Elma, Türkiye’nin en çok üretilen meyvelerinden biridir ve doğru bölge, anaç ve çeşit seçildiğinde uzun yıllar yüksek verim sağlar. Bu rehberde T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Çiftçi Eğitim Serisi ile il müdürlükleri ve araştırma enstitülerinin yayınlarını esas alarak elma yetiştiriciliğinin temel konularını derledik.
İçindekiler
İklim İstekleri
Elma ılıman ve soğuk-ılıman iklim meyvesidir. Türkiye’de Ege Bölgesi’nde yaklaşık 500 m, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’da ise 800 m rakımın üzerindeki yerler elma için uygundur.
Soğuklama İhtiyacı
Elma ağaçlarının kış dinlenmesini tamamlayabilmesi için belirli bir süre 7,2 °C’nin altında kalması gerekir. Bu süre çeşide göre değişir. Soğuklama yetersiz kalırsa çiçeklenme gecikir ve düzensizleşir.
- Starking Delicious, Golden Delicious: 1200–1500 saat
- Amasya: yaklaşık 2500 saat
- Gala: yaklaşık 400 saat; Anna: yaklaşık 200 saat (düşük soğuklama isteyen çeşitler)
Don ve Sıcaklık Sınırları
- Kış dinlenmesindeki odun dokusu −35 ile −40 °C‘ye dayanabilir.
- Açmış çiçekler −2,2 °C, küçük meyveler −1,1 ile −2,2 °C civarında zarar görür. Bu nedenle ilkbahar geç donları elma için en büyük risklerden biridir.
- Sıcaklık 40 °C‘nin üzerine çıktığında büyüme durur.
Toprak İstekleri
- Derin (en az 2 m), drenajı iyi, tınlı veya kumlu-tınlı topraklar tercih edilir.
- Uygun toprak pH’sı 6,0–6,5‘tir.
- Taban suyu yüksek, aşırı kireçli veya tuzlu topraklar uygun değildir. Çok kireçli topraklarda demir alımı engellenir ve yapraklarda sararma (kloroz) görülür.
- Bahçe kurulmadan önce mutlaka toprak analizi yaptırılmalıdır.
- Sökülen eski bir elma bahçesinin yerine yeniden elma dikmek için toprak yorgunluğu nedeniyle en az 2 yıl beklenmelidir.
Anaç Seçimi
Anaç, ağacın ne kadar büyüyeceğini, ne zaman meyveye yatacağını ve dikim sıklığını belirler. Türkiye’de en yaygın kullanılan anaçlar M9 ve MM106‘dır.
- M27, M9 (çok bodur): M9 üzerindeki ağaç çöğüre göre yaklaşık %35–40 gelişir, dikimden sonraki yıl meyve verebilir. Destek (tel-direk) sistemi gerektirir. Su tutan arazilerde başarısızdır.
- M26 (bodur): Ağır ve drenajı kötü topraklara uygun değildir.
- MM106 (yarı bodur): Güçlü kök sistemi vardır, desteğe ihtiyaç duymaz. Drenajı kötü yerlerde kök boğazı çürüklüğüne hassastır.
- MM111 (kuvvetli), MM109 ve çöğür (çok kuvvetli): Geniş aralıklarla dikilir, meyveye geç yatar.
Bahçe Tesisi ve Dikim
Dikim Zamanı
Kışı ılık ve kurak geçen bölgelerde yaprak dökümünden ilkbahara kadar, kışı soğuk ve yağışlı geçen bölgelerde ise ilkbaharda dikim tercih edilir.
Dikim Tekniği
- Dikim çukurları yaklaşık 50 cm genişlik ve 50–60 cm derinlikte açılır.
- Aşı noktası toprak yüzeyinden en az 10 cm yukarıda kalmalıdır. Derin dikimden kaçınılmalıdır.
- Dikim sırasında çukura doğrudan kimyasal gübre konulmaz. Dikimden sonra bol can suyu verilir.
- Kaliteli bir fidanda 1 yaşlıda yaklaşık 2 cm çap ve en az 135 cm boy aranır.
