Bal arısı kolonisi yalnızca bal üretmez. Kovandan propolis, arı sütü, polen, balmumu ve arı zehiri gibi farklı ürünler de elde edilir. Bu ürünler doğru teknikle toplandığında arıcıya baldan bağımsız ek bir gelir sağlar. Bakanlığa bağlı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü’nün (TEPGE) 2025 tarihli arıcılık ürün raporu da bal veriminin iklim nedeniyle dalgalandığı yıllarda riskin azaltılması için propolis, arı sütü ve polen gibi ürünlerin üretiminin teşvik edilmesi gerektiğine dikkat çeker.
Bu rehberde bal dışındaki arı ürünlerini tek tek ele alıyoruz: her birinin nasıl üretildiğini, kovanda hangi ekipmanın gerektiğini, kalite ve saklama koşullarını, ürünlerin tabi olduğu gıda mevzuatını ve Arıcılık Kayıt Sistemi’ni (AKS) anlatıyoruz. Güncel üretim istatistiklerini de 2025 yılı verileriyle veriyoruz. Rehberde sağlık iddiası yer almaz; arı ürünleri Türkiye’de gıda veya takviye edici gıda olarak piyasaya sunulur ve ilgili gıda mevzuatına tabidir.
İçindekiler
Türkiye’de Arıcılık: 2025 Yılı Verileri
Arıcılık Araştırma Enstitüsü’nün (Ordu) TÜİK verilerine dayanan arıcılık istatistiklerine göre Türkiye’de 2025 yılında 96.646 arıcılık işletmesinde 8.817.155 kovan bulunmaktadır. Aynı yıl bal üretimi 97.253 ton, balmumu üretimi ise 3.258 ton olarak kaydedilmiştir. Kovan başına bal verimi 2025’te 11,03 kg’dır.
Bir önceki yılla karşılaştırıldığında 2024’te 97.984 işletme, 95.492 ton bal ve 3.315 ton balmumu üretilmişti. Yani 2025’te işletme ve kovan sayısı bir miktar azalırken bal üretimi hafifçe artmış, balmumu üretimi ise gerilemiştir. 2022 yılında balmumu üretiminin 4.165 ton olduğu düşünülürse, balmumu üretimindeki düşüş dikkat çekicidir.
Propolis, arı sütü ve polen için resmî bir üretim istatistiği yayımlanmamaktadır. TEPGE raporu da bu ürünleri ikincil kovan ürünleri olarak anar ancak üretim ve ticaret rakamı vermez. Bu nedenle bu ürünlerin pazar büyüklüğüne ilişkin internette dolaşan rakamlara ihtiyatla yaklaşılmalıdır.
Propolis: Arıların Kovan Yapıştırıcısı
Propolis, işçi arıların ağaç kabuklarından, tomurcuklardan ve bitki salgılarından topladığı reçinemsi maddelerin balmumu ve arı salgılarıyla karışmasıyla oluşan yapışkan bir maddedir. Arılar propolisi kovandaki çatlak ve boşlukları kapatmak, kovan girişini daraltmak ve gözleri temizlemek için kullanır. Bakanlığın Kafkas arısına ilişkin yayınında, Kafkas arısının propolis toplama eğiliminin yüksek olduğu belirtilir.
Üretim yöntemi ve ekipman
- Kazıma: En basit yöntemde ham propolis, kovan giriş deliği, çerçeve uçları ve kovan duvarlarından kazınarak toplanır. Bu yöntemde propolise ahşap parçası, boya ve kir karışma riski yüksektir.
- Propolis tuzağı (plaka/ızgara): Teknik üretimde kovanın üstüne, ortasına ya da altına arıların propolisle doldurduğu delikli plakalar veya özel düzenekler yerleştirilir. Dolan tuzaklar alınır ve propolis temiz biçimde ayrılır.
- İşleme: Ham propolis doğrudan tüketilmez; çözücülerle ekstrakte edilerek sıvı, koyulaştırılmış ya da toz forma getirilir. Bu işlem gıda işletmesi koşullarında yapılmalıdır.
Kalite ve saklama
Propolisin rengi sarı-yeşilden koyu kahverengiye kadar değişir; bileşimi toplandığı bölgenin bitki örtüsüne ve mevsime göre farklılık gösterir. Arıcılık Araştırma Enstitüsü araştırmacılarının yayınında, bu değişkenliğin standardizasyonu zorlaştırdığı ve ham propolisin kullanılmadan önce mutlaka saflaştırılması gerektiği vurgulanır. Boya veya koruyucu sürülmüş kovan yüzeylerinden propolis toplanmamalı, toplanan propolis kapalı, temiz kaplarda, ışıktan ve sıcaktan uzak tutulmalıdır.
