Çilek Yetiştiriciliği: Frigo Fide, Malçlı Yastık, Damla Sulama ve Hasat

Çilek, dikildiği yıl ya da en geç bir sonraki ilkbaharda ürün veren, dekardan yüksek gelir sağlayabilen bir üzümsü meyvedir. Türkiye’de Akdeniz kıyısında kışın örtü altında, Marmara ve Ege’de ise ilkbaharda açıkta yaygın olarak yetiştirilir. Ancak çilek hassas bir bitkidir. Yanlış fide, yanlış dikim zamanı, düzensiz sulama ya da hasattan sonra sıcakta bekleyen meyve, emeğin büyük kısmını kısa sürede boşa çıkarabilir.

Bu rehberde frigo ve taze fide farkını, yaz ve kış dikimini, malçlı yastık hazırlığını, damla sulama ve gübrelemeyi, örtü altı ile açıkta yetiştiriciliği, kırmızı örümcek ve kurşuni küf gibi temel sorunları, son olarak da hasat ve soğuk zinciri ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin ve Bakanlık birimlerinin yayınlarına dayanıyor.

İçindekiler

İklim ve Toprak İstekleri
Fide Tipleri: Frigo, Taze ve Tüplü Fide
Yaz Dikimi ve Kış Dikimi
Malçlı Yastık Hazırlığı ve Dikim Düzeni
Damla Sulama ve Gübreleme
Örtü Altı ve Açıkta Yetiştiricilik
Kırmızı Örümcek, Kurşuni Küf ve Diğer Sorunlar
Hasat ve Soğuk Zincir
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

İklim ve Toprak İstekleri

Çilek farklı iklimlere uyum sağlayabilen bir türdür. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre bitki, özel bir önlem alınmadan −10 °C’ye kadar dayanabilir. Daha soğuk bölgelerde bitkiler kışın saman veya kuru yaprakla örtülerek dondan korunur. Akdeniz gibi erken çiçeklenen bölgelerde ise ilkbahar geç donları çiçeklere zarar verebilir.

Gün uzunluğu da çeşit seçiminde belirleyicidir. Kısa günlerde çiçek gözü, uzun günlerde ise kol (stolon) gelişimi öne çıkar. Bu nedenle bir bölgede başarılı olan çeşit, başka bir bölgede beklenen verimi vermeyebilir. Yüksek hava nemi ise kurşuni küf ve antraknoz gibi mantar hastalıklarını artırır.

En uygun topraklar hafif bünyeli, kumlu-tınlı ve iyi drene olan topraklardır. Enstitü yayınlarında ideal pH 6,5–7 olarak verilir. pH 7–7,5 arasındaki topraklar ciddi sorun çıkarmaz, ancak daha kireçli topraklarda demir eksikliğine bağlı sararma (kloroz) görülür. Toprağın kök hastalıkları ve nematodlardan arı olması çok önemlidir. Bu nedenle dikimden önce solarizasyon gibi yöntemlerle toprak temizliği önerilir.

Fide Tipleri: Frigo, Taze ve Tüplü Fide

Çilekte verimi ve hasat zamanını en çok etkileyen karar, hangi fidenin ne zaman dikileceğidir. Fideler, hastalık ve zararlılardan arı, özel fide parsellerinde üretilmelidir.

Frigo fide: Fidelikten Aralık–Ocak aylarında, bitki dinlenmedeyken sökülür. Temizlenip hazırlanan fideler yaklaşık −2 °C‘de soğuk depoda saklanır ve dikim zamanına kadar bekletilir. Bu sayede yazın da dikim yapılabilir.
Taze fide: Fidelikten sökülüp hemen dikilen fidedir. Daha çok kış ve sonbahar dikimlerinde kullanılır.
Tüplü taze fide: Mayıs–Haziran aylarında oluşan yavru bitkiler küçük plastik torbalarda köklendirilir ve Temmuz–Ağustos’ta dikilir. Kış boyunca ürün verdiği için ısıtmalı veya dona karşı korunan seralarda yetiştirilmelidir. Erkencilikte ilk sıradadır.

