Tarım, dışarıdan bakıldığında sakin bir iş gibi görünür. Gerçekte ise ağır makineler, kimyasallar, büyükbaş hayvanlar, yüksek sıcaklık, elektrik hatları ve açık kuyularla iç içe yürütülen riskli bir çalışmadır. Üstelik tarım işletmelerinin çoğu küçük aile işletmeleridir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının (ÇSGB) tarım rehberine göre tarım işyerlerinin yüzde 36’sı tek kişi tarafından yürütülüyor, yüzde 82’sinde ise 1 ile 9 kişi çalışıyor. Bu yapıda iş güvenliği uzmanı ya da düzenli eğitim çoğu zaman bulunmuyor ve korunma büyük ölçüde üreticinin kendi bilgisine kalıyor.
Bu rehberde tarımdaki en ölümcül riskleri tek tek ele alıyoruz: traktör devrilmesi ve devrilmeye karşı koruma yapıları (ROPS/kabin), kuyruk mili kazaları, ilaçlamada kişisel koruyucu donanım, sıcak çarpması, hayvanlarla çalışma, elektrik ve kuyu kazaları ile mevsimlik tarım işçilerinin güvenliği. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü ve valiliklerin resmî yayınlarına dayanıyor.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünün 2024’te güncellenen Tarımda İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi’ne göre tarımdaki ölümlü kazaların başında ulaşım kaynaklı olaylar, yani araç altında kalma ve aracın ters dönmesi geliyor.
Karayollarındaki tablo da bunu doğruluyor. Karayolları Genel Müdürlüğünün Haziran 2026’da yayımladığı 2025 yılı trafik kazaları özetine göre 2025 yılında Türkiye genelinde 2.937 traktör trafik kazasına karıştı. Bu kazalarda 123 traktör sürücüsü hayatını kaybetti, 1.367 sürücü yaralandı. Traktörler kazaya karışan taşıtların yalnızca yüzde 0,6’sını oluştururken, kazalarda ölen tüm sürücülerin yüzde 4,0’ı traktör sürücüsüydü. Bu rakamlar yalnızca trafikte yaşanan kazaları kapsar. Tarlada, bahçede ve köy yollarında yaşanan devrilmeler bunlara dahil değildir.
Traktör parkının yaşı da riski artırıyor. Bakanlığın Tarım Makineleri ve Teknolojileri Sektör Politika Belgesi’ne göre 2022 yılında traktörlerin yarısından fazlası 25 yaş ve üzerindeydi. Bu grubun yarısından fazlası ise 40 yaşını geçmişti. Belge, ekonomik ömrünü tamamlamış traktörlerin kaza ve can güvenliği açısından yüksek risk taşıdığını vurguluyor.
Traktör Devrilmesi ve ROPS/Kabin
Traktör devrilmesi saniyeler içinde olur ve sürücünün tepki vermesine fırsat bırakmaz. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Manisa İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün ortak projesine ait açıklamada, ölümle sonuçlanan traktör kazalarının en yaygın türünün devrilme olduğu belirtiliyor. Aynı açıklamaya göre pek çok traktör devrilmeye karşı koruma yapısı olmadan kullanılıyor ve bazı kullanıcılar bu yapıyı söküyor.
ROPS (devrilmeye karşı koruyucu yapı), sürücü koltuğunun üzerindeki sağlam çerçeve ya da test edilmiş kabindir. Traktör devrildiğinde sürücü için bir yaşam alanı bırakır. Bakanlığa bağlı Tarım Alet ve Makineleri Test Merkezi, koruyucu yapıların dayanımını statik ve dinamik deneylerle test ediyor. Ancak ROPS’un işe yaraması için iki şart vardır:
ROPS’u sökmeyin, kesmeyin, kaynak yapmayın. Delinmiş ya da kaynakla değiştirilmiş bir çerçeve devrilmede dayanımını kaybedebilir.
Emniyet kemerini takın. Kemersiz sürücü devrilme sırasında koruma alanının dışına fırlayabilir ve traktörün altında kalabilir.
Devrilme riskini azaltmak için şu kurallar da önemlidir:
Eğimli arazide eğime dik değil, eğim yönünde çalışın. Kanal, hendek ve şev kenarlarından uzak durun.
Virajlarda ve dönüşlerde hızı düşürün. Fren pedallarını yolda birbirine kilitleyin.
Ağır yükü yalnızca çeki demirine bağlayın. Arka aks üzerinden ya da yüksek noktadan çekme, traktörün geriye doğru kalkmasına neden olur.
Traktörde ve römorkta yolcu taşımayın.
Gece yolda çalışıyorsanız ışık ve reflektörlerin çalışır durumda olduğundan emin olun.