Mevzuattaki yeri
25 Nisan 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği’ne (Tebliğ No: 2024/6) göre propolis tek başına satıldığında yalnızca takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilebilir. Ham propolisin ise doğrudan son tüketiciye satılması yasaktır. Yani arıcının topladığı ham propolis, izinli bir işletmede işlenmeden şişelenip pazarda satılamaz.
Arı Sütü: Larva Transferiyle Üretim
Arı sütü, 6–12 günlük genç işçi arıların baş bölgesindeki salgı bezlerinden salgılanan, macun kıvamında bir maddedir. Ana arı adayı larvalar bu salgıyla beslenir. Üretimin temeli, arıları çok sayıda ana arı hücresi yetiştirmeye yönlendirmektir.
Üretim yöntemi
Bakanlık yayınlarında anlatılan en yaygın yöntem Doolittle (larva transferi veya aşılama) yöntemidir:
- 2–3 döner çıtalı bir transfer çerçevesi hazırlanır ve çıtalara 8–9 mm çapında balmumu ya da plastik ana arı yüksükleri yapıştırılır.
- Açık yavrulu bir petekten çok genç (yaklaşık bir günlük) larvalar transfer iğnesiyle yüksüklere aktarılır.
- Çerçeve, bol genç işçi arısı, poleni, balı ve kapalı yavrusu olan güçlü bir üretim kolonisine verilir. Ana arısız üretim kolonilerinde ana arı, transferden 1–2 gün önce alınır.
- Yaklaşık 2,5–3 gün sonra çerçeve alınır, larvalar çıkarılır ve arı sütü tahta kaşıkla koyu renkli cam kavanozlara toplanır. Boşalan yüksüklere yeniden larva aktarılarak üretim sürdürülür.
Bakanlık yayınlarına göre her 5 hücreden yaklaşık 1 gram arı sütü alınır ve bir üretim kolonisine toplam 100–300 hücre taşıyan 1–3 transfer çerçevesi verilebilir. Üretim kolonisi mevsim boyunca şeker şurubuyla beslenmeli ve haftada bir genç işçi arı ya da kapalı yavru peteğiyle takviye edilmelidir. Bakanlığa bağlı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün çiftçi broşüründe, metal kaşık yerine tahta kaşık kullanılması önerilir.
Saklama
Arı sütü ışığa, ısıya ve havaya karşı çok hassastır. Toplama işi sabah saatlerinde, gölge ve temiz bir yerde, mümkün olduğunca hızlı yapılmalı; ürün hemen buzdolabına ya da buz aküsü bulunan bir soğutucuya alınmalıdır. Aynı broşürde saf arı sütünün karanlıkta, havayla temas etmeden +4°C ile –10°C arasında saklanması ve soğuk zincirin taşıma sırasında da korunması önerilir. Arı Ürünleri Tebliği arı sütü ve toz arı sütünü de kapsar.
Polen: Tuzakla Toplama ve Kurutma
Fotoğraf: LeahLhey, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Arı poleni, işçi arıların çiçeklerden topladığı çiçek tozlarını salgılarıyla karıştırıp arka bacaklarında renkli topaklar halinde kovana taşımasıyla oluşur. Kovanda petek gözlerinde depolanıp fermente olan polene ise arı ekmeği (perga) denir. Her ikisi de Arı Ürünleri Tebliği kapsamındadır.
Üretim ve ekipman
Polen, kovan giriş deliğinin önüne veya tabanına takılan polen tuzaklarıyla toplanır. Tuzaktaki ızgaradan geçen arının bacağındaki polen topağı düşer ve alttaki çekmecede birikir. Bakanlık yayınlarında öne çıkan uygulama kuralları şunlardır:
- Tuzaklar ilkbaharda, çiçeklenme başladığında ve hava sıcaklığı yeterince yükseldiğinde takılır. Yoğun nektar akımı olan günlerde tuzak kullanılmaz.
- Çekmecedeki polen her gün ya da en geç iki günde bir alınır; nem ve sıcak nedeniyle küflenmemesi için bekletilmez.
- Tuzaklar sürekli takılı tutulmaz. Bir süre polen toplandıktan sonra 1–3 hafta ara verilir; aksi halde yavru gelişimi ve koloni büyümesi zarar görür.