Dikimden önce fazla uzun kökler kısaltılır. Fide, kökleri dışarıda kalmayacak, kök boğazı ne çok derine gömülecek ne de toprak üstünde kalacak şekilde dik olarak dikilir. Dikimden bir gün sonra yanlış dikilen fideler kontrol edilip düzeltilmelidir.

Yaz Dikimi ve Kış Dikimi

Sıralar hâlinde çilek bitkileri — Çilek sıraları ve sıra arası
Fotoğraf: Weiderinder.de.vu, Wikimedia Commons, Public domain

Yaz dikimi

Yaz dikimi, frigo fideyle Temmuz–Ağustos aylarında yapılır. Alata enstitüsünün verilerine göre dekara 6.000–7.000 fide dikilir ve bu sistemde dekardan 5–7 ton ürün alınabilir. Dikimden sonraki 15–20 gün boyunca fideler sıcaktan kurumasın diye günde birkaç kez üstten (yağmurlama) sulanır. Frigo fideyle dikimden hemen sonra açan ilk çiçekler koparılır. Böylece bitki önce kök ve yaprak geliştirir, sonraki çiçekler meyveye bırakılır.

Kış dikimi

Kış dikimi, kışı ılık geçen bölgelerde Ekim–Kasım aylarında taze fideyle yapılır. Dekara 7.000–8.000 fide dikilir. Enstitü yayınlarına göre ilk yıl verim dekara 1–1,5 ton civarında kalır, ikinci yıl 4–5 tona çıkar. Soğuk bölgelerde ise frigo fideyle Nisan’da ilkbahar dikimi yapılır ve asıl ürün ertesi yıl alınır. Nötr gün çeşitlerinde frigo fideyle 1 Nisan–30 Haziran arasında da dikim yapılabilir.

Eylül’de taze fideyle yapılan sonbahar dikimi erken ürün sağlar. Ancak sıcak nedeniyle fide tutma oranı düşüktür ve verim ile kalite genellikle diğer dikimlerin gerisinde kalır.

Malçlı Yastık Hazırlığı ve Dikim Düzeni

Toprak, kök gelişimi için derin işlenir ve sert pulluk tabakası varsa kırılır. Organik maddesi düşük topraklara dikimden önce dekara 3–4 ton iyi yanmış çiftlik gübresi verilir. Ardından yastıklar (masura ya da sedde) hazırlanır.

Yastık ölçüleri: Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü yastık genişliğini 60–70 cm, yastıklar arasını 30–40 cm, yüksekliği 15–20 cm olarak önerir. Alata enstitüsü ise yastık yüksekliğini 25–30 cm’ye kadar çıkarır. Yüksek yastık, suyun birikmesini ve kök çürüklüklerini azaltır.
Dikim aralığı: Yastık üzerine iki sıra halinde, üçgen (şaşırtmalı) düzende dikim yapılır. Sıra arası yaklaşık 30 cm, sıra üzeri ise 25–40 cm arasında değişir.
Malç: Yastıklar çoğunlukla siyah plastikle örtülür. Malç yabancı otları bastırır, toprağı ısıtıp erkencilik sağlar, sulama aralığını uzatır ve meyvenin toprağa değmesini önleyerek kurşuni küf çürüklüğünü azaltır. Plastiğin güneşe dayanıklı (UV katkılı) olması gerekir.

Malçın zamanlaması dikim şekline göre değişir. Kış dikiminde malç dikimden önce çekilir ve fideler plastik delinerek dikilir. Yaz dikiminde ise malç, fideler tuttuktan sonra Eylül–Ekim aylarında serilir. Damla sulama boruları malçtan önce yastık üzerine yerleştirilmelidir.

Damla Sulama ve Gübreleme

Çilek aşırı suya karşı hassastır. Fazla sulama hem mantar hastalıklarını hem de sararmayı artırır. Bu nedenle kök bölgesi sürekli nemli tutulmalı, ancak toprak hiçbir zaman çamur hâline gelmemelidir. Bakanlık enstitülerinin ortak önerisi damla sulamadır. Dikimden sonraki ilk haftalarda fidelerin tutması için yağmurlama da kullanılabilir, ancak salma sulama önerilmez.

