Kuşburnu, Anadolu’da yol kenarlarında, tarla sınırlarında ve meralarda kendiliğinden yetişen, sonbaharda kırmızı meyveleriyle hemen fark edilen dikenli bir çalıdır. Uzun yıllar doğadan toplanarak marmelat, reçel, çay ve meyve suyuna işlenmiştir. Son yıllarda ise kapama bahçelerde kültürü yapılan bir meyve türüne dönüşmeye başlamıştır. Soğuğa ve kuraklığa dayanıklı olması, toprak seçiciliğinin az olması ve verimsiz alanları değerlendirebilmesi, onu özellikle kırsal kesim için ilgi çekici kılar.
Bu rehberde kuşburnunun (başta Rosa canina) iklim ve toprak isteklerini, çoğaltma yöntemlerini, kapama bahçe tesisini ve dikim aralıklarını, budama ve terbiyeyi, hasat zamanını, kurutma ve işleme şekillerini, Türkiye’deki üretim bölgelerini ve hastalık ile zararlıları ele alıyoruz. Temel kaynağımız Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğünün hazırladığı Kuşburnu Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi’dir. Bunu il müdürlüklerinin yayınları ve Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün çıkardığı Bahçe dergisindeki çalışmalarla tamamladık.
İçindekiler
Kuşburnunu Tanıyalım: Tür, Çeşit ve Ekolojik İstekler
Kuşburnu, gülgiller (Rosaceae) familyasının Rosa cinsine bağlı yabani güllerin genel adıdır. Bakanlığın fizibilite raporuna göre Türkiye’de en az 24 kuşburnu taksonu bulunur ve bitki ülkenin bütün bölgelerinde doğal olarak yetişir. En yaygın tür olan Rosa canina, ılıman Avrasya ile Kuzeydoğu Afrika’da doğal olarak yayılış gösterir.
Bitki ilkbaharda çiçek açar, meyvelerini sonbaharda olgunlaştırır. Olgun meyveler çoğunlukla kırmızı, bazen sarı ya da turuncudur. Gövdesi sık ya da seyrek dikenlidir. Bazı genotipler ise dikensizdir. Dikensiz tipler hasat işçiliği açısından büyük kolaylık sağlar.
Ülkemizde tescil edilmiş iki kuşburnu çeşidi bulunur. Rapora göre Yıldız çeşidi (Rosa canina) 2012 yılında özel bir fidancılık firması, Gerçekcioğlu çeşidi (Rosa montana subsp. woronowii) ise 2015 yılında Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi tarafından tescil ettirilmiştir.
İklim ve toprak istekleri
Kuşburnu, iklim ve toprak bakımından en az seçici meyve türlerinden biridir. Bakanlığın raporuna göre öne çıkan özellikleri şunlardır:
- Soğuğa dayanım: Kışa çok dayanıklıdır ve yüksek rakımlarda yetişebilir. Düşük sıcaklığa ve kuraklığa da dayanır.
- Yağış: Toprak koşulları uygunsa yıllık 300–350 mm yağış alan yerlerde rahatlıkla yetişebilir.
- Toprak: Hemen her toprakta görülür ama kireçli topraklarda daha iyi gelişir.
- Kalite: Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının büyük olduğu iç kesimlerde meyveler daha iri, daha iyi renkli olur ve daha erken olgunlaşır.
- Sınırlayıcı koşullar: Yazları çok sıcak geçen yerlerde meyvelerde güneş yanıklığı görülür. Sıcak ve nemli bölgeler kuşburnu için uygun değildir.
Gümüşhane İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de kuşburnunun toprak seçiciliğinin az olduğunu, bu yüzden boş ve verimsiz alanların kuşburnuyla değerlendirilebileceğini vurgular.
Çoğaltma Yöntemleri
Kuşburnu tohumla, çelikle ve kök sürgünleriyle çoğaltılabilir. Kapama bahçede ana bitkinin özelliklerini koruyan, aynı yapıda fidan elde etmek önemlidir. Bu nedenle ticari üretimde vejetatif yöntemler tercih edilir.
Çelikle çoğaltma
Fizibilite raporuna göre asıl üretim çelikle yapılır. En uygun yöntem odun çelikleridir. Çelikler erken sonbaharda alınır ve gölgeli, serin bir yere dikilir. Raporda aktarılan bir çalışmada, Yıldız çeşidinin odun çelikleri hiçbir uygulama yapılmadan yüzde 89 oranında köklenmiştir. Rosa montana genotiplerinin ise çelikle daha zor çoğaldığı belirtilir. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün Bahçe dergisinde de farklı kuşburnu tiplerinin odun çelikleriyle çoğaltılabilirliği üzerine çalışmalar yayımlanmıştır.