Kuyruk Mili (PTO) Kazaları
Kuyruk mili, traktörün gücünü arkadaki makineye aktaran dönen mildir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının tarım İSG rehberinde kuyruk miline yakalanma ve dolanma tarımın başlıca tehlikeleri arasında sayılıyor. Dönen mil bir pantolon paçasını, atkıyı, uzun saçı ya da bol gömleği bir anda sarar ve kişiyi mile çeker. Bu kazalar çoğu zaman ağır uzuv kaybı ya da ölümle sonuçlanır.
Kuyruk milinin ve mafsallı milin koruyucu muhafazasını mutlaka takılı tutun. Bakım ya da onarımdan sonra koruyucuları yerine takmadan çalışmayın.
Makineye müdahale etmeden önce kuyruk milini devreden çıkarın, motoru durdurun ve anahtarı alın.
Çalışan milin üzerinden atlamayın, yanında durmayın.
Bol giysi, atkı, sarkan ip ve takı kullanmayın. Uzun saçları toplayın.
İlaçlamada Kişisel Koruyucu Donanım
Tarlada pullukla çalışan traktör Fotoğraf: Sally V, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bitki koruma ürünleri vücuda deri, solunum, ağız ve göz yoluyla girebilir. ÇSGB rehberinde ilaçlama sırasında solunum koruyucu maske kullanılması, rüzgârın arkaya alınması ve ilaçlanan alana ancak uygun süre geçtikten sonra girilmesi öneriliyor.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
İlaçlama yaparken şu donanım ve kurallar temel korunmayı sağlar:
Kimyasala dayanıklı eldiven, uzun kollu tulum ya da önlük, lastik çizme, göz koruyucu ve ürün etiketinde belirtilen tipte solunum koruyucu kullanın.
İlacı hazırlarken ve karıştırırken ekstra dikkatli olun. Derişik ürünle temas en tehlikeli andır.
İlaçlama sırasında yemek yemeyin, su içmeyin, sigara içmeyin.
Rüzgârlı havada ve sıcağın en yüksek olduğu saatlerde ilaçlama yapmayın.
İş bitince elleri ve yüzü sabunla yıkayın, iş giysilerini ayrı yıkayın.
Boş ambalajları başka amaçla kullanmayın, ilaçları çocukların ve hayvanların ulaşamayacağı kilitli bir yerde saklayın.
Zehirlenme belirtisi görülürse kişiyi ortamdan uzaklaştırın, 112’yi arayın ve ürün etiketini yanınızda götürün. 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’nden de bilgi alınabilir.
13 Aralık 2025’te yayımlanan Bitki Koruma Ürünlerinin Uygulanması ve Denetimine İlişkin Yönetmelik’e göre ticari üretim alanlarında uygulama, Bakanlıkça belge verilen yetkili uygulayıcılar tarafından ya da onların sorumluluğunda yapılır. Uygulamaya ilişkin kayıtlarla birlikte kaza ve zehirlenme bilgileri de en geç üç gün içinde Bakanlık sistemine girilir. Pülverizatör ayarı için ilaçlama makineleri ve kalibrasyon rehberimize bakabilirsiniz.
Sıcak Çarpması
Yaz aylarında tarlada, serada ve bahçede çalışanlar sıcak çarpması açısından en riskli gruplar arasındadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü’nün sıcak ortamlarda çalışmaya dair yayınında belirtildiği gibi tarım işçileri, göçmen çalışanlar, hamileler, yaşlılar ve ağır fiziksel iş yapanlar yüksek risk altındadır.
Belirtiler
Sıcak yorgunluğunda aşırı terleme, solgunluk, kas krampları, baş ağrısı, baş dönmesi ve hızlı ama zayıf nabız görülür. Sıcak çarpması ise acil durumdur. Cilt sıcak, kızarık ve kuru olabilir. Bilinç bulanıklığı, nöbet ve koma gelişebilir. Vücut sıcaklığı 41,1 °C ve üzerine çıkabilir.
Önlemler ve ilk yardım
Mümkünse 10.00 ile 16.00 saatleri arasında güneşe çıkmayın. Ağır işleri sabah erken ve akşamüstü serin saatlere planlayın.
Gölgeli dinlenme alanı ve yeterli içme suyu sağlayın, molaları zorunlu hâle getirin. Yayına göre saatlik su ihtiyacı sıcaklığa ve iş yoğunluğuna bağlı olarak yaklaşık 0,35 ile 0,85 litre arasında değişiyor.
Son üç haftadır sıcakta çalışmamış kişileri sıcağa alışmamış kabul edin ve iş yükünü kademeli artırın.
Açık renkli, bol ve hafif giysi giyin, şapka kullanın.
Sıcak çarpması belirtisi görülen kişiyi serin bir yere taşıyın, hemen soğutmaya başlayın ve 112’yi arayın.
