Bir sığır işletmesinin yarınki süt ve et verimi, bugün doğan buzağıların ne kadar iyi büyütüldüğüne bağlıdır. Buzağı kayıplarının büyük kısmı ilk haftalarda yaşanır ve bunların önemli bir bölümü zamanında verilen ağız sütü, kuru ve temiz bir barınak ve düzenli beslemeyle önlenebilir.
Bu rehberde doğum öncesinden sütten kesime kadar buzağı bakımının temel adımlarını, ishal ve pnömoniden (zatürre) korunmayı, küpeleme ile kayıt işlemlerini ve buzağı desteklerini bulacaksınız. İnek beslemesi, besi ve aşılama programları sitemizdeki süt sığırcılığı, besi sığırcılığı ve hayvan hastalıkları rehberlerinde ayrıca anlatılmaktadır.
İçindekiler
Doğumdan Önce: Kuru Dönem ve Doğum Bölmesi
Sağlıklı bir buzağı, iyi hazırlanmış bir anneden doğar. Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğünün buzağı bakımı yayınına göre ineklerin doğumdan önce yaklaşık 40–70 gün kuruya çıkarılması gerekir. Ağız sütü birikimi doğumdan yaklaşık beş hafta önce başlar ve son iki haftada en yüksek düzeye ulaşır. Bu nedenle kuru dönemin çok kısa tutulması ağız sütünün kalitesini düşürür. Kuru dönemi 21 günden kısa kalan ineklerin ağız sütü buzağının ilk öğünü için tercih edilmemelidir.
- Gebeliğin son iki ayında rasyonun ham protein düzeyi kuru maddenin %9’unun altına düşmemelidir.
- İnek doğuma ne aşırı yağlı ne de zayıf girmelidir. Yağlı ineklerde güç doğum, zayıf ineklerde ise düşük doğum ağırlıklı buzağı riski artar.
- Doğum geniş, temiz, kuru ve sıcak bir doğum bölmesinde yapılmalıdır. Aynı yayında ahırda doğan buzağılarda ölüm oranının, doğum bölmesinde doğanlara göre yaklaşık beş kat yüksek bulunduğu aktarılır.
- Doğum bölmesi her doğumdan sonra temizlenip dezenfekte edilmeli ve altlığı yenilenmelidir.
Gebe ineklerin doğumdan önce buzağı ishali etkenlerine karşı aşılanıp aşılanmayacağı veteriner hekimle birlikte planlanmalıdır.
Doğum ve İlk Saatler
Doğum yaklaşan inek uzaktan gözlenmeli, gereksiz müdahaleden kaçınılmalıdır. Su kesesi ya da buzağının ayakları göründükten sonra yaklaşık bir saat içinde doğum ilerlemiyorsa yardım gerekir. Zor doğumlarda zaman kaybetmeden veteriner hekim çağrılmalıdır.
Buzağı doğar doğmaz soluk alıp almadığı kontrol edilir, ağız ve burnundaki sıvı ve mukus temizlenir. Anne yalamıyorsa buzağı temiz bir bez ya da kuru samanla ovularak kurutulur; bu hem dolaşımı uyarır hem de üşümesini önler. Sağlıklı bir buzağı genellikle yarım saat içinde ayağa kalkmaya, bir saat içinde de emmeye çalışır. Bu sürelerde hareketsiz kalan buzağı yakından izlenmelidir.
Göbek Bakımı
Göbek kordonu, doğumdan hemen sonra mikropların vücuda girdiği en açık kapıdır. Bakanlık yayınında, göbek dezenfeksiyonu yapılmadığında buzağı ölümlerinin belirgin biçimde arttığı vurgulanır. Uygulama şöyle özetlenebilir:
- Kordon uzunsa karından yaklaşık 4–5 cm uzaklıktan temiz bir iple bağlanır ve bağın birkaç santim altından temiz bir makasla kesilir.
- Kordonun kalan kısmı, küçük bir kap içindeki iyot tentürüne batırılarak ya da iyotla silinerek dezenfekte edilir.
- İşlem ilk üç gün boyunca günde iki kez tekrarlanır.
- Göbekte şişlik, akıntı ya da kötü koku fark edilirse veteriner hekime haber verilmelidir.
