Domates, Türkiye’de hem tarlada hem de örtü altında (serada) en çok yetiştirilen sebzelerden biridir. Bu rehberde, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarını esas alarak domates yetiştiriciliğinin temel aşamalarını derledik: iklim ve toprak istekleri, fide ve dikim, gübreleme, sulama, budama, hastalık ve zararlılar ile hasat.
İçindekiler
İklim İstekleri
Domates ılık ve sıcak iklim sebzesidir. Bitkinin sağlıklı gelişmesi ve iyi meyve tutması için sıcaklık, nem ve ışık dengesinin doğru kurulması gerekir.
Sıcaklık
- Gelişme için en uygun sıcaklık aralığı 22–26 °C‘dir.
- Yetiştirme döneminde sıcaklığın en az 15–19 °C olması istenir. 14 °C’nin altında olgunlaşma gecikir ve verim düşer.
- 15 °C’nin altında ve 35 °C’nin üstünde meyve tutumu düzensizleşir. İyi bir döllenme için en az 16–17 °C gerekir.
- Gece ile gündüz arasında 8–12 °C sıcaklık farkı idealdir.
- Tarlaya doğrudan tohum ekiminde toprak sıcaklığı en az 14 °C olmalıdır.
Nem ve Işık
- Uygun oransal nem genel olarak %65–70, döllenme döneminde %70–80 düzeyindedir.
- Seralarda nemin %90’ın üzerine çıkması hastalık ve zararlıları artırır. %60’ın altına düşmesi ise verim ve kaliteyi olumsuz etkiler.
- Domates günde en az 6 saat doğrudan güneş ışığı almalıdır.
Toprak İstekleri ve Toprak Hazırlığı
Domates toprak bakımından çok seçici değildir. En iyi sonucu süzek (suyu iyi geçiren), organik maddece zengin, kumlu ve kumlu-tınlı topraklarda verir. Kumlu-tınlı topraklarda erkencilik daha yüksektir. Sanayi domatesi için tınlı, killi-tınlı ve siltli-tınlı topraklar tercih edilir. Uygun toprak pH’sı 5–7 (hafif asit) aralığındadır.
- Tarla sonbaharda derin, ilkbaharda yüzlek sürülür. Ardından diskaro veya rotavatörle ince bir tohum yatağı hazırlanır.
- Derin sürümden önce dekara 3–4 ton iyi yanmış çiftlik gübresi verilmesi önerilir.
- Domates; biber ve patlıcan gibi aynı familyadan (patlıcangiller) bitkilerin ardından aynı tarlaya dikilmemelidir. Bu durum hastalık ve zararlıları artırır, topraktaki besin maddelerini tüketir.
- Baklagillerle yapılan yeşil gübreleme toprağa organik madde ve azot kazandırır.
Fide Yetiştirme ve Dikim
Fide
Fideler genellikle sıcak yastıklarda veya viyollerde yetiştirilir. Sanayi domatesinde tarlaya doğrudan tohum ekimi de yapılabilir. Dikime uygun fide 15–20 cm boyunda, kurşun kalem kalınlığında ve 5–6 gerçek yapraklı olmalıdır. Uygun koşullarda bu büyüklüğe yaklaşık 6 haftada ulaşılır. Hibrit tohumlar pahalı olduğundan, fidenin güvenilir fide işletmelerinden temin edilmesi önerilir.
Dikim Mesafeleri
- Sırık (askılı) domates, açık tarla: 60 × 40 cm
- Yer (sırıksız) çeşitler: 120–135 × 50 cm
- Örtü altı, tek sıralı: 100 × 50, 90 × 40 veya 80 × 50 cm
- Örtü altı, çift sıralı: 120 × (60 × 40) veya 100 × (60 × 50) cm
Seralarda sıraların kuzey-güney yönünde düzenlenmesi bitkilerin ışıktan eşit yararlanmasını sağlar.