Dikim Sıklığı (dekara ağaç sayısı)
- M9: 143–190 ağaç
- MM106: standart çeşitlerde 55–66, spur çeşitlerde 83–100 ağaç
- MM111: standart çeşitlerde yaklaşık 47, spur çeşitlerde 66–74 ağaç
- Çöğür: standart çeşitlerde 20–28, spur çeşitlerde 55–65 ağaç
Tozlanma ve Arı
Elma büyük ölçüde kendine verimsizdir, yani iyi meyve tutumu için başka bir çeşidin çiçek tozuna ihtiyaç duyar.
- Bahçedeki tozlayıcı çeşit oranı %10–15 olmalı ve tozlayıcı ağaçlar ana çeşitten en fazla 12–15 m uzakta bulunmalıdır.
- Genç bahçelerde her 4 dekara 1 arı kovanı önerilir. Tam verimdeki bahçelerde bu sayı artırılır.
- Arıları korumak için çiçeklenme döneminde bahçeye ilaç uygulanmamalıdır.
Terbiye ve Budama
Fotoğraf: Aziz Akbiyik, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
- İnce iğ (M9 ile sık dikim): Fidan yaklaşık 80 cm’den kesilir. Yan dallar geniş açıyla yatırılır ve uçları alınmaz. Ağaç 2,5 m’yi geçerse her yıl kısaltma yapılır.
- Modifiye lider (kuvvetli çeşit ve anaçlar): İlk 5 yılda ana gövde etrafında dengeli dağılmış 4 çatı dalı seçilir ve lider dal bu sürede kesilmez.
- Spur çeşitler: Fidan 70–80 cm’den kesilir, çatı dalları her yıl boylarının yaklaşık 1/3’ü kadar kısaltılır. Ağaca “Noel ağacı” (piramit) şekli verilir. İlk 3 yıl çiçekler koparılarak meyve bırakılmaz.
Sulama
- Elma saçak köklü bir meyvedir ve diğer pek çok meyveye göre daha fazla su ister.
- En uygun yöntem damla sulamadır.
- Yaz sulaması kritiktir. Kurak yıllarda sulamaya mayıs ayında başlanıp yaz boyunca sürdürülmelidir. Erken başlamak meyve tutumunu artırır.
- Sulama zamanının belirlenmesinde en pratik yöntem, kök bölgesindeki toprağın elle kontrol edilmesidir.
Gübreleme
Gübre miktarları her yıl toprak ve yaprak analizi sonucuna göre belirlenmelidir. Besin elementlerinin başlıca etkileri şunlardır:
- Azot: Sürgün gelişimini, verimi ve meyve kalitesini artırır. Azotun meyve olgunlaşmasından önce tükenecek şekilde verilmesine dikkat edilmelidir.
- Fosfor: Çiçek oluşumunu ve meyveye yatmayı destekler.
- Potasyum: Meyve iriliğini ve depolama süresini artırır, periyodisiteyi (bir yıl çok, bir yıl az ürün vermeyi) azaltır.
Bakanlık yayınında genel bir örnek olarak ilkbaharda, tomurcuklar patlamadan önce ağaç başına 100–250 g amonyum sülfat veya amonyum nitrat, sonbaharda ise toprağın yaklaşık 10 cm derinliğine ağaç başına 150–350 g DAP önerilmektedir. Bahçenize özel miktarlar için analiz sonucuna göre hareket edin.
Meyve Seyreltme
Ağaçta fazla meyve bırakmak meyvelerin küçük kalmasına ve bir sonraki yıl verimin düşmesine yol açar. Yeterli bir ürün için çiçeklerin yaklaşık %9’unun meyveye dönüşmesi yeterlidir.
- Elle seyreltme, Haziran dökümünden sonra yapılır. Ana dallarda yaklaşık her 15–20 cm‘de bir meyve bırakılır.
- Kimyasal seyreltme, çiçeklenme ve genç meyve döneminde uzman önerisiyle uygulanır.