Ağız Sütü (Kolostrum): Zamanlama, Miktar ve Kalite
Buzağı, hastalıklara karşı korunmasını sağlayan antikorlar olmadan doğar ve bu korumayı tamamen ağız sütünden alır. Bağırsağın antikorları emme yeteneği doğumdan sonraki saatler ilerledikçe hızla azaldığı için zamanlama en kritik noktadır. Düzce İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün buzağı ölümlerine ilişkin yayını da ağız sütünün doğumdan sonraki ilk 1–2 saatte verilmesinin direnci artırdığını vurgular.
Ne zaman ve ne kadar?
- İlk öğün: İdeali doğumdan sonraki ilk 20 dakika, en geç ilk 1 saat. Miktar canlı ağırlığın yaklaşık %5’i, yani ortalama bir buzağı için 2–2,5 litre.
- İkinci öğün: İlk öğünden yaklaşık 6 saat sonra, yine canlı ağırlığın %5’i kadar. Böylece ilk 6 saatte toplam canlı ağırlığın yaklaşık %10’u verilmiş olur.
- İlk 4 gün: Günde üç öğün, her öğünde canlı ağırlığın yaklaşık %6’sı. Bir öğünde bundan fazlası ishale yol açabilir.
- Ağız sütü yaklaşık 38 °C sıcaklıkta, temiz bir biberonla verilmelidir. Buzağı ememiyorsa süt sağılıp biberonla içirilir.
Kaliteli ağız sütü ve saklama
Her ağız sütü aynı değerde değildir. Birden fazla doğum yapmış ineklerin ağız sütü genellikle daha zengindir. Bakanlık yayınında, iyi bir ağız sütünün refraktometre (Brix) ölçümünde %22 ve üzerinde değer vermesi gerektiği belirtilir. İlk doğumunu yapan düvelerin ağız sütü atılmamalı, ölçülerek değerlendirilmelidir.
- Fazla ağız sütü buzdolabında (4 °C) en fazla 24 saat saklanabilir.
- Uzun süreli saklama için 1–2 kg’lık kaplara bölünüp derin dondurucuda (-18 °C) bir yıla kadar tutulabilir. Kapların üzerine inek numarası ve tarih yazılmalıdır.
- Dondurulmuş ağız sütü 40–45 °C’lik ılık suda yavaşça çözdürülmeli, 50 °C’ye ulaştırılmamalı ve çözülen süt tekrar dondurulmamalıdır. Aşırı ısıtma antikorları bozar.
Buzağı Kulübesi ve Barınak Koşulları
Buzağılar soğuktan çok rutubet, cereyan ve kirli havadan zarar görür. Bakanlık yayınında buzağıların yaklaşık 8 haftalık olana kadar bireysel kulübe ya da bölmelerde tutulması önerilir. Böylece buzağılar birbirini ememez, hastalıklar kolay yayılmaz ve her birinin yem tüketimi izlenebilir.
Kulübe ve bölme
- Her buzağı için en az 1,5 m² barınak alanı ve buna ek olarak 1,5–1,8 m²’lik bir gezinti alanı sağlanmalıdır.
- Açık alana kurulan kulübeler arasında en az 60 cm mesafe bırakılmalı, böylece buzağılar birbirine temas etmemelidir.
- Kulübelerin ağzı kışın güneye, yazın doğuya bakacak şekilde yerleştirilebilir.
- Zemin su tutuyorsa altına yaklaşık 10 cm kum serilerek drenaj sağlanmalıdır.
- Altlık için başlangıçta buzağı başına yaklaşık 10 kg saman serilmeli, her gün 1–1,5 kg taze altlık eklenmelidir. Buzağılar günün en az 18 saatini yatarak geçirdiğinden altlığın kuru olması büyük önem taşır.
Hava, sıcaklık ve nem
- Kapalı buzağı ahırlarında hava akımı saniyede 2 metrenin altında olmalı, buzağının yattığı seviyede cereyan bulunmamalıdır.
- Buzağı başına hava hacmi doğumda en az 6 m³, iki aylıkta 10 m³ olmalıdır. Saatteki hava değişimi kışın en az 10, yazın 60 kez olacak şekilde planlanmalıdır.
- Bağıl nem %75’i aşmamalı, amonyak kokusu hissedilmemelidir.
