Salkım güvesi (Lobesia botrana), Türkiye’deki bağ alanlarının tamamında bulunan ve bağın en önemli zararlısı kabul edilen küçük bir kelebektir. Zararı yapan, kelebeğin tırtılıdır. Birinci dölde çiçekleri, ikinci dölde koruğu, üçüncü dölde ise olgun taneleri yer. Delinen tanelerden akan şekerli su, salkımda çürüklüğe zemin hazırlar. Sonuçta hem ürün miktarı hem de sofralık, kurutmalık ve şaraplık üzümün kalitesi düşer.
Bu rehberde salkım güvesinin tanınmasını, yılda kaç döl verdiğini, feromon tuzaklarıyla nasıl izlendiğini, tahmin-uyarı sisteminin ilaçlama zamanını nasıl belirlediğini, zararın çürüklükle ilişkisini, çiftleşmeyi engelleme (konfüzyon) yöntemini ve kültürel önlemleri ele alıyoruz. Son bölümde Manisa ve Nevşehir başta olmak üzere 2025–2026 sezonundan güncel uygulamalara yer veriyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Bağ Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022), Zirai Mücadele Teknik Talimatları ve il müdürlüklerinin duyurularına dayanır.
İçindekiler
Salkım Güvesi Nasıl Tanınır?
Bakanlığın Bağ Entegre Mücadele Teknik Talimatı’nda zararlının dönemleri şöyle tanımlanır:
- Ergin (kelebek): Kanat açıklığı 10–12 mm, boyu yaklaşık 6 mm’dir. Ön kanatlar gri zemin üzerinde mozaik desenlidir. Arka kanatlar açık gri ve saçaklıdır. Gündüz asmanın iç kısımlarında hareketsiz durur, güneş battıktan sonra sıcaklık 10°C’nin üzerindeyse uçmaya başlar.
- Yumurta: Mercimek biçimindedir, yaklaşık 0,5 mm genişliğinde ve 0,7 mm uzunluğundadır. İlk bırakıldığında soluk sarımsı yeşil ve şeffaftır. Larva çıkışından yaklaşık bir gün önce içindeki baş kapsülü koyulaşarak belirginleşir. Bu döneme “karabaş devresi” denir.
- Larva (tırtıl): Yumurtadan çıktığında yaklaşık 1 mm, olgunlaştığında 9–10 mm boyundadır. Vücudu sarımsı yeşil, başı bal rengindedir. Çok hareketlidir ve rahatsız edildiğinde ince bir iplikle kendini aşağı sarkıtır.
- Pupa: Kahverengidir ve asma kabuklarının altında ya da çatlaklarda örülmüş beyaz bir kokon içinde bulunur.
Biyolojisi ve Döl Sayısı
Salkım güvesi kışı pupa olarak, asma kabuklarının altında ve korunaklı yerlerde geçirir. Kelebekler bölgeye göre Mart ile Mayıs arasında çıkar. Dişiler yumurtalarını tomurcuk, çiçek ve çiçek saplarına, daha sonraki döllerde ise tanelere bırakır. Bir dişi ortalama 60–70 yumurta bırakır, uygun koşullarda bu sayı 100’e çıkabilir. Larvalar yumurtadan 8–10 gün sonra çıkar ve dört kez gömlek değiştirerek olgunlaşır. Birinci dölün gelişmesi 35–40 gün sürer. Sonraki döller, havalar daha uygun olduğu için daha kısa sürede tamamlanır.
Teknik talimata göre döl sayısı şöyledir:
- Ülkenin genelinde ve Ege, Akdeniz ile Güneydoğu Anadolu’da genellikle 3 döl,
- Uygun iklim koşullarının olduğu yıllarda ve bölgelerde 4. döl,
- Orta Anadolu’nun bazı bağ alanlarında 2 döl görülür.
Yumurtlama için en uygun sıcaklık 20–25°C’dir. 34°C ve üzerinde dişiler yumurta bırakmaz. Orantılı nemin %40–50’nin altına düştüğü ve çiğ olmadığı kurak günlerde de dişiler kısır kalır. Bu yüzden çok sıcak ve kuru yaz günlerinde, diğer koşullar oluşsa bile ilaçlamaya karar verilmez.
Zarar Şekli ve Çürüklükle İlişkisi
Zararın biçimi döle ve asmanın gelişme dönemine göre değişir:
- 1. döl (tomurcuk ve çiçek): Larvalar çiçekleri ince ipliklerle birbirine bağlayarak küçük kümeler oluşturur ve içte beslenir. Zarar gören tomurcuk ve çiçekler dökülür, salkımlar seyrek taneli olur.