- Yalnızca sağlıklı kolonilerden ve tarım ilacı uygulanan alanlardan uzak arılıklardan polen toplanır.
Kurutma, temizleme ve saklama
Taze polen, havalandırmalı ve 40°C’yi aşmayan kurutma dolaplarında ya da doğrudan güneş almayan, hava akımı olan bir yerde en fazla 1 cm kalınlığında serilip ara sıra karıştırılarak kurutulur. Bakanlık yayınlarında nemin yaklaşık yüzde 7’ye düşürülmesi önerilir. Kurutulan polen ince elekten geçirilir ve üflenerek yabancı maddelerden temizlenir. Ankara İl Müdürlüğü yayınında böcek yumurtası ve larvalarına karşı polenin derin dondurucuda 24–48 saat bekletilmesi önerilir. Polen hava almayan cam kavanoz veya polietilen torbada saklanır; kısa süreli saklamada oda sıcaklığı yeterli olsa da uzun süreli saklama için 4–5°C uygundur. Polen güneş ışığından korunmalıdır.
Balmumu ve Arı Zehiri
Balmumu
Balmumu, 13–18 günlük genç işçi arıların karın halkalarındaki mum bezlerinden salgılanır ve havayla temas edince beyaz pulcuklara dönüşür. Arılar bu pulcukları çiğneyerek petek örer. Bakanlık yayınlarına göre 1 gram balmumu için arılar yaklaşık 10 gram bal tüketir. Bu nedenle bal süzüldükten sonra boşalan peteklerin uygun koşullarda saklanıp yeniden kullanılması bal üretimini artırır.
Balmumu; eski petekler, sırlar ve kapak mumlarından eritilerek elde edilir ve temel petek yapımında, kozmetikte ve başka alanlarda kullanılır. Eski ve koyulaşmış peteklerin düzenli olarak yenilenmesi hem koloni sağlığı hem de mum kalitesi için önemlidir. Kovanda kullanılan ilaçların kalıntıları balmumunda birikebileceğinden, kalıntısız temel petek kullanmak ve ilaçları yalnızca uygun zamanda uygulamak gerekir.
Tedavi, aşı programı ve ilaç kullanımı konusunda mutlaka veteriner hekiminize danışın; ilaçları yalnızca veteriner hekim reçetesiyle ve belirtilen arınma sürelerine uyarak kullanın.
Arı zehiri
Arı zehiri, işçi arıların zehir bezinde üretilir ve zehir kesesinde depolanır. Toplanması için kovan girişine yerleştirilen özel düzenekler gerekir. Bakanlık yayınlarına göre zehir havayla temas edince kuruyup kristalleşir ve kurutulmuş kristaller cam kavanozda buzdolabında saklanır. Arı zehiri ciddi alerjik reaksiyonlara yol açabilen bir maddedir; üretimi deneyim ve koruyucu önlem gerektirir. Bu rehberde arı zehirinin kullanımına ilişkin herhangi bir öneri verilmemektedir.
Mevzuat: Hangi Kurallara Tabi?
Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın duyurusuna göre 25 Nisan 2024’te yürürlüğe giren Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği; arı ekmeği, arı poleni, arı sütü, ham propolis, propolis, toz arı sütü ve kurutulmuş poleni, gıda veya takviye edici gıda olarak piyasaya sunulduklarında kapsar. Tebliğin öne çıkan hükümleri şunlardır:
- Ürünlerin tanımları ve özel nitelikleri tebliğ eklerinde belirlenmiştir.
- Bulaşanlar, pestisit kalıntıları, veteriner ilaç kalıntıları ve hijyen bakımından ilgili Türk Gıda Kodeksi yönetmelikleri uygulanır.
- Propolis tek başına yalnızca takviye edici gıda olarak satılabilir; ham propolis doğrudan son tüketiciye arz edilemez.
- Etiketlemede genel gıda etiketleme kuralları, takviye edici gıdalarda ise takviye edici gıda mevzuatı uygulanır.
- Beslenme ve sağlık beyanları yalnızca ilgili yönetmeliklerde izin verilen ölçüde kullanılabilir.
Son madde önemlidir: arı ürünlerinin ambalajında, broşüründe ya da sosyal medya tanıtımında “hastalığı tedavi eder”, “iyileştirir” gibi ifadeler mevzuata aykırıdır. Geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulamalarında kullanılan ürünler ise bu tebliğin kapsamı dışındadır ve ayrı mevzuata tabidir.