Tohum ve kök sürgünü
Kuşburnu tohumları sert kabukludur ve genellikle ancak ikinci yıl çimlenir. Tohumla çoğaltılan bitkilerde ana bitkiden farklı özellikler de ortaya çıkabilir. Bitkinin dibinden çıkan sürgünler kendi köklerini oluşturabilir. Bu sürgünler ayrılarak fidan olarak kullanılabilir. Kuşburnu ayrıca süs güllerine anaç olarak da kullanılır.
Bahçe kurarken fidanı mutlaka güvenilir, kayıtlı fidanlıklardan alın. Kaynağı belli olmayan materyal hem çeşit karışıklığına hem de hastalık ve zararlıların taşınmasına yol açar.
Kapama Bahçe Tesisi ve Dikim Aralıkları
Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Doğadan toplamaya dayalı üretimde meyve kalitesi ve miktarı yıldan yıla değişir. Kapama bahçe ise düzenli verim, standart ürün ve kolay hasat sağlar. Bakanlığın raporunda Çiftçi Kayıt Sistemi verilerine göre kayıtlı kuşburnu alanının 2010’da 999 dekar iken 2019’da 27.053 dekara çıktığı bildirilmiştir. Bu artış kültüre alınan bahçelerin hızla yaygınlaştığını gösterir.
Yer seçimi
- Sıcak ve nemli, havası durgun yerlerden kaçının. Gece-gündüz sıcaklık farkı yüksek, havadar yamaçlar ve yaylalar meyve kalitesi için avantajlıdır.
- Kireçli ve süzek topraklar uygundur. Taban suyu yüksek, su biriken yerler tercih edilmemelidir.
- Hasat ve bakım için ulaşımın kolay olduğu, makine girebilecek parseller seçilmelidir.
Dikim aralığı
Fizibilite raporunda kuşburnunun 2–4 m aralıklı sıralar halinde yetiştirildiği belirtilir. Raporda sıra üzeri mesafe ve dekara dikilecek fidan sayısı verilmemiştir. Sıra üzeri mesafe çeşidin taç genişliğine, terbiye şekline ve kullanılacak makinelere göre belirlenmelidir. Bahçeyi kurmadan önce İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden bölgenize ve seçtiğiniz çeşide uygun dikim planı için görüş almanız önerilir.
Verime yatma
Rapora göre ekonomik gelir dikimden sonraki 3. yılda başlar. Bahçe 3–4. yılda ekonomik verime, 5–6. yılda ise tam verime ulaşır. Dekardan 1–3 ton ürün alınabilir. Gümüşhane İl Müdürlüğünün 2019 tarihli haberinde de kültüre alındığında dönümden yaklaşık 1 ton ürün beklendiği belirtilmiştir.
Budama, Terbiye ve Bakım
Kuşburnu doğada çok gövdeli bir çalı (ocak) halinde büyür ve dibinden sürekli yeni sürgünler verir. Bakanlığın raporuna göre bitki terbiye edildiğinde tek gövdeli olarak da yetiştirilebilir. Bahçede amaç, ışığın tacın içine girdiği, hasadın kolay yapıldığı ve her yıl yeterli genç meyve dalı oluşan dengeli bir yapı kurmaktır.
Ocaktaki gövde sayısının etkisi araştırmalarda da incelenmiştir. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün yayımladığı Bahçe dergisinde yer alan 2016 tarihli bir çalışmada, Gerçekcioğlu çeşidinde 1, 2 ve 3 gövdeli ocaklar 5 gövdeli kontrolle karşılaştırılmıştır. Gövde sayısının meyve ağırlığı ve verim üzerinde istatistik olarak önemli bir etkisi bulunmamıştır. Suda çözünür kuru madde ve asitlik gibi kalite özellikleri ise uygulamalara göre değişmiştir.
Budamada genel ilkeler şöyle özetlenebilir:
- Kurumuş, kırılmış, hastalıklı ve birbirine sürtünen dallar çıkarılır.
- Seçilen gövde sayısını bozan fazla dip sürgünleri düzenli olarak temizlenir.
- Yaşlanıp verimden düşen gövdeler zamanla yerine bırakılan genç sürgünlerle değiştirilir.
