanlık, nematoda toleranslı çeşitleri Konya ve Ankara’daki ayrı denemelerde sınar. Nematoda karşı toleranslı çeşit ve uzun ekim nöbeti temel önlemlerdir.

Pancar hortumlu böceği ve diğer zararlılar

Pancar hortumlu böceği, ilkbaharda yeni çıkan fidelerin yapraklarını ve kök boğazını yiyerek tarlada boşluklar oluşturur. Larvaları kökle beslenir. Zarar en çok pancarın bir önceki yıl ekildiği tarlaların yakınında görülür. Bu nedenle yeni pancar tarlasını eski pancar tarlasından uzak seçmek ve çıkış döneminde tarlayı sık kontrol etmek önemlidir. Pancar pire böcekleri fidelerde yaprakları delik delik eder. Karadrina (Spodoptera exigua) ve yaprak bitleri yaz aylarında zarar yapabilir. Mücadeleye karar vermeden önce tarlada sayım yapılmalı ve entegre mücadele ilkeleri uygulanmalıdır.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Söküm, Şeker Oranı (Polar) ve Teslim

Konya İl Müdürlüğü’ne göre pancar ekimden yaklaşık 180–185 gün sonra hasat olgunluğuna gelir. Söküm zamanı, fabrikanın kampanya ve teslim takvimine göre belirlenir. Pancar elle ya da makineyle sökülür. Ardından toprağından temizlenir ve baş kesimi düzgün yapılır. Fazla toprak ve yapraklı baş kantarda fire olarak düşülür.

Polar, pancar kökündeki şeker oranını gösteren değerdir ve polarimetre adlı cihazla ölçülür. Fabrikalar teslim alınan pancardan numune alarak polar değerini belirler. Bakanlık tescil denemelerinde ölçülen şeker oranları çeşide göre yaklaşık yüzde 13,7 ile 17,2 arasında değişmektedir. Poları yüksek tutmak için:

Geç dönemde fazla azot vermekten kaçının,
Söküme yakın sulamayı kesin,
Yaprak hastalıklarını, özellikle Cercospora’yı kontrol altında tutun,
Sökülen pancarı tarlada uzun süre güneşte ve açıkta bekletmeyin. Bekleme sırasında hem ağırlık hem şeker kaybı olur.

Pancar, fabrikanın belirlediği teslim programına göre merkez veya taşra kantarlarına götürülür. Teslim sırasında ağırlık, fire ve polar kayıt altına alınır. Ödeme bu kayıtlara ve sözleşme koşullarına göre yapılır. Şeker Dairesi’nin Ocak 2026 bülteni, uzun süren soğukların polar değerini düşürebildiğini belirtir; sökülen pancarı dondan korumak gerekir.

2026–2027 alım fiyatı

Şeker pancarı alım fiyatı her yıl söküm dönemine doğru açıklanır. 2026–2027 üretim yılı için kesin ton fiyatını, kota tamamlama primi gibi ek ödemeleri, avans ve ödeme takvimini mutlaka TÜRKŞEKER’in resmî duyurularından (turkseker.gov.tr), Bakanlığın resmî açıklamalarından ve sözleşme yaptığınız fabrika veya kooperatiften teyit edin.

Sık Sorulan Sorular

Fabrikayla sözleşme yapmadan şeker pancarı ekebilir miyim?

Ekim teknik olarak mümkündür, ancak pancar serbest pazarda satılan bir ürün değildir. Fabrikalar kotalarına göre sözleşmeli üreticiden alım yapar. Ekim planı yapmadan önce bölgenizdeki şeker fabrikasına veya pancar ekicileri kooperatifine başvurun.

Polar neden bu kadar önemli?

Polar, kökteki şeker oranıdır. Fabrikanın pancardan elde edeceği şeker miktarını doğrudan belirler. Aşırı azot, geç sulama, yaprak hastalıkları ve sökümden sonra uzun bekletme poları düşüren başlıca etkenlerdir.

Rizomani görülen tarlada pancar ekimine devam edilebilir mi?

Evet, ama yalnızca rizomaniye toleranslı çeşitlerle ve uzun bir ekim nöbetiyle. Rizomani virüsü toprakta uzun yıllar canlı kalır ve ilaçla yok edilemez. Toleranslı çeşit seçimi için fabrikanın teknik ekibinden ve İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden destek alın.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Makineyle şeker pancarı hasadı. Fotoğraf: kallerna, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.