Asma, Anadolu’nun en eski kültür bitkilerinden biridir ve Türkiye bugün de sofralık, kurutmalık ve şaraplık üzümde önemli bir üretici konumundadır. Buna karşın verimli ve uzun ömürlü bir bağ kurmak, yalnızca fidan dikmekle olmaz. Yer seçimi, doğru anaç, iyi kurulmuş bir destek sistemi ve her yıl tekrarlanan budama, sulama, gübreleme ve bitki koruma işleri bağın 30–40 yıllık geleceğini belirler.
Bu rehberde asmanın iklim isteklerinden başlayarak anaç seçimi ve filoksera, bağ tesisi, terbiye sistemleri, kış ve yaz budaması, sulama, gübreleme, başlıca hastalık ve zararlılar ve hasat konularını, Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarını temel alarak özetliyoruz.
İçindekiler
Asmanın İklim ve Toprak İstekleri
Asma, sıcak ve güneşli yazları seven bir bitkidir. Bakanlığa bağlı Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü’nün bağ tesis tekniği yayınına göre bağcılık yapılacak yerde yıllık ortalama sıcaklık en az 10 °C olmalıdır. Vejetasyon, toprak sıcaklığı 9–11 °C’ye, hava sıcaklığı da 10 °C’ye ulaştığında başlar. Üzümün kaliteli olgunlaşması için en az 900 gün-derecelik etkili sıcaklık toplamı gerekir. Çok erkenci çeşitler 900–1100, erkenciler 1100–1300, orta mevsim çeşitleri 1300–1700 gün-derece ister; son turfanda çeşitler ise 1700’ün üzerinde sıcaklık toplamına ihtiyaç duyar.
- Güneşlenme: Yılda 1500–1600 saat güneşlenme, bunun yaklaşık 1200 saatinin vejetasyon dönemine düşmesi istenir.
- Yağış: Yıllık 450–500 mm düzenli yağış alan yerlerde sulamasız bağcılık mümkündür; yazı kurak geçen bölgelerde ise sulama zorunludur.
- Don: Genç sürgün ve çiçek salkımları −1 ile −3 °C arasında zarar görmeye başlar. Bu nedenle ilkbahar geç donlarının sık görüldüğü çukur ve taban araziler riskli kabul edilir.
Toprak açısından asma oldukça uyumludur; ancak taban suyunun 50–60 cm’den yüksek olduğu yerler sakıncalıdır. Bağlarda gübreleme üzerine yapılan enstitü yayınında asmanın pH değeri yaklaşık 6–8 olan topraklarda iyi geliştiği belirtilir. Eğimin %2 ve üzerinde olduğu arazilerde teraslama ve eş yükselti eğrilerine paralel dikim gibi toprak ve su koruma önlemleri alınmalıdır.
Anaç Seçimi ve Filoksera
Filoksera (Viteus vitifolii), asma köklerinde beslenerek ur ve şişkinlikler oluşturan bir böcektir. 19. yüzyılda Amerika’dan Avrupa’ya taşınarak pek çok ülkenin bağlarını yok etmiştir. Bulaşık asmalarda yapraklar küçülür ve sararır, sürgünler durgunlaşır ve birkaç yıl içinde omca kurur.
Filokseraya karşı bilinen en etkili çözüm, Amerikan asma türlerinden geliştirilmiş dayanıklı anaçlar üzerine aşılı fidan kullanmaktır. Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün bağ zararlıları rehberine göre kum oranı %60’tan az olan topraklarda bağ kurulurken dayanıklı anaç kullanılmalı, filokseralı bölgelerden temiz bölgelere köklü ya da köksüz asma materyali taşınmamalıdır. Çok kumlu topraklarda böcek hareket edemediği için yerli (kendi köklü) asmalar daha uzun yaşayabilir.
Toprağa göre anaç tercihi
- Kireçli topraklar (%17 ve üzeri aktif kireç): 140Ru, 110R, 1103P ve 41B kirece toleransıyla öne çıkar.
- Kurak ve sulama imkânı kısıtlı yerler: 110R, 140Ru ve 1103P; buna karşılık 420A, SO4 ve 5BB kurak topraklarda zayıf kalır.
