Brusella Hastalığı (Brusellozis): Yavru Atma, Korunma ve İhbar

Brusella hastalığı, yani brusellozis, yetiştiricinin cebinden ve sağlığından aynı anda çalan bir hastalıktır. Gebe inek, koyun ya da keçi yavrusunu atar, süt verimi düşer, sürüde döl tutmayan hayvanlar çoğalır. Üstelik hastalık insanlara da geçer. Halk arasında “Malta humması”, “dalgalı humma”, “mal hastalığı” ya da “peynir hastalığı” denen tablo, çoğu zaman çiğ sütten yapılmış bir peynirle ya da çıplak elle tutulan bir yavru zarıyla başlar.

Bu rehberde sığır ile koyun-keçide görülen brusella türlerini, yavru atma ve diğer belirtileri, hastalığın insanlara nasıl bulaştığını, ihbar zorunluluğunu, test ve kesim sürecini, tazminatın genel işleyişini, aşılama programının ana hatlarını ve işletmede ve evde alınacak önlemleri ele alıyoruz. Rehberde aşı ya da ilaç adı ve dozu yer almaz.

İçindekiler

Brusellozis Nedir? Sığır ve Koyun-Keçi Türleri
Belirtiler: Yavru Atma ve Ötesi
Hastalık Sürüye Nasıl Girer?
İnsanlara Bulaşma: Zoonoz Boyutu
İhbar Zorunluluğu, Test ve Kesim Süreci
Aşılama Programı
Brusellozdan Ari İşletme ve Hayvan Hareketleri
İşletmede Korunma
Sık Sorulan Sorular

Brusellozis Nedir? Sığır ve Koyun-Keçi Türleri

Brusellozis, Brucella cinsi bakterilerin yol açtığı bulaşıcı bir hastalıktır. Bakanlığa bağlı Bornova Veteriner Kontrol Enstitüsü’nün yayınında belirtildiği gibi FAO, Dünya Sağlık Örgütü ve Dünya Hayvan Sağlığı Teşkilatı bu hastalığı dünyada en yaygın zoonozlar (hayvandan insana geçen hastalıklar) arasında sayar. Türkiye’de hem hayvanlarda hem de insanlarda bildirimi zorunlu bir hastalıktır.

Yetiştirici açısından iki tür öne çıkar:

Brucella abortus: Esas olarak sığırlarda görülür. Sığır brusellozuna yol açar.
Brucella melitensis: Esas olarak koyun ve keçilerde görülür ve koyun-keçi brusellozuna yol açar.

Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün broşürüne göre hastalık sığır, koyun, keçi ve domuzlarda görülür. Bornova Enstitüsü’ne göre hayvanlarda kuluçka süresi 2 haftadan 1 yıla kadar uzayabilir. Bu uzun ve sessiz dönem, enfekte bir hayvanın sürüye hiçbir belirti göstermeden girmesine imkân verir.

Belirtiler: Yavru Atma ve Ötesi

Sığırlarda

Sığır brusellozunun en tipik belirtisi gebeliğin ileri döneminde yavru atmadır. Şırnak İl Müdürlüğü broşürü sığırlarda yavru atmanın gebeliğin 6–8. aylarında, Bornova Enstitüsü ise genellikle 5–8. aylarda görüldüğünü belirtir. Atılmayan yavrular zayıf doğabilir. Bunun yanında:

Süt veriminde belirgin düşüş görülür,
Şırnak broşürüne göre gebe hayvanların büyük bölümü yavru atar ya da zayıf yavru doğurur,
Boğalarda üreme organlarında kızarıklık ve küçük nodüller görülebilir.

Bornova Enstitüsü’nün yayınındaki önemli bir uyarı şudur: Bir ya da iki kez yavru atan inek çoğu zaman sonraki gebeliklerinde normal doğum yapar, ama sürü için taşıyıcı olmaya devam eder. Enfekte inekler bakteriyi ömür boyu sütle saçabilir. Enfekte anneden doğan buzağılar da hastalığı sessizce taşıyabilir. Yani “artık atmıyor” demek, hayvanın temizlendiği anlamına gelmez.