- 2. döl (koruk): Larvalar yeşil tanelerin içine girerek beslenir ve birden fazla taneye zarar verir.
- 3. döl (olgun tane): Larvalar bir tanede kalmayıp taneden taneye geçer. Bir larvanın zarar verdiği tane sayısı bu dönemde en yüksek düzeye çıkar.
Kurşuni küf (Botrytis) ile bağlantısı
Teknik talimatlarda belirtildiği gibi, üçüncü dölde delinen olgun tanelerden akan şekerli su saprofit mantarların çoğalmasına yol açar ve salkımlar çürür. Bakanlığın kurşuni küf talimatına göre Botrytis mantarı bitkiye özellikle yaralı ve zayıflamış dokulardan girer, nemli ve serin havalarda hızla gelişir. Güve larvalarının açtığı delikler bu nedenle hastalık için hazır bir giriş kapısıdır. Uygulamada bu iki sorun birbirini besler: güve zararı olan salkımlarda çürüklük daha hızlı yayılır, dolayısıyla güve ile mücadele aynı zamanda çürüklük riskini de azaltır.
Feromon Tuzaklarıyla İzleme ve Tahmin-Uyarı
Salkım güvesinde mücadelenin başarısı tamamen zamanlamaya bağlıdır. Bakanlık, bağlarda salkım güvesini tahmin-uyarı sistemi kapsamında izleyen zararlılar arasında sayar. Teknik talimatta ilaçlama zamanını belirlemek için dört yöntemin birlikte kullanılması önerilir.
1. Eşeysel çekici (feromon) tuzaklar
- Tuzaklar kelebek çıkışından önce, gözler uyanmadan asılır. Ege’de bu dönem genellikle Mart ayına denk gelir.
- Hektara 1 tuzak yeterlidir. Tuzak salkım seviyesinde ve hâkim rüzgâr yönünde asılır.
- İlk kelebek yakalanana kadar tuzaklar haftada 2–3 kez, sonrasında haftada 1–2 kez kontrol edilir.
- Feromon kapsülleri 4–5 haftada bir, kapsüle elle dokunmadan değiştirilir.
- Yakalanan kelebek sayıları haftalık olarak kaydedilir ve bir uçuş eğrisi çizilir. Uçuş tepe noktasına yaklaştığında bağda yumurta aramaya başlanır.
2. Etkili sıcaklıklar toplamı (gün-derece)
Salkım güvesinin gelişme eşiği 12°C’dir. Her gün için en yüksek ve en düşük sıcaklığın ortalamasından 12 çıkarılır ve değerler toplanır. Teknik talimata göre larva çıkışı birinci dölde yaklaşık 120, ikinci dölde 520, üçüncü dölde 1047 gün-dereceye ulaşıldığında beklenir.
3. Yumurta kontrolü
Tuzaklarda ilk kelebekler görüldükten sonra salkımlarda haftada 1–2 kez yumurta aranır. Her kontrolde en az 100 salkım incelenir. Bulunan yumurtalar işaretlenir ve renk değişimi izlenerek ilk larva çıkışı belirlenir.
4. Fenoloji ve akşam sıcaklıkları
Larva çıkışının beklendiği tarihte asmanın beslenmeye uygun dönemde olup olmadığına bakılır: birinci dölde çiçek tomurcuğu, ikinci dölde koruk, üçüncü dölde tatlanma başlangıcı ya da olum dönemi. Birinci dölde dişilerin yumurta bırakabilmesi için alacakaranlık sıcaklığının üst üste en az iki akşam Ege’de 15–16°C’nin, Akdeniz’de 14°C’nin üzerinde olması gerekir.
Ekonomik zarar eşiği
Bağ Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre salkım bazında belirlenen bulaşma oranı %1‘e ulaştığında ilaçlamaya karar verilir. Bakanlığın daha önceki teknik talimatında Orta Anadolu için birinci dölde %20 gibi daha yüksek bir oran tanımlanmıştır. Bölgenizde geçerli değeri İl/İlçe Müdürlüğünden öğrenmeniz en doğrusudur. Bu ölçütlerden birkaçı birbirini desteklediğinde müdürlükler ilaçlama tarihini üreticilere duyurur.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Uygulamada ürünün özellikle salkımları kaplaması, işin serin saatlerde ve rüzgârsız havada yapılması, reçetenin üretici kayıt defterine işlenmesi ve hasat öncesi bekleme süresine uyulması gerekir.