Örtü Altında Dikim Dönemleri (Akdeniz Bölgesi örneği)
- Sonbahar (ana ürün): Ağustos–Eylül’de dikim, Kasım–Şubat arasında hasat
- İlkbahar (çift ürünün ikincisi): Ocak–Şubat’ta dikim, Nisan–Temmuz arasında hasat
- Tek ürün: Şubat–Temmuz arası yetiştirme
Açık tarlada dikim, ilkbahar donu tehlikesi geçtikten ve toprak yeterince ısındıktan sonra yapılır. Doğru dikim tarihi için bölgenizdeki İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışabilirsiniz.
Gübreleme
Gübrelemeden önce mutlaka toprak analizi yaptırılmalı ve gübre miktarları analiz sonucuna göre belirlenmelidir. Bakanlık yayınlarındaki genel uygulama şöyledir:
- Fosforlu gübrenin tamamı ilkbaharda sürümden önce pulluk altına verilir.
- Dikimle birlikte potasyumun 2/3’ü ve azotun 1/3’ü verilir.
- Kalan potasyum ile azotun 1/3’ü ilk meyve tutumunda, son 1/3’lük azot ise ilk hasattan sonra uygulanır.
- Örtü altında azot/potasyum oranı en az 1/2 ile 2/3 düzeyinde tutulmalıdır. Seralarda dikimden 10–15 gün önce dekara 8–10 ton yanmış çiftlik gübresi verilip toprağın 15–20 cm’lik üst katmanına karıştırılır.
Çapalama ve Sulama
- Dikimden hemen sonra fidelere bol can suyu verilir.
- İlk çapa dikimden 10–20 gün sonra yapılır ve bu sırada kök boğazına toprak doldurulur. İkinci çapa ilk çapadan 2–3 hafta sonra yapılır.
- Meyve bağlayana kadar az ve sık sulama yapılır. Meyve tutumundan sonra su miktarı artırılır. Açık tarlada ilk meyveler görülene kadar sulamanın sınırlı tutulması önerilir.
- En verimli yöntem damla sulamadır. Karık sulamada suyun karıktan taşmamasına dikkat edilmelidir.
- Toprakta düzenli bir nem düzeyi korunmalıdır. Aşırı sulama kök hastalıklarını, düzensiz sulama ise meyve çatlamasını ve çiçek burnu çürüklüğünü artırır.
Budama, Destekleme ve Askıya Alma
Fotoğraf: Petro Stelte, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Koltuk Alma
Sırık domateste kaliteli ürün için budama zorunludur. Koltuk, gövde ile yaprak sapının birleştiği yerden çıkan yan sürgündür. Koltuklar 5–15 cm uzunluğa ulaştığında alınmalı ve bu işlem yaklaşık 15 günde bir tekrarlanmalıdır.
Yaprak ve Uç Alma
- Olgunlaşan salkımın altında kalan yaşlı ve hastalıklı yapraklar temizlenir. Bu, havalanmayı artırır ve hastalık riskini azaltır.
- Uç alma, son salkımın 3–4 yaprak üstünden yapılır. Son hasattan yaklaşık 8–12 hafta (kışın) veya 5–6 hafta (yazın) önce uygulanır.
- Budama işlemleri, bitkinin su bakımından dolu olduğu sabah saatlerinden öğleye kadar yapılmalıdır.
Destekleme
- Açık tarlada: Bitki 30–35 cm boya ulaştığında yaklaşık 10 cm uzağına bir herek (sırık) çakılır. Bitki dipten başlayarak rafya ile “8” şeklinde bağlanır ve büyüdükçe her 30–35 cm’de bir bağlama tekrarlanır.
- Serada: Askı ipi, 3. veya 4. yaprağın gövdeye birleştiği yerin altından gövdeyi boğmayacak şekilde bağlanır. Askıya alma işlemi öğleden sonra yapılmalıdır.
Önemli Hastalık ve Zararlılar
Domateste hastalık ve zararlıların çoğu yüksek nem, sık dikim ve hijyen eksikliğiyle artar. Bu nedenle mücadele önce kültürel önlemlerle başlar:
- Hastalık ve zararlıdan arı (temiz) fide kullanın.