- Nemli, killi topraklar: SO4, 1103P, 5BB ve 420A iyi sonuç verir.
- Kumlu ve nematodlu alanlar: Dogridge, Ramsey, Harmony ve 5BB nematoda dayanıklılığıyla bilinir.
- Tuzlu topraklar: 1103P ve 1616C tuza görece toleranslıdır.
Enstitü yayınlarının ortak vurgusu, her soruna çözüm olan tek bir anacın bulunmadığıdır. Anaç, toprak analizi (kireç, pH, tuzluluk, bünye, taban suyu, nematod) sonucuna, bölge iklimine ve aşılanacak çeşide göre birlikte seçilmelidir.
Bağ Tesisi
Fotoğraf: Nevit Dilmen (talk), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Toprak hazırlığı
Daha önce bağ kurulmamış arazilerde toprak 50–60 cm derinlikte riper ya da dipkazanla işlenir. Eski bir bağın yerine hemen yeni bağ kurmak önerilmez; derin sürüm, dekara 4–5 ton çiftlik gübresi ve birkaç yıl başka bitkilerle münavebe tavsiye edilir.
Dikim zamanı ve yöntemi
Kışı sert geçen yerlerde ilkbahar, ılıman yerlerde sonbahar dikimi tercih edilir. Tüplü fidanlar ilkbahar sonu ile yaz başında dikilebilir. Dikim çukurları 40–50 cm derinlikte ve 30–35 cm genişlikte açılır. Çıplak köklü fidanlar dikimden önce 24 saat suda bekletilir, kökleri 6–10 cm bırakılacak şekilde kısaltılır (tuvalet budaması).
Aralık ve mesafe
Dikim sıklığı toprağın verimliliğine, çeşidin gücüne ve terbiye sistemine göre değişir. Güçlü çeşitler ve derin topraklar için omca başına 9–10 m², zayıf toprak ve çeşitlerde 4–5 m² alan uygundur. Örneğin 3×3 m aralıkla dekara 111, 2,5×2,5 m ile 160 omca düşer. Telli sistemlerde traktör geçişine imkân verecek sıra arası bırakılmalı, sıralar genellikle kuzey–güney yönünde, eğimli arazide ise eş yükselti eğrilerine paralel açılmalıdır. Çavuş gibi kendine verimsiz çeşitlerin yanına tozlayıcı çeşit planlanmalıdır.
Terbiye Sistemleri
Terbiye sistemi, asmaya verilen kalıcı şekil ve onu taşıyan destek düzenidir. Doğru sistem, yaprakların güneşten yararlanmasını, salkımların havalanmasını ve bağdaki işlerin kolaylaşmasını sağlar.
- Goble: Destek gerektirmeyen, gövde yüksekliği 30–90 cm olan, genellikle üç kollu klasik şekildir. Kuruluş maliyeti düşüktür, ancak mekanizasyona uygun değildir ve verim telli sistemlere göre düşük kalır. Taban arazilerde don riskine karşı gövdenin yüksek tutulması önerilir.
- Sabit kordon (Royat): Kordon teli 40–100 cm yüksekliktedir; 20–25 cm aralıklı başlar üzerinde 2–3 gözlü kısa çubuklar bırakılır.
- Yıllık kordon (Guyot): Her yıl uzun ürün çubukları (8–15 göz) ve kısa yedek çubuklar bırakılır; Sultani Çekirdeksiz gibi dip gözleri az verimli çeşitler için uygundur.
- Duvar, Çatı, T, Y ve U (Lir) sistemleri: Köşebentlerle genişletilmiş telli sistemlerdir; yaprak örtüsünü açarak ışıklanmayı ve havalanmayı artırır.
- Çardak (pergola): Baş yüksekliği yaklaşık 2 m olan, küçük parsellerde tercih edilen sistemdir.
Genel kural olarak şaraplık bağlar daha sık ve alçak, sofralık bağlar daha geniş ve yüksek kurulur.