- Tacın içi, ışık alacak ve hava dolaşımı sağlanacak şekilde seyreltilir.
Okuduğumuz resmî kaynaklar budama zamanı ve şiddeti için sayısal bir öneri vermemektedir. Bu konuda bölgenizdeki uygulamaları İlçe Müdürlüğünüzün teknik personeliyle değerlendirmeniz yararlı olur. Bakanlık raporu sulama ve gübreleme için de ayrıntılı bir program vermez. Bu iki konuda toprak analizi ve bölge koşulları esas alınmalıdır.
Hasat Zamanı ve Yöntemi
Bakanlığın raporuna göre kuşburnu hasadı Eylül–Kasım aylarında yapılır. Gümüşhane İl Tarım ve Orman Müdürlüğü yöredeki hasadın Eylül’de başlayıp Ekim’de sürdüğünü bildirir. Hasat zamanının belirlenmesinde meyvenin rengi temel ölçüdür. Olgunlaşan meyve türüne ve çeşidine göre kırmızı, bazen turuncu ya da sarı renge döner. Rapor, meyvenin zamanında toplanmasının uygun olduğunu vurgular.
Hasat büyük ölçüde elle yapılır ve işçilik yoğundur. Gümüşhane İl Müdürlüğünün haberlerinde, doğadan toplama yapan bir kişinin günde yaklaşık 15–25 kg meyve toplayabildiği aktarılmıştır. Dikenli genotiplerde bu iş daha da zorlaşır. Gümüşhane İl Müdürlüğünün 2017 tarihli haberine göre bu nedenle ilde bahçelere 7.000 adet dikensiz kuşburnu fidanı dikilmiştir.
Bakanlık raporunda “bilinçsiz toplama ve kurutma” sektörün zayıf yanları arasında sayılır. Meyveler temiz kaplara toplanmalı, ezilmeden taşınmalı ve bekletilmeden işlenmeli ya da kurutulmalıdır.
Kullanım Alanları: Marmelat, Kurutma ve Diğerleri
Kuşburnu, yaygın olarak meyve dediğimiz kısmı botanik olarak “yalancı meyve” (hipantiyum) olan bir türdür. Bakanlığın raporunda meyvede 100 g’da 500–700 mg düzeyinde C vitamini bulunduğu bildirilir. Başlıca kullanım alanları şunlardır:
- Marmelat ve reçel: Meyveler pişirilip süzülerek tohumlarından ve tüylerinden ayrılır, elde edilen püre marmelata işlenir. Kuşburnu marmelatı Anadolu’nun en bilinen geleneksel ürünlerindendir.
- Kurutma ve çay: Olgun meyveler kurutularak bitki çayı olarak değerlendirilir. Rapora göre kurutulmuş meyvelerin kaynatılmasıyla hazırlanan çaylar tercih edilmektedir.
- Meyve suyu ve pekmez: Meyve suyu ve pekmez üretiminde de değerlendirilir. Gümüşhane’de köy hanelerinde kışlık hazırlık olarak işlendiği de bildirilmektedir.
- Çekirdek yağı: Tohumlardan elde edilen yağ kozmetik sektöründe kullanılır.
Kurutmada dikkat edilecek nokta, meyvelerin temiz, tozsuz ve havadar bir ortamda, küflenmeye fırsat vermeden kurutulmasıdır. Kurutulan ürün nem almayan, temiz ambalajlarda ve serin bir yerde saklanmalıdır. Okuduğumuz resmî kaynaklar kurutma için belirli bir sıcaklık ya da süre vermemektedir.
Türkiye’de Üretim Bölgeleri
Kuşburnu bütün bölgelerimizde doğal olarak bulunur. Bakanlık raporuna göre en çok serin bölgelerde yoğunlaşır. Kayıtlı bahçe alanlarında ise tablo farklıdır:
- Kastamonu: Çiftçi Kayıt Sistemi verilerine göre 2019 yılında yaklaşık 17 bin dekarla kayıtlı kuşburnu alanında ilk sıradadır.
- Diğer iller: Aynı yılın verilerinde Kastamonu’yu Adana, Bartın, Bolu, Sinop ve Sivas izlemektedir. Tokat da kayıtlı alanı olan iller arasındadır.
- Gümüşhane: İl Müdürlüğüne göre Türkiye’de doğal olarak bulunan 27 kuşburnu türünün 17’si Gümüşhane’de yetişir. İl, kuşburnunun gen merkezlerinden biri olarak anılır. Doğadan toplanan ürün miktarı İl Müdürlüğünün haberlerinde 2017 için yaklaşık 500 ton, 2019 için yaklaşık 1.500 ton olarak verilmiştir. İlde kuşburnu işleyen işletmeler de bulunmaktadır.