Çiftleşmeyi Engelleme (Konfüzyon) Yöntemi
Çiftleşmeyi engelleme, dişi kelebeğin erkekleri çekmek için salgıladığı feromonun yapay olarak üretilip yayıcılarla bağa dağıtılması esasına dayanır. Havada her yerde feromon kokusu olduğu için erkekler dişileri bulamaz. Döllenmemiş yumurtalardan larva çıkmaz ve zarar baştan önlenir. Teknik talimatta klasik yayıcıların yanında feromonla kaplanan erkeklerin diğer erkekleri de yanılttığı “oto-şaşırtma” yöntemi ve gövdeye sürülen balmumu esaslı feromon uygulamaları da tanımlanır.
Başarı için koşullar
- Alan büyüklüğü: Yöntem küçük, tek başına kalmış parsellerde iyi sonuç vermez. Bağ Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre uygulama alanı en az 160 dekar olmalıdır. Alan geniş bir bağ bölgesinin köşesindeyse en az 120 dekar, çevrede 100 m’den yakın başka bağ yoksa 50 dekara kadar inilebilir. Bu nedenle komşu üreticilerin birlikte hareket etmesi çok önemlidir.
- Zamanlama: Yayıcılar, kışlayan dölün ilk kelebekleri feromon tuzaklarında yakalanır yakalanmaz asılır. Ege’de bu dönem Mart sonu ile Nisan başına denk gelir.
- Yerleşim: Yayıcılar gövdeye yakın sürgünlere, yapraklanınca gölgede kalacak şekilde asılır. Bağ kenarlarına ve bağ içindeki ağaçlara daha sık yayıcı konur. Yayıcı sayısı ve aralığı ürün etiketine ve teknik talimata göre belirlenir.
- Komşu bağlar: Uygulama alanına 80 m’den yakın, ilaçlı mücadele yapılan bir bağ varsa, o bağın ilk 30 m’lik kısmına tampon olarak yayıcı asılır.
Destek uygulamalar ve değerlendirme
Birinci dölde bulaşma oranı %6 veya üzerindeyse, başlangıç popülasyonunu düşürmek için çiftleşmeyi engellemeyle birlikte doğal düşmanlara zarar vermeyen ruhsatlı bir biyolojik preparat kullanılır. Teknik talimata göre aynı bağda yöntem birkaç yıl üst üste uygulandığında genellikle ikinci yıldan itibaren tek başına yeterli olur. Hasattan hemen önce bağın kenarlarından ve ortasından hektara 100’er salkım incelenir. Bulaşma oranı %5–6 dolayında kalıyorsa yöntem başarılı kabul edilir.
Kültürel Önlemler ve Doğal Düşmanlar
Kültürel önlemler, larvaların sevdiği nemli ve gölgeli ortamı ortadan kaldırarak zararlının faaliyetini azaltır:
- Asmayı askıya almak, budama, aralama ve uç almayla asmanın iç kısmını havadar tutmak,
- Bağı otlu bırakmamak,
- Kış temizliğine önem vermek, kavlamış kabukları ve bitki artıklarını uzaklaştırmak. Bu sayede kabuk altında kışlayan pupaların bir kısmı da yok edilir.
Salkım güvesinin çok sayıda doğal düşmanı vardır. Teknik talimatta yumurta parazitoiti Trichogramma türleri, larva ve pupa parazitoitleri, yeşil gözlü böcek (Chrysoperla carnea), Orius ve Nabis gibi avcı böcekler ile çok sayıda örümcek türü sayılır. Pestisit kullanımının az olduğu bağlarda yerli Trichogramma türleri Mayıs ortasından Eylül ortasına kadar etkin olabilir. Talimat, ikinci dölden itibaren yumurta görüldüğünde Trichogramma salımı yapılabileceğini de belirtir. Bağ kenarındaki yabani gül ve böğürtlen gibi barınak bitkilerinin, nane, yabani havuç ve rezene gibi çiçekli bitkilerin korunması bu faydalıların bağda kalmasına yardımcı olur.
2025–2026 Sezonundan Güncel Uygulamalar
- Manisa (Nisan 2025): Basına yansıyan açıklamaya göre Manisa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, “Feromonla Kazanılan Biyoteknik Zafer Projesi” kapsamında Sarıgöl, Gölmarmara, Salihli, Şehzadeler ve Yunusemre’de toplam 5.333 dekar bağ için üreticilere %50 hibeyle feromon materyali dağıttı. Açıklamada 2024’te Manisa genelinde 52.912 dekar bağda biyoteknik mücadele desteği sağlandığı ve hedefin sezon boyunca yapılan kimyasal ilaçlamayı en az yarı yarıya azaltmak olduğu belirtildi.