Koyun ve keçilerde

Koyun ve keçilerde yavru atma genellikle gebeliğin son iki ayında görülür; Şırnak broşüründe bu dönem gebeliğin 3–4. ayı olarak verilir. Süt veriminde düşüş ve koçlarda üreme organlarında kızarıklık ile küçük nodüller diğer belirtiler arasındadır. Bornova Enstitüsü’ne göre enfekte koyunların çoğu altı ay içinde enfeksiyonu yenebilirken, keçilerde enfeksiyon ömür boyu sürer.

Hastalık Sürüye Nasıl Girer?

Bornova Enstitüsü’ne göre sürüdeki salgınların çoğu, enfekte bir hayvanın sürüye katılmasıyla başlar. Hastalık sürü içinde şu yollarla yayılır:

Atılan yavru, yavru zarları ve doğum sıvılarıyla bulaşmış yem, su ve meraya temas,
Hasta hayvanın vajinal akıntısı, sütü, idrarı ve dışkısı,
Göz mukozası ve deri yaraları,
Enfekte boğa ya da koçla çiftleşme.

Bakteri dış ortamda uzun süre yaşar. Şırnak İl Müdürlüğü broşürüne göre atık yavruda 4 ay, nemli toprakta 100 gün, dışkıda 75 gün canlı kalabilir. Bu yüzden yavru atılan bir bölme, temizlenip dezenfekte edilmeden uzun süre risk taşır.

İnsanlara Bulaşma: Zoonoz Boyutu

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün bilgilendirme notuna göre bruselloz insanlara iki ana yoldan geçer:

Çiğ süt ve ürünleri: Pastörize edilmemiş ya da iyice kaynatılmamış süt ve bu sütten yapılan taze peynir, tereyağı, kaymak ve krema. En sık görülen bulaşma yolu budur.
Doğum atıkları ve hasta hayvanla temas: Hasta hayvanın yavrusu, yavru zarları ve doğum sıvılarına çıplak elle dokunmak. Bu nedenle doğuma yardım eden yetiştiriciler, çobanlar, kasaplar ve veteriner hekimler risk altındadır.

Sağlık Bakanlığı’na göre insanlarda en sık görülen belirtiler halsizlik, baş ağrısı, eklem, kas ve bel ağrıları, iştahsızlık, kilo kaybı, ateş ve gece terlemesidir. Hasta hayvanla temastan ya da çiğ süt ürünü tüketiminden sonra bu yakınmalar ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalı ve hekime hayvanlarla temas öyküsü mutlaka anlatılmalıdır.

Evde ve mutfakta korunma

Kaynağı belli olmayan hayvansal ürünleri tüketmeyin.
Sütü pastörize ya da iyice kaynatılmış olarak tüketin; peynir, kaymak, tereyağı ve dondurma için de pastörize ya da kaynatılmış süt tercih edin.
Sağlık Bakanlığı’na göre tuzlu peynirler en az 3 ay bekletildikten sonra tüketilmelidir.

İhbar Zorunluluğu, Test ve Kesim Süreci

Yavru atan hayvan mutlaka bildirilmeli

22 Ocak 2011 tarihli İhbarı Mecburi Hayvan Hastalıkları ve Bildirimine İlişkin Yönetmelik‘in listesinde hem sığır brusellozu hem de koyun-keçi brusellozu yer alır. 3 Nisan 2009 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Bruselloz ile Mücadele Yönetmeliği de sığır, koyun ve keçilerde hastalık şüphesi ya da varlığının derhal yetkili birime bildirilmesini zorunlu tutar. Aynı yönetmeliğe göre bu hayvanlarda brusellozun tedavi edilmesi yasaktır. Bornova Enstitüsü de bakterinin hücre içinde yaşaması nedeniyle tedavinin taşıyıcılığı ortadan kaldırmadığını belirtir.

Yavru atan bir hayvan gördüğünüzde yapılacaklar:

Hayvanı hemen sürüden ayırın; satmayın, pazara götürmeyin.
Durumu İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne ya da veteriner hekiminize bildirin.
Atık yavruya ve zarlara çıplak elle dokunmayın; eldiven kullanın.
Laboratuvar incelemesi için numune alınacaksa atık yavruyu ve zarları görevliler gelene kadar serin ve kapalı bir yerde saklayın. Ankara’daki Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü’nün numune kılavuzuna göre atık yavru materyali yavru atıldığı gün gönderilmeli, 48 saatten eski yavrularda bozulma riski vardır.
İnceleme sonrasında atıkları köpeklere yedirmeyin; Şırnak İl Müdürlüğü broşüründe önerildiği gibi derin çukura gömüp üzerine sönmemiş kireç dökün. Bulaşık alanı dezenfekte edin.