Gübreleme, toprak ve yaprak analizine göre planlanmalıdır. Damla sulamayla birlikte verilen gübre (gübreleme sulaması) hem kaybı azaltır hem de bitkinin besinden daha iyi yararlanmasını sağlar. Alata enstitüsünün önerilerini şöyle özetleyebiliriz:

Fosfor ve potasyumun bir kısmı taban gübresi olarak dikimden önce verilir.
Azotlu gübreleme dikimden yaklaşık üç hafta sonra başlar ve küçük paylar hâlinde sürdürülür.
Kış ortasında, yani Kasım–Ocak döneminde bitki yavaş geliştiği için gübreleme durdurulur. Şubat’tan itibaren toprak ısındıkça azot ve potasyumla yeniden başlanır.
Potasyum, kış soğuklarına dayanıklılığı ve meyve kalitesini artırır. Kireçli olmayan topraklarda kalsiyum, meyve sertliğinin korunmasına yardım eder.

Kollar (stolonlar) görüldükçe makasla alınmalıdır. Alata enstitüsü ilk kol almanın dikimden 40–50 gün sonra başladığını belirtir. Temizlenmeyen kollar bitkinin enerjisini tüketir ve verimi belirgin şekilde düşürür.

Örtü Altı ve Açıkta Yetiştiricilik

Örtü altında amaç, piyasada çileğin az olduğu Kasım, Aralık ve Ocak aylarında ürün almaktır. Isıtmalı veya ısıtmasız seralar, yüksek tüneller ve alçak tüneller kullanılabilir. Kış aylarında açan çiçekleri dondan korumak için sera içine ikinci bir alçak tünel kurulabilir. Serada havalandırma çok önemlidir. Nemli ve havasız ortam kurşuni küfü ve yaprak hastalıklarını hızla artırır.

Çilek kendine verimli bir bitkidir. Ancak kış aylarında kapalı serada tozlanma yetersiz kalır ve şekli bozuk meyveler oluşur. Enstitü yayınları bu sorunu çözmek için sera içine bal arısı veya bombus arısı kovanı konulmasını önerir.

Açıkta yetiştiricilikte hasat Akdeniz’de Mart ortasından itibaren başlar, diğer bölgelerde Mayıs–Haziran’a kalır. Hasat süresi daha kısa, verim ise örtü altına göre daha düşüktür. Buna karşılık yatırım maliyeti azdır. Soğuk bölgelerde kışın bitkileri samanla örtmek, açıkta yetiştiriciliğin güvenliğini artırır.

Kırmızı Örümcek, Kurşuni Küf ve Diğer Sorunlar

Kırmızı örümcek

İki noktalı kırmızı örümcek, yaprakların alt yüzünde beslenen ve yaklaşık 0,5 mm boyunda, sarımsı yeşil renkli bir akardır. Yapraklarda önce küçük sarı noktalar, ardından yaygın bir bronzlaşma görülür. Yoğunluk arttığında yapraklar ve meyveler küçük kalır, bitki bodurlaşır. Sıcak ve kuru hava çoğalmasını hızlandırır.

Bakanlığın Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan çilek zararlıları broşürü şu izleme yöntemini önerir: bitkilerin alt ve orta kısmından rastgele 50 yaprakçık toplanır ve üzerlerindeki örümcekler sayılır. Yaprakçık başına ortalama 15 veya daha fazla birey bulunursa mücadele gerekir. Sezon başından itibaren alt yapraklar düzenli kontrol edilmeli, örümceklerin yoğunlaştığı yapraklar koparılıp bahçeden uzaklaştırılmalıdır. Doğal düşmanları korumak da önemlidir.

Kurşuni küf

Kurşuni küf (Botrytis), çilekte en yaygın meyve hastalığıdır. Çiçekleri, yaprakları ve meyveleri etkiler