- Yeni doğan buzağı için ortam sıcaklığı en az 7 °C olmalıdır. Sıcak havalarda gölgelik ve serin su sağlanmalıdır.
- Grup bölmelerinde bir grupta en fazla 12 buzağı, aynı hava hacmini paylaşan bölümde ise en fazla 30 buzağı bulunmalıdır.
Süt, Başlangıç Yemi, Kaba Yem ve Su
Ağız sütü döneminden sonra amaç, buzağıyı sağlıklı bir şekilde büyütürken işkembesini (rumen) katı yeme hazırlamaktır. Bakanlık yayınındaki besleme programı şu şekilde özetlenebilir:
- 4. günden 2. haftanın sonuna kadar: Günde iki öğün, her 10 kg canlı ağırlık için yaklaşık 1 litre süt ya da süt ikame yemi (buzağı maması).
- 15. günden sütten kesime kadar: Süt aynı oranda iki öğünde verilmeye devam edilir; başlangıç yemi, kaba yem ve su serbest bırakılır.
- Günlük süt miktarı canlı ağırlığın %10’undan az olmamalıdır. Hava 10 °C’nin altına düştüğünde buzağı ısınmak için enerji harcadığından süt miktarı bir miktar artırılabilir.
- Süt kovası yerine biberon tercih edilmeli; biberon, kova ve emzikler her öğünden sonra yıkanıp dezenfekte edilmelidir.
Başlangıç yemi ve kaba yem
- Buzağı başlangıç yemi 4. günden itibaren önce 10–20 g gibi çok az miktarda verilir ve buzağı alıştıkça artırılır. Yem toz değil, pelet ya da iri kırma şeklinde olmalıdır.
- Kuru yonca veya kaliteli kuru ot 15. günden itibaren, en geç 28. günde serbest olarak verilmeye başlanmalıdır.
- Silaj ve meraya çıkış üç aylık yaştan önce önerilmez.
- Yaklaşık iki aylık yaştan sonra başlangıç yeminden büyütme yemine kademeli olarak geçilir.
- Temiz ve taze su her zaman buzağının önünde olmalıdır. Sıcaklık 26 °C’yi aştığında ek su verilmesi gerekir. Su içen buzağı daha fazla başlangıç yemi tüketir.
Sütten Kesim
Sütten kesim bir takvim günü değil, buzağının gelişim düzeyine göre verilen bir karardır. Bakanlık önerisine göre buzağı, günlük başlangıç yemi tüketimi canlı ağırlığının yaklaşık %1’ine ulaştığında sütten kesime hazırdır. Bu noktada süt bir hafta boyunca günde tek öğüne indirilir, ikinci haftada tamamen kesilir.
- Süt sığırı buzağıları çoğunlukla 60 gün civarında sütten kesilir. Ancak bu yaşta doğum ağırlığını iki katına çıkaramamış ya da yeterli yem yemeyen buzağılara bir süre daha süt verilmelidir.
- Altı aylık yaşta yaklaşık 200 kg canlı ağırlık hedeflenir. Düzenli tartım ya da göğüs çevresi ölçümü, gelişimin izlenmesini kolaylaştırır.
- Sütten kesim haftasında yem değiştirme, buzağıyı başka bölmeye taşıma veya boynuz köreltme gibi stres yaratan işlemler yapılmamalıdır.
- Boynuz köreltme ve fazla meme başlarının alınması daha erken bir dönemde, genellikle 20–30 günlük yaşta ve veteriner hekim gözetiminde yapılmalıdır.
Bakanlık yayınında iyi yönetilen bir işletmede buzağı kayıplarının sütten kesime kadar %3’ün, altı aylık yaşa kadar ise %5’in altında tutulması hedef olarak gösterilir.
Buzağı İshali ve Pnömoniden Korunma
Bakanlık yayınında buzağı kayıplarının yaklaşık yarısının ishalden, dörtte birinin pnömoniden kaynaklandığı ve ölümlerin dörtte üçünden fazlasının ilk beş haftada görüldüğü aktarılır. Her iki hastalık da kirli, nemli, kalabalık ve havasız ortamlarda kolayca yayılır; bu yüzden korunmanın temeli iyi işletme yönetimidir.
İshalden korunma
- Ağız sütünü zamanında ve yeterli miktarda vermek en etkili koruyucu önlemdir.