Rapora göre 2019 yılında 35 üretici yaklaşık 1.000 ton organik kuşburnu üretmiş, bunun önemli bir kısmı doğadan toplamayla elde edilmiştir. Kuşburnu üretiminin Karadeniz’in sahil kesimlerine kadar yayılmaya başladığı da görülmektedir. Bahçe dergisindeki 2016 tarihli bir çalışmada, Rize’de çaya ek gelir kaynağı olarak kuşburnu adaptasyon denemeleri yapıldığı aktarılmıştır. Bu rakamlar 2017–2019 yıllarına aittir. Güncel alan ve üretim verileri için İl Tarım ve Orman Müdürlüklerine başvurmak gerekir.
Hastalık ve Zararlılar
Bakanlığın fizibilite raporuna göre kuşburnunda yaprak bitleri, kırmızı örümcekler, meyve iç kurdu, filiz göz kurdu ve yeşil kurtlar zaman zaman ciddi zarar yapabilir. Raporda, sıcaklığın ve toprak neminin uygun olduğu bölgelerde sorunların daha az görüldüğü ve genellikle özel bir mücadele yapılmadığı belirtilir. Ancak kapama bahçelerde bitkiler sık ve tek tip olduğu için sorunlar doğal alanlara göre daha hızlı yayılabilir.
Bahçede alınabilecek genel önlemler şunlardır:
- Sağlıklı, kayıtlı fidanlıktan alınmış fidan kullanmak.
- Tacı budama ile havadar tutmak. Bu, mantari hastalıkların ve akarların çoğalmasını zorlaştırır.
- Kurumuş dalları, dökülen ve kurtlu meyveleri bahçeden uzaklaştırmak.
- Bahçeyi düzenli gözlemek ve zararlının yoğunluğunu erken fark etmek.
- Doğal düşmanları korumak ve gereksiz ilaçlamadan kaçınmak. Kuşburnu ürünlerinin önemli bir kısmının organik olarak pazarlandığı da unutulmamalıdır.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Sık Sorulan Sorular
Kuşburnu bahçesi kaç yılda ürün verir?
Bakanlığın fizibilite raporuna göre ekonomik gelir dikimden sonraki 3. yılda başlar. Bahçe 3–4. yılda ekonomik verime, 5–6. yılda ise tam verime ulaşır. Tam verimdeki bahçelerde dekardan 1–3 ton ürün alınabileceği belirtilmektedir.
Kuşburnu en kolay nasıl çoğaltılır?
Ticari üretimde en uygun yöntem, erken sonbaharda alınan odun çelikleridir. Tohumlar sert kabuklu olduğundan genellikle ancak ikinci yıl çimlenir. Bitkinin dibinden çıkan köklü sürgünler de ayrılarak dikilebilir. Bahçe kuracaksanız kayıtlı fidanlıklardan sertifikalı fidan almanız en güvenli yoldur.
Kuşburnu ne zaman toplanır?
Hasat genellikle Eylül–Kasım aylarında, meyveler türüne göre kırmızı, turuncu ya da sarı rengini aldığında yapılır. Meyvelerin zamanında toplanması, temiz kaplarda taşınması ve bekletilmeden işlenmesi ya da kurutulması kaliteyi korur.
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü – Kuşburnu Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi (2022)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü – Kuşburnu Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi (2020 baskısı)
- Gümüşhane İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Dağlardan Gelen Şifa Kaynağı Kuşburnu (2019)
- Gümüşhane İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Gümüşhane’de Kuşburnu Hasadı Tamamlanmak Üzere (2017)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Bahçe Dergisi – Kuşburnu Yetiştiriciliğinde Ocaktaki Gövde Sayısının Bitki ve Meyve Özellikleri Üzerine Etkisi (2016)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Bahçe Dergisi – Rize Yöresinde Ticari Kuşburnu Yetiştiriciliğinin Değerlendirilmesi (2016)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Bahçe Dergisi – Bazı Kuşburnu Tiplerinin Odun Çelikleriyle Çoğaltılabilirlikleri Üzerinde Bir Araştırma (2001)
Kapak fotoğrafı: Suşehri’nde kuşburnu meyveleri, Sivas. Fotoğraf: Maurice Flesier, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