Bal Tebliği ve gıda işletmesi kaydı
Bal ve petekli bal Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği kapsamındadır. Bakanlığın Kasım 2023 tarihli duyurusuna göre bu tebliğde yapılan değişiklikle balın orijinalliğinin kütle spektrometrisi ve NMR gibi ileri yöntemlerle denetlenmesinin önü açılmıştır. Arı ürünlerini ambalajlayarak satmak, işlemek veya propolis ekstraktı üretmek isteyen arıcının gıda işletmesi olarak kayıt ya da onay alması gerekir. Bu işlemler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne başvurulmalıdır.
Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) ve Destekler
Arıcılık işletmeleri ve kolonileri Bakanlığın Arıcılık Kayıt Sistemi’ne (AKS) kaydedilir. 23 Mayıs 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan yeni Arıcılık Yönetmeliği ile arıcılık yönetmeliği ve arı kolonilerinin tanımlanması ve kayıt altına alınmasına ilişkin yönetmelik tek metinde birleştirilmiş; gezginci arıcılar için konaklama noktalarının AKS üzerinden oluşturulması öngörülmüştür. Bakanlığın duyurusuna göre yönetmelik, arı ürünlerinin tanımlanmasını ve kayıt altına alınmasını da hedeflemektedir.
AKS kaydı, arıcılık desteklerinden yararlanmanın da ön şartıdır. Bakanlığın 8 Eylül 2026 tarihli duyurusuna göre 2026 yılında AKS’ye kayıtlı arılı kovan başına temel destek, üretici veya yetiştirici örgütü üyelerine 250 TL, üye olmayanlara 200 TL‘dir (2025’te 140 ve 100 TL). Tam izole bölgelerde arı gen kaynağını koruma ilavesi üyelere kovan başına 75 TL, üye olmayanlara 60 TL’dir. Giresun İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün 11 Eylül 2026 tarihli duyurusuna göre başvurular 30 Ekim 2026’ya kadar sürmektedir. Önceki yıllarda kadın veya 40 yaş altı üreticiler ve gezginci arıcılar için ek destek katsayıları uygulanmıştır. Destek tutarları ve şartları her yıl yeniden belirlendiğinden güncel bilgi için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze ya da bağlı olduğunuz arı yetiştiricileri birliğine başvurun.
Koloni sayısındaki değişiklikler, gezginci arıcılık için hareket ve konaklama işlemleri ile ihbarı zorunlu arı hastalıkları konusunda İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne ve veteriner hekime başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Kendi topladığım ham propolisi satabilir miyim?
Hayır. Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği’ne göre ham propolis doğrudan son tüketiciye arz edilemez; propolis tek başına yalnızca takviye edici gıda olarak satılabilir. Ham propolisi, gerekli izinlere sahip bir işletmeye hammadde olarak vermeniz gerekir.
Polen tuzağını bütün sezon kovanda bırakabilir miyim?
Bırakmamalısınız. Bakanlık yayınlarına göre tuzakların sürekli kullanılması yavru gelişimini ve koloni büyümesini olumsuz etkiler. Bir süre toplama yapıldıktan sonra 1–3 hafta ara verilmesi ve yoğun nektar akımı olan günlerde tuzak takılmaması önerilir.
Arı sütü buzdolabı dışında saklanabilir mi?
Arı sütü ışığa, ısıya ve havaya karşı hassas olduğu için toplandıktan hemen sonra soğutulmalıdır. Bakanlık broşüründe saf arı sütünün karanlıkta, havayla temas etmeden +4°C ile –10°C arasında saklanması ve taşımada soğuk zincirin korunması önerilir.
Kaynaklar
- Arıcılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (Ordu) – Arıcılık İstatistikleri (TÜİK verileri, 2025 dahil)
- TEPGE – Arıcılık Ürün Raporu (Mayıs 2025, Yayın No: 409)
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı GKGM – Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği Yayımlandı
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği’nde Değişiklik Yapıldı
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı HAYGEM – Arıcılık Yönetmeliği Değişikliği
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Arıcılık Desteklemesi
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı HAYGEM Kafkas Arısı – Arı Ürünleri
- Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Çiftçi Broşürü No: 120, Arı Sütü Üretimi ve Tüketimi
- Arıcılık Araştırma Dergisi (Ordu) – Propolis makalesi, Aralık 2013
- Ankara İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Polen
- Samsun İl Tarım Müdürlüğü – Polen
- Bartın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Arı Yetiştiriciliği
Kapak fotoğrafı: Kovandan petek çerçevesini kontrol eden bir arıcı. Fotoğraf: Ark. Agricultural Experiment Station, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