- Buzağı bölmesi ve doğum bölmesi “kuru ve temiz” ilkesiyle yönetilmeli, ıslak altlık hemen değiştirilmelidir.
- Yeni doğanlar büyük buzağılardan ve yetişkin hayvanlardan ayrı tutulmalıdır.
- Süt her öğünde aynı sıcaklıkta, aynı saatlerde ve aşırıya kaçmadan verilmelidir. Biberon ve kovalar her kullanımdan sonra temizlenmelidir.
- Mastitisli ya da hasta ineklerin sütü buzağıya ancak pastörize edildikten sonra verilebilir; ilaç kalıntısı taşıyan süt hiç kullanılmamalıdır.
- İshal başlayan buzağı hemen ayrılmalı ve veteriner hekime gösterilmelidir. Etkenin belirlenmesi için dışkı örneği ishalin ilk 12 saati içinde laboratuvara ulaştırılmalıdır. Süt miktarının azaltılması gibi kararlar veteriner hekimle birlikte verilmelidir.
Pnömoniden (zatürre) korunma
- Barınakta havalandırma iyi olmalı ama buzağının yattığı yükseklikte cereyan yapılmamalıdır.
- Farklı yaştaki hayvanlar bir arada tutulmamalı, bölmeler aşırı kalabalık olmamalıdır.
- Rüzgâr ve yağmura açık kalan buzağılarda, özellikle 7 °C’nin altındaki havalarda kayıplar artar. Islak ve soğuk havada kulübe, altlık ve battaniye ile koruma sağlanmalıdır.
- Öksürük, burun akıntısı, hızlı solunum, iştahsızlık ve ateş görülen buzağı derhal ayrılmalıdır.
Tedavi, aşı programı ve ilaç kullanımı konusunda mutlaka veteriner hekiminize danışın; ilaçları yalnızca veteriner hekim reçetesiyle ve belirtilen arınma sürelerine uyarak kullanın.
Küpeleme, Kayıt ve Buzağı Destekleri
Küpeleme ve bildirim
Her sığırın resmî kulak küpesiyle tanımlanması ve Bakanlığın hayvan kayıt sistemine (TÜRKVET) kaydedilmesi zorunludur. Doğan buzağı mevzuatta belirlenen süre içinde küpelenmeli; doğum tarihi, cinsiyeti ve annesinin küpe numarası doğru girilmelidir. Bakanlık duyurularına göre küpesiz ve kayıtsız hayvanlar satılamaz, nakledilemez ve kesilemez; sığır hareketlerinde hayvan pasaportu aranır. Küpeleme ve doğum bildirimi için geçerli güncel süreyi, kayıt işlemlerini ve ölüm ya da küpe düşmesi durumunda yapılacak bildirimleri İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden ve veteriner hekiminizden öğrenmeniz gerekir.
Tarım ve Orman Bakanlığının 11 Eylül 2025 tarihli duyurusuna göre, 5 Eylül 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelik değişikliğiyle 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren düşen ya da kaybolan küpelerin yerine aynı kimlik numarasını taşıyan yeni küpe takılmaktadır. Düşen küpeyi zaman kaybetmeden müdürlüğe bildirmek, hayvanın kimliksiz duruma düşmesini önler. Ayrıca ihbarı zorunlu bir hastalıktan şüphelenildiğinde de vakit kaybetmeden veteriner hekime ve İl/İlçe Müdürlüğüne haber verilmelidir.