- Patlıcangiller dışındaki bitkilerle münavebe (ekim nöbeti) uygulayın.
- Yabancı otları ve hasat sonrası bitki artıklarını tarladan uzaklaştırın.
- Seralarda havalandırmayı düzenli yapın, giriş ve havalandırma açıklıklarını ince tülle kapatın.
- Dikimden sonra kök boğazı çürüklüğüne karşı fazla sudan kaçının.
Domates Güvesi (Tuta absoluta)
Domatesin en zararlı böceklerinden biridir. Larvaları yaprak, sap, gövde ve meyvede galeri açar. Yapraklarda şeffaf, sonradan kahverengileşen boşluklar ve içinde siyah dışkılar görülür. Yoğun popülasyonda ürün kaybı %100’e ulaşabilir. Yılda 10–12 döl verebilir.
- Popülasyonu izlemek için feromonlu su tuzakları kullanılır. Yoğunluk serada dekara 2–4, tarlada 4–6 tuzaktır. Tuzaklar yerden 20–30 cm yüksekliğe asılır ve haftada bir kontrol edilir.
- İlk kelebek yakalandığında en az 100 bitki incelenir. 100 bitkinin 3’ünde yumurta veya larva görülürse mücadele kararı alınır.
- Seralarda Nesidiocoris tenuis ve Macrolophus gibi faydalı böceklerle biyolojik mücadele yapılabilir.
Domates Mildiyösü
Serin ve nemli havalarda hızla yayılan bir mantar hastalığıdır. Yapraklarda düzensiz, yağlı görünümlü lekeler, meyvelerde kahverengi ve sert lekeler oluşturur. Havalandırma, damla sulama ve yaprakların uzun süre ıslak kalmasını önlemek hastalığın en önemli önleyicileridir.
Önemli not: Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Etikette yazan son uygulama ile hasat arasındaki süreye de uyulmalıdır. Hangi ürünün kullanılacağına reçete yazma yetkisi olan ziraat mühendisi veya İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile birlikte karar verin.
Hasat
- İlk hasat, çeşide ve yetiştirme koşullarına bağlı olarak dikimden yaklaşık 60–70 gün sonra başlar.
- Hasat olumu pazarın uzaklığına göre seçilir. Yakın pazarlar için tam kırmızı, uzak pazarlar için pembe veya yeşil-pembe dönemde hasat yapılır.
- Geniş alanlarda yetiştirilen sanayi domatesinde makineli hasat uygulanabilir.
Sık Sorulan Sorular
Domates için en uygun sıcaklık kaç derecedir?
Gelişme için en uygun aralık 22–26 °C’dir. 15 °C’nin altında ve 35 °C’nin üstünde meyve tutumu bozulur.
Domates fidesi ne zaman dikilir?
Açık tarlada ilkbahar donları geçtikten ve toprak ısındıktan sonra dikilir. Fide 15–20 cm boyunda ve 5–6 gerçek yapraklı olmalıdır.
Domateste koltuk alma neden yapılır?
Koltuk alma, bitkinin enerjisini meyveye yönlendirir. Böylece meyve iriliği ve kalite artar, bitki daha iyi havalanır ve hastalık riski azalır.
İlgili Rehberler
- Domates Hastalıkları: Mildiyö, Küfler, Bakteriler ve ToBRFV Rehberi
- Domates Güvesi (Tuta absoluta): Tanıma, Feromon Tuzak ve Mücadele
- Mildiyö Hastalığı: Bağ, Domates, Patates ve Hıyarda Belirti ve Mücadele
Kaynaklar
- Domates Yetiştiriciliği – Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova), T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı
- Örtü Altı Domates Yetiştiriciliği – Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı
- Domates Güvesi (Tuta absoluta) – Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü
Kapak fotoğrafı: Örtü altında askıya alınmış domates sıraları. Fotoğraf: Petro Stelte, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