Önemli Hastalık ve Zararlılar
Elma Karalekesi (Venturia inaequalis)
Yaprak ve meyvelerde zeytin yeşili-kahverengi lekeler, erken yaprak dökümü ve meyvede şekil bozukluğu yapar. Sonbaharda dökülen yapraklar toplanıp imha edilmeli, hastalıklı dallar budanmalı ve ağaçların tacı havalanacak şekilde açık tutulmalıdır. İlaçlamalar genellikle çiçek gözlerinin kabardığı, pembe rozet ve taç yaprakların büyük kısmının döküldüğü dönemlerde yapılır. Tahmin-uyarı sistemi bulunan illerde İl/İlçe Müdürlüklerinin uyarılarına göre hareket edilmelidir.
Elma Küllemesi (Podosphaera leucotricha)
Sürgün, yaprak ve çiçeklerde beyaz unsu bir tabaka oluşturur. Sürgünler kısa ve cılız kalır. Kış budamasında hastalıklı sürgünler, hastalıklı kısmın yaklaşık 15 cm altından kesilerek bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
Ateş Yanıklığı (Erwinia amylovora)
Çiçek, sürgün ve dallarda yanmış görünümü veren bakteriyel bir hastalıktır. Hastalıklı kısımlar 30–40 cm aşağıdan kesilmeli, budama aletleri her kesimden sonra %10’luk çamaşır suyuyla dezenfekte edilmelidir. Dolu ve fırtınadan sonra hastalık riski artar.
Elma İçkurdu (Cydia pomonella)
Larvaları meyvenin içine girerek çekirdek evinde beslenir ve meyveyi pazarlanamaz hale getirir. Mücadele zamanı feromon tuzakları ve İl/İlçe Müdürlüklerinin tahmin-uyarı bildirimlerine göre belirlenmelidir.
Önemli not: Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Etikette yazan son uygulama ile hasat arasındaki süreye de uyulmalıdır. Ürün seçimi için reçete yazma yetkisi olan ziraat mühendisi veya İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışın.
Hasat ve Depolama
- Elmanın kabuğu ince ve hassastır. Meyveler avuçla sıkılmadan, darbe almadan toplanmalıdır, çünkü yaralar çürüklük etmenleri için giriş kapısıdır.
- Hasat genellikle 2–3 geçişte yapılır. Önce ağacın dış ve alt kısmındaki, ardından iç ve üst kısmındaki meyveler toplanır.
- Çeşide göre hasat Temmuz’dan Ekim’e kadar uzanır. Örneğin Royal Gala Ağustos sonu–Eylül başında, Starking ve Golden Delicious Eylül’ün son haftasında, Fuji ise Ekim başında hasat edilir.
- Hasat edilen meyveler bekletilmeden seçilip boylanmalı ve soğuk depoya alınmalıdır. Depolama süresi çeşide göre değişir. Granny Smith uygun koşullarda yaklaşık 9 ay saklanabilirken Gala uzun süreli depolamaya uygun değildir.
Sık Sorulan Sorular
Elma fidanı ne zaman dikilir?
Kışı ılık geçen yerlerde yaprak dökümünden ilkbahara kadar, kışı sert geçen yerlerde ilkbaharda dikilir.
M9 mu MM106 mı seçmeliyim?
M9, destek sistemi kurulabilen, drenajı iyi ve sulanabilen sık dikim bahçeleri için uygundur ve erken meyveye yatar. MM106 desteğe ihtiyaç duymaz ancak drenajı kötü topraklarda kök boğazı çürüklüğüne hassastır.
Elma neden bir yıl çok, bir yıl az ürün verir?
Bu duruma periyodisite denir. Fazla meyve yükü ağacı yorar ve ertesi yılın çiçek oluşumunu azaltır. Zamanında meyve seyreltme ve dengeli (özellikle potasyumlu) gübreleme periyodisiteyi azaltır.
İlgili Rehberler
- Elma Karalekesi (Venturia inaequalis): Belirtiler, Biyoloji ve Mücadele
- Elma İç Kurdu (Cydia pomonella): Biyolojisi, İzleme ve Mücadele Rehberi
- Trabzon Hurması (Cennet Elması) Yetiştiriciliği: Çeşit, Bakım ve Hasat
Kaynaklar
- Elma – Çiftçi Eğitim Serisi 4, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü)
- Elma Yetiştiriciliği – Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü
Kapak fotoğrafı: Niğde Çamardı’da (Bademdere) bir elma bahçesi. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve bahçenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