Buzağı destekleri (2025 yılı)
Hayvancılık Genel Müdürlüğünün 15 Eylül 2025 tarihli açıklamasına göre 2024–2026 dönemini kapsayan destekleme modelinde 2025 yılı için buzağı temel desteği buzağı başına 1.400 TL olarak belirlenmiştir. Şartları sağlayan işletmeler temel desteğe ek olarak çeşitli ilave destekler de alabilmektedir. Açıklamada yer alan 2025 tutarlarından bazıları şunlardır:
- Aile işletmesi (20 başa kadar): 1.400 TL; kadın veya genç yetiştirici: 980 TL
- Suni tohumlamadan doğan buzağı: 1.120 TL; yerli sperma kullanımı: 700 TL
- Soy kütüğüne kayıtlı buzağı: A–B sınıfı için 2.100 TL, C sınıfı için 1.120 TL
- Hastalıktan ari işletmede doğan dişi buzağı: 5.600 TL; genomik test yaptırılan buzağı: 2.100 TL
- Birinci derece üretici örgütü üyeliği: 280 TL
Buzağı destekleri (2026 yılı)
08.09.2026 tarihli ve 33364 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı (Karar Sayısı: 11782) ile 2026 tutarları artırılmıştır. Bakanlığın 8 Eylül 2026 tarihli duyurusuna ve Giresun İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün 11 Eylül 2026 tarihli duyurusuna göre:
- Buzağı temel desteği: baş başına 2.000 TL (2025’te 1.400 TL)
- Aile işletmesi (20 baş altı) ilave desteği: buzağı başına 4.000 TL
- Hastalıktan ari işletmede doğan dişi buzağıya ilave: 8.000 TL
- Güçlü Besi Güçlü Üretim Projesi kapsamında etçi ırk spermayla doğan buzağıya ilave: 1.000 TL
- Atık (yavru kaybı) desteği: buzağı başına 20.000 TL
2026 başvuruları 1 Eylül – 1 Aralık 2026 arasında İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüklerine yapılmaktadır. Genç/kadın yetiştirici ve suni tohumlama ilavelerinin 2026 tutarları bu duyurularda yer almadığından müdürlüğünüzden teyit edin. Yukarıdaki 2025 tutarları karşılaştırma içindir.
Aynı açıklamaya göre tüm şartları sağlayan bir buzağı için 2025 yılında ulaşılabilecek toplam destek 15.820 TL’dir. Desteklerden yararlanmak için buzağının kayıt sistemine eksiksiz kaydedilmiş, küpelenmiş ve programlı aşılarının yapılmış olması gibi şartlar aranır. 2026 güncellemesi: 8 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı ve aynı gün yapılan Bakanlık duyurusuna göre 2026 yılı için buzağı temel desteği baş başına 2.000 TL’ye yükseltilmiştir; suni tohumlama ile ilgili ilave katsayılar için suni tohumlama rehberimize bakabilirsiniz. Tutarlar, başvuru dönemleri ve şartlar her yıl yayımlanan uygulama tebliğiyle belirlendiğinden 2026 yılı başvuruları için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün ve e-Devlet’in güncel duyurularını takip etmelisiniz.
Sık Sorulan Sorular
Buzağı ilk ağız sütünü geç alırsa ne olur?
Bağırsağın antikorları emme yeteneği doğumdan sonra saatler geçtikçe azalır. Geç ve yetersiz ağız sütü alan buzağı yeterli bağışıklık kazanamaz, ishal ve pnömoniye çok daha açık hale gelir. Bu nedenle ilk öğün mümkünse ilk 20 dakikada, en geç ilk bir saatte verilmelidir.
Buzağıyı kaç günlükken sütten kesebilirim?
Süt sığırı buzağıları çoğunlukla 60 gün civarında sütten kesilir, ancak belirleyici olan yaş değil başlangıç yemi tüketimidir. Buzağı her gün canlı ağırlığının yaklaşık %1’i kadar başlangıç yemi yiyorsa süt önce bir hafta tek öğüne indirilir, sonraki hafta tamamen kesilir.
Buzağılar kulübede soğuktan zarar görür mü?
Kuru altlığı olan ve rüzgârdan korunan bir kulübede buzağılar soğuğa iyi dayanır; asıl tehlike rutubet, cereyan ve ıslak altlıktır. Hava 10 °C’nin altına düştüğünde altlık artırılmalı, gerekirse battaniye kullanılmalı ve süt miktarı biraz yükseltilmelidir.
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü – Buzağı Bakım ve Beslenmesi
- Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü – Buzağı Bakım ve Beslenmesi (ayrıntılı metin)
- Düzce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Buzağı Ölümleri
- Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü – 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Cumhurbaşkanlığı Kararı (15.09.2025)
- Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü – Yönetmelik Değişiklikleri (11.09.2025)
- Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Kurban Bayramı Öncesi Önemli Duyuru (14.05.2025)
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Bitkisel ve Hayvansal Üretimde Destek Tutarları Artırıldı (8 Eylül 2026)
Kapak fotoğrafı: Giresun Kümbet Yaylası’nda otlayan Jersey melezi bir buzağı. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