Test ve hastalık çıkışı

Bruselloz ile Mücadele Yönetmeliği’ne göre hastalık laboratuvarda doğrulandığında resmî veteriner hekim durumu kayıt altına alır ve ilgili komisyon hastalık çıkışına karar verir. Bu durumda işletme resmî gözetim altına alınır; kesime gönderilecek hayvanlar dışında işletmeye hayvan girişi ve çıkışı yasaklanır. Teşhiste resmî serolojik (kan ve süt) testler kullanılır.

Yönetmeliğe göre seropozitif (testte pozitif çıkan) hayvanlar resmî gözetim altında kesime gönderilir; bu süre genel olarak 30 gündür, koyun ve keçilerde yetkili birim gerekirse uzatabilir. Sığır işletmelerinde kısıtlamaların kaldırılması için hasta hayvanlar çıkarıldıktan sonra belirli aralıklarla tekrarlanan testlerin negatif çıkması gerekir. Karantina süresince enfekte sürünün sütü ısıl işlem görmeden süt işleme tesisine verilemez ve çiğ olarak satılamaz.

Tazminat

5996 sayılı Kanun, zorunlu kesime gönderilen ya da itlaf edilen hayvanlar için hayvan sahibine tazminat ödenmesini öngörür. Tazminat, yerel kıymet takdir komisyonunun belirlediği değer üzerinden hesaplanır; hayvanın değerlendirilebilen et, deri gibi kısımlarının bedeli düşülür. Hayvan Hastalıklarında Tazminat Yönetmeliği‘ne göre brusellozda tazminat için hastalığın resmî laboratuvarda doğrulanması gerekir.

Yönetmelik ve Kanun, tazminat ödenmeyen durumları da açıkça sayar: hastalığı bildirmemek, hayvanı hasta olduğunu bilerek satın almak, gerekli belgeler olmadan nakletmek, resmî veteriner hekim muayenesi olmadan ölen hayvanlar ve Bakanlıkça istenen aşı ya da testleri yaptırmamak. Tazminat oranları ve başvuru işlemleri mevzuat değişiklikleriyle güncellenebildiği için, kesim kararı çıktığında güncel tutar ve süreci İl/İlçe Müdürlüğünüzden öğrenin.

Aşılama Programı

Brusellozla mücadele, aşılama ile test ve kesim uygulamalarının birlikte yürütülmesine dayanır. Bruselloz ile Mücadele Yönetmeliği’ne göre aşılama yalnızca resmî kontrol altında yapılır ve programın ilkeleri Bakanlıkça belirlenir. Yönetmelik eklerinde aşılamanın, sığırlarda dişi genç hayvanları, koyun ve keçilerde ise genç hayvanları kapsadığı belirtilir.

Bornova Veteriner Kontrol Enstitüsü, ulusal mücadelenin üç aşamalı bir mantıkla ilerlediğini anlatır:

Hastalığın yaygın olduğu dönemde genç ve yetişkin hayvanların yoğun aşılanması,
Yaygınlık azaldıkça yalnızca genç hayvanların aşılanması, yetişkinlerde test ve kesim,
Son aşamada aşılamanın durdurulması ve pozitif hayvanların ayıklanması.

Aşılı hayvanların kayıtları, sonraki kan testlerinin doğru yorumlanması için önemlidir. Bu yüzden aşının kayda işlenmesi ve hayvanın küpeli olması şarttır. Aşıyı yalnızca resmî ya da yetkilendirilmiş veteriner hekimler uygular; yetiştiricinin görevi hayvanlarını kampanya gününde hazır, küpeli ve kayıtlı tutmaktır.

Tedavi, aşı programı ve ilaç kullanımı konusunda mutlaka veteriner hekiminize danışın; ilaçları yalnızca veteriner hekim reçetesiyle ve belirtilen arınma sürelerine uyarak kullanın.

Aşılama dönemleri ve hangi yaş grubunun aşılanacağı il il değişebilir. Kampanya duyurularını İl/İlçe Müdürlüğünüzden ya da köyünüze gelen resmî görevlilerden takip edin.