- Nevşehir (Mayıs 2026): Nevşehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bağ Entegre Mücadele Programı kapsamında il genelindeki bağlara salkım güvesini izlemek için feromon tuzakları astı. Amaç, mücadele zamanını doğru belirleyerek gereksiz ilaçlamayı azaltmak olarak açıklandı.
- Salihli, Manisa (Temmuz–Ağustos 2026): Salihli İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, 20 Temmuz 2026’da üreticileri salkım güvesinin üçüncü dölüne karşı uyardı. 7 Ağustos 2026’da ise üçüncü döl çıkışlarının sürdüğünü bildirerek 8–10 Ağustos 2026 tarihleri arasında mücadele yapılmasını istedi.
- Isparta (Ağustos 2026): Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 12 Ağustos 2026’da tüm ilçeleri kapsayan bağda külleme ve salkım güvesi ilaçlama ilanı yayımladı. Duyuruda gereksiz ilaçlamadan kaçınılması, entegre mücadele esaslarına uyulması ve reçetelerin üretici kayıt defterine yazılması istendi.
Denizli, İzmir ve Tekirdağ gibi diğer önemli bağ illerinde de ilaçlama tarihleri her yıl tahmin-uyarı çalışmalarına göre il ve ilçe müdürlüklerince ilan edilir. Bu duyuruları kısa mesajla almak için bağınızın bulunduğu ilçe müdürlüğüne telefon ve e-posta kaydınızı yaptırabilirsiniz. Biyoteknik mücadele desteğinin güncel tutarı ve başvuru koşulları için de İl/İlçe Müdürlüğüne ya da e-Devlet’e başvurmanız önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Salkım güvesi için kaç kez ilaçlama gerekir?
Sabit bir sayı yoktur. Ege’de genellikle üç döl görülür, Orta Anadolu’nun bazı bölgelerinde iki döl yeterli olabilir. Her döl için karar tuzak verileri, sıcaklık toplamı, yumurta kontrolü ve fenolojiye göre verilir. İl/İlçe Müdürlüğünün duyurduğu tarihlere uymak hem gereksiz ilaçlamayı önler hem de etkinliği artırır.
Çiftleşmeyi engelleme yöntemini tek başıma uygulayabilir miyim?
Küçük ve etrafı başka bağlarla çevrili bir parselde tek başına uygulandığında başarı düşüktür, çünkü çiftleşmiş dişiler komşu bağlardan gelebilir. Teknik talimat en az 160 dekarlık alan önerir. Bu yüzden yöntem en iyi sonucu komşu üreticilerin birlikte uyguladığı bölgelerde verir.
Çok sıcak günlerde de ilaçlama yapmalı mıyım?
Teknik talimata göre 34°C ve üzerindeki sıcaklıklarda dişiler yumurta bırakmaz. Nemin çok düşük olduğu ve çiğ oluşmadığı kurak günlerde de dişiler kısır kalır. Bu koşullarda diğer ölçütler sağlansa bile ilaçlama kararı verilmez. Tahmin-uyarı duyurularını takip etmek bu yüzden önemlidir.
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM – Bağ Entegre Mücadele Teknik Talimatı (Ankara, 2022)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM – Zirai Mücadele Teknik Talimatları Cilt IV, Salkım Güvesi (Lobesia botrana)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM – Zirai Mücadele Teknik Talimatları, Kurşuni Küf (Botrytis spp.)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Tahmin ve Erken Uyarı Sistemi Broşürü
- Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Bağlarda Külleme ve Salkım Güvesi İlaçlama İlanı (12 Ağustos 2026)
- Elazığ İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Bağda Salkım Güvesine Karşı Mücadele Zamanı Gelmiştir (2022)
- Salihli İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü açıklaması, İhlas Haber Ajansı – Salihli’de Bağ Salkım Güvesi Uyarısı (20 Temmuz 2026)
- Salihli İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü açıklaması, İhlas Haber Ajansı – Salihli’de Salkım Güvesi Uyarısı (7 Ağustos 2026)
- Manisa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü açıklaması, İhlas Haber Ajansı kaynaklı haber – Manisalı Çiftçilere Salkım Güvesine Karşı Biyoteknik Destek (26 Nisan 2025)
- Nevşehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğü açıklaması, yerel basın – Nevşehir’de Bağlarda Feromon Tuzak Asımı Başladı (12 Mayıs 2026)
Kapak fotoğrafı: Türkiye’de yaşlı asmalardan oluşan bir bağ. Fotoğraf: Yavuz Saç, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