Kış ve Yaz Budaması
Kış budaması
Kış budaması yaprak dökümü ile gözlerin uyanması arasında yapılır ve bir yıllık çubuk gelişiminin yaklaşık %85–95’i uzaklaştırılır. Geç donların sık olduğu yerlerde budamanın geciktirilmesi gözlerin uyanmasını birkaç gün öteleyerek dondan korunmaya yardım eder. Bırakılacak göz sayısı omcanın gücüne göre ayarlanır: güçlü omcada göz sayısı artırılır, zayıf omcada sert budama yapılır.
- Kısa budama: Çubuk başına 2–4 göz; Goble ve kordon sistemlerinde kullanılır.
- Uzun budama: 5–7 göz; bazı Goble ve telli sistemlerde uygulanır.
- Karışık budama: Uzun ürün çubuğu ile 2 gözlü yedek çubuk birlikte bırakılır; yedek çubuk sayısı ürün çubuğunun en az yarısı kadar olmalıdır.
Çubuk seçiminde boğum araları çeşide özgü, iyi olgunlaşmış ve gölgede kalmamış çubuklar tercih edilmelidir.
Yaz (yeşil) budaması
Uç alma, tepe alma, koltuk alma ve dip sürgünlerinin temizlenmesi salkımların havalanmasını ve besinlerin salkıma yönelmesini sağlar. Ancak erken ve sert tepe alma tane iriliğini düşürüp olgunluğu geciktirebilir. Kaliteli sofralık üzüm için gerektiğinde salkım ve tane seyreltmesi de yapılır.
Sulama ve Gübreleme
Sulama
Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü’nün sulama yayınında belirtildiği gibi bağın büyüme mevsimindeki su ihtiyacı iklim, toprak ve çeşide göre 300–1350 mm gibi geniş bir aralıkta değişir. Asma kökleri çoğunlukla 0,5–1,5 m derinlikte yoğunlaşır. Kök bölgesindeki kullanılabilir suyun yaklaşık %35–45’i tüketildiğinde su stresi başladığından sulama zamanı bu eşiğe göre planlanabilir.
- Çiçeklenme – ben düşme dönemi: En hassas dönemdir; su eksikliği tane tutumunu ve tane iriliğini azaltır.
- Ben düşme – hasat: Asma daha dayanıklıdır; derin topraklarda sulamasız da yeterli verim alınabilir, sığ ve kumlu topraklarda ise sulama önemlidir.
- Hasat sonrası: Erkenci çeşitlerde yapraklar aylarca fotosentez yapmaya devam ettiği için sulamanın sürdürülmesi gelecek yılın ürününü destekler.
Damla sulama, diğer yöntemlere göre su kullanımını yaklaşık yarıya indirir.
Gübreleme
Bağlarda gübreleme, toprak ve yaprak analizine dayanmalıdır. Toprak örnekleri 0–30 ve 30–60 cm derinliklerden alınır; yaprak örnekleri ise çiçeklenme ve tane bağlama döneminde toplanır. Taban gübresi gözler kabarmadan önce, üst gübre ise ilk sulamadan önce taneler koruk iriliğindeyken verilir. Türkiye topraklarının önemli kısmında çinko eksikliği bulunduğu da göz önünde tutulmalıdır.
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Bağ mildiyösü (Plasmopara viticola) genellikle sürgünler 25 cm civarına ulaştığında görülmeye başlar. Yaprak üst yüzünde sarımsı yağ lekeleri, alt yüzde beyaz küf tabakası oluşur; çiçek salkımları ve genç taneler kahverengileşip kuruyabilir. Hastalıklı sürgünlerin uzaklaştırılması, omca altının temizlenmesi ve aşırı sulamadan kaçınılması temel kültürel önlemlerdir.
Bağ küllemesi (Uncinula necator) asmanın tüm yeşil aksamında beyaz pudramsı bir örtü oluşturur. Erken yakalanan taneler küçük kalır, geç yakalananlar çatlar. Omca içinin havalanmasını ve güneş almasını sağlayan budama ve yeşil budama, hastalık baskısını azaltır.