Hayvanlarla Çalışırken Yaralanmalar
ÇSGB rehberine göre hayvancılıkta yaralanmalar çoğunlukla tepme, ısırma, hayvanın kişiyi sert bir yere sıkıştırması ve hayvanın kör noktasında durma nedeniyle oluşur. Doğum yapmış inekler, boğalar ve yavrusunu koruyan hayvanlar daha saldırgan olabilir.
Hayvana yaklaşırken sesinizle varlığınızı belli edin, arkasından ve kör noktasından yaklaşmayın.
Ahırda ve padokta her zaman bir kaçış yolu bırakın. Boğaların bulunduğu alana yalnız girmeyin.
Tımar, muayene ve yükleme için sağlam bağlama yerleri ve sabitleme düzenekleri kullanın.
Brusella gibi hayvandan insana geçen hastalıklara karşı doğum yardımı ve ölü hayvanla temasta eldiven kullanın, hijyene dikkat edin.
Rehber ayrıca silo, ambar ve gübre depoları gibi kapalı alanlarda biriken gaz ve tozların tehlikesine dikkat çekiyor ve havalandırma ile uygun maske kullanımını öneriyor.
Elektrik, Kuyu ve Su Kenarı Kazaları
ÇSGB rehberinde elektrik çarpması, tarımdaki ölümlü kaza nedenleri arasında sayılıyor. Bu kazalar genellikle damperli römorkun, sulama borusunun ya da yüksek bir makinenin enerji hattına değmesiyle veya sulama pompalarının bakımsız elektrik panolarında yaşanıyor.
Enerji hatlarının altında damper kaldırmayın, uzun boru ve merdiven taşımayın.
Sulama motoru ve pompa panolarını yetkili elektrikçiye yaptırın, kaçak akım koruması kullanın.
Islak zeminde ve ıslak elle elektrikli ekipmana dokunmayın.
Açık kuyular ve su depoları özellikle çocuklar için ölümcül olabilir. Kuyu içinde zehirli ya da oksijeni azaltan gazlar birikebilir. Kuyu, sarnıç ve gübre çukurlarının ağzını sağlam bir kapakla kapatın. İçine kesinlikle yalnız inmeyin ve düşen birini kurtarmak için hazırlıksız aşağı inmeyin. Önce 112’yi arayın. Sulama kanalları ve göletler de risklidir. Örneğin Bilecik Valiliği 6 Ağustos 2026’da il genelinde nehir, baraj gölü, sulama kanalı ve sulama göletlerine girilmesini yasaklayan bir karar duyurdu.
Mevsimlik Tarım İşçileri
Mevsimlik tarım işçileri; uzun mesafeli yolculuklar, geçici barınma koşulları, sıcak ve çocuklarını yanlarında getirmek zorunda kalmaları nedeniyle özel risk altındadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 14 Şubat 2025 tarihli açıklamasına göre 2024/5 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi’nin uygulama esasları belirlendi. Genelge kapsamında illerde vali yardımcısı başkanlığında izleme kurulları oluşturuluyor. Mevsimlik Tarım İşçileri Bilgi Sistemi (e-METİP) ile işçiler ve aileleri kayıt altına alınıyor ve kamu hizmetleri izleniyor. Aynı açıklamada 2024 itibarıyla 15 ilde 28 aktif METİP alanı bulunduğu, tarım aracılarının sertifikalandırılmasına yönelik çalışma yapıldığı ve çocukların yaşlarına uygun olmayan işlerde çalıştırılmasını önlemek için eğitimlerin artırılacağı belirtildi.
İşveren ve tarım aracıları açısından temel sorumluluklar şunlardır: işçilerin güvenli ve aşırı yüklenmemiş araçlarla taşınması, temiz içme suyu, tuvalet ve gölgelik sağlanması, sıcak saatlerde çalışmaya ara verilmesi, ilaçlanan alanlara uygun süre dolmadan işçi sokulmaması ve çocukların tarlada çalıştırılmaması.
Sık Sorulan Sorular
ROPS takılı ama kabin yoksa güvende miyim?
Onaylı ve sağlam bir ROPS çerçevesi, emniyet kemeri takıldığında devrilmede hayatta kalma alanı sağlar. Ancak kemer takılmazsa sürücü bu alanın dışına fırlayabilir. Çerçeveyi delmek, kesmek ya da kaynakla değiştirmek de korumayı ortadan kaldırabilir.
İlaçlanmış alana ne zaman tekrar girebilirim?
Bu süre kullanılan ürüne göre değişir ve ürünün etiketinde yazar. Etiketteki süreye uyun. Emin değilseniz reçeteyi yazan ziraat mühendisine ya da İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışın.
Tarlada sıcak çarpması geçiren birine ne yapmalıyım?
Kişiyi hemen gölge ve serin bir yere taşıyın, nefesini ve bilincini kontrol edin, ıslak bezle ya da serin suyla soğutmaya başlayın ve vakit kaybetmeden 112’yi arayın. Bilinci bulanık kişiye zorla sıvı içirmeyin.