Brusellozdan Ari İşletme ve Hayvan Hareketleri

Bruselloz ile Mücadele Yönetmeliği, belirli şartları sağlayan işletmelere “resmî brusellozdan ari” statüsü verilmesini düzenler. Sığır işletmelerinde klinik belirti bulunmaması ve 12 aylıktan büyük hayvanların düzenli testlerde negatif çıkması temel şartlar arasındadır. Bakanlık Hukuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün duyurusuna göre yönetmelikte 24 Temmuz 2026’da değişiklik yapılmış ve ari statünün askıya alınması ve iptali ile ilgili hükümler yeniden düzenlenmiştir. Bornova Enstitüsü, hastalıktan ari sürülerin süt ürünleri ihracatı açısından da önem taşıdığını vurgular.

Hayvan alırken yönetmelik ve Bornova Enstitüsü’nün önerileri aynı noktada buluşur: Farklı statüdeki işletmeler arasında yer değiştirecek 12 aylıktan büyük sığırların sevkten önceki 30 gün içinde resmî testten negatif sonuç alması ve yeni işletmede ayrı tutulup yeniden test edilmesi gerekir. Bornova Enstitüsü, satın alınan hayvanların sürüye katılmadan önce 30–60 gün ayrı tutulup tekrar test edilmesini önerir. Sevk belgeleri ve güncel şartlar için İl/İlçe Müdürlüğünüze ve veteriner hekiminize danışın.

İşletmede Korunma

Yeni hayvanı test ettirin: Hayvanı yalnızca kayıtlı ve sağlık durumu bilinen işletmelerden alın, sürüye katmadan önce ayrı tutun ve test ettirin.
Doğum bölmesi ayırın: Doğumu yaklaşan hayvanları ayrı, kolay temizlenen bir bölmede doğurtun. Doğumdan sonra bölmeyi temizleyip dezenfekte edin.
Kişisel korunma: Doğuma yardım ederken ve atıklara dokunurken eldiven kullanın, ardından ellerinizi sabunla yıkayın. Atıkları köpeklerin ve yabani hayvanların ulaşamayacağı şekilde gömün.
Ortak mera ve suya dikkat: Yavru atma görülen sürülerle aynı merayı ve suluğu paylaşmaktan kaçının.
Aşılamayı aksatmayın: Resmî kampanyalarda genç hayvanlarınızın aşılanmasını sağlayın.
Atan hayvanı satmayın: Bornova Enstitüsü’nün vurguladığı gibi yavru atan hayvanı satmak hastalığı başka sürülere taşır. Hayvanı bildirin ve resmî süreci izleyin.
Kayıtları güncel tutun: Doğum, yavru atma, alım ve satımları kayıt altına alın.

Sık Sorulan Sorular

Brusellalı hayvanın eti ve sütü tüketilebilir mi?

Brusellalı sürünün sütü yönetmelik gereği ısıl işlem görmeden işleme tesisine verilemez ve çiğ olarak satılamaz. Evde de çiğ süt ve çiğ sütten yapılan taze peynir tüketilmemelidir. Kesime gönderilen hayvanların etinin kullanılıp kullanılamayacağına resmî veteriner hekim karar verir. Kendi başınıza kesim yapmayın.

Yavru atan hayvanı tedavi ettirip sürüde tutabilir miyim?

Hayır. Bruselloz ile Mücadele Yönetmeliği sığır, koyun ve keçilerde brusellozun tedavisini yasaklar. Tedavi taşıyıcılığı ortadan kaldırmaz ve hayvan sürüye bakteri saçmaya devam eder. Yavru atma durumunu bildirmeniz ve test sonucuna göre resmî süreci izlemeniz gerekir.

Brusella testi pozitif çıkan hayvan için tazminat alabilir miyim?

Mevzuata göre zorunlu kesime gönderilen hayvanlar için tazminat ödenir; ancak hastalığın resmî laboratuvarda doğrulanması gerekir. Hastalığı bildirmediyseniz, hayvanı belgesiz naklettiyseniz ya da istenen aşı ve testleri yaptırmadıysanız tazminat ödenmez. Güncel oran ve başvuru adımları için İl/İlçe Müdürlüğünüze başvurun.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Sayca köyünde Çatalan Barajı kıyısında otlayan koyunlar, İmamoğlu – Adana. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.