Salkım güvesi (Lobesia botrana) yılda genellikle üç döl verir. Birinci döl larvaları çiçek tomurcuklarında, ikinci ve üçüncü döl larvaları ise koruk ve olgun tanelerde beslenerek zarar verir; delinen tanelerde kurşuni küf gibi çürüklükler kolayca gelişir. Feromon tuzaklarla kelebek uçuşunun izlenmesi, uygun alanlarda çiftleşmeyi engelleme (konfüzyon) yöntemi, bağın otsuz ve havadar tutulması mücadelenin temelidir.
Kurşuni küf, ölü kol, kırmızı örümcek ve unlubitler de sorun yaratabilir; ilaçlama zamanı için bölgenizdeki tahmin-uyarı duyurularını izleyin. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Son uygulama ile hasat arasındaki bekleme süresine mutlaka uyulmalıdır.
Hasat
Üzüm, koparıldıktan sonra olgunlaşmaya devam etmeyen bir meyvedir; bu nedenle hasat renk, tat, doku ve şeker-asit dengesi istenen düzeye geldiğinde yapılmalıdır. Olgunluk; suda çözünür kuru madde, titre edilebilir asitlik, olgunluk indisi ve renk gibi ölçütlerle izlenir. Sofralık üzümde bağın tamamı bir seferde değil, kademeli olarak hasat edilir.
- Hasat sabah çiği kalktıktan sonra başlamalı, taneler ısınmadan bitirilmelidir.
- Salkımlar elle koparılmamalı; sapından tutularak makas veya bıçakla kesilmelidir.
- Tanelerin üzerindeki mumsu pus tabakası silinmemeli, salkımlar kaplara özenle yerleştirilmelidir.
- Ayıklama ve ambalajlama gölgede yapılmalı, kasalar havalanmayı engellemeyecek şekilde istiflenmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Bağ kurarken aşılı fidan mı, yerli fidan mı kullanmalıyım?
Filokseranın bulunduğu ya da bulunma ihtimali olan bölgelerde ve kum oranı düşük topraklarda dayanıklı Amerikan anacı üzerine aşılı fidan kullanılmalıdır. Filoksera bulunmayan, çok kumlu topraklarda yerli fidan da tercih edilebilir; ancak karar öncesinde İl/İlçe Müdürlüğünden bölgenin durumunu öğrenmek gerekir.
Bağda kış budaması ne zaman yapılır?
Kış budaması yaprak dökümünden sonra, gözler uyanmadan önce yapılır. İlkbahar geç donlarının sık görüldüğü yerlerde budamayı bu dönemin sonuna doğru yapmak, sürmeyi biraz geciktirerek don zararını azaltabilir.
Mildiyö ile külleme arasındaki fark nedir?
Mildiyöde yaprak üst yüzünde yağ lekesi görünümlü sarımsı lekeler ve alt yüzde beyaz küf görülür; nemli ve yağışlı havalarda yayılır. Küllemede ise yaprak, sürgün ve tanelerin üzerinde beyaz, pudramsı bir tabaka oluşur ve taneler çatlayabilir. İki hastalığın mücadele yaklaşımı farklı olduğundan doğru teşhis önemlidir.
İlgili Rehberler
- Bağda Budama ve Terbiye Sistemleri: Goble, Guyot, Kordon ve Göz Yükü
- Bağda Salkım Güvesi: Feromon Tuzak, Tahmin-Uyarı ve Konfüzyon Rehberi
- Çiftçinin Ay Ay Tarım Takvimi: Tarla, Bahçe, Bağ ve Hayvancılık
Kaynaklar
- Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Bağ Tesis Tekniği
- Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Amerikan Anaçları
- Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Bağlarda Budama ve Terbiye Sistemleri
- Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Bağlarda Sulama
- Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Bağlarda Gübreleme
- Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Kaliteli Sofralık Üzüm Yetiştiriciliği
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Bağ Hastalıkları Rehberi
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Bağ Zararlıları Rehberi
- Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Bağlarda İlaçlama Programı
- Antepfıstığı Araştırma Enstitüsü – Geleneksel Bağcılık ve Karşılaşılan Problemler (2024)
Kapak fotoğrafı: Sıralar halinde tesis edilmiş bir bağ (Sadebağ). Fotoğraf: CevatKaraman, Wikimedia Commons, CC0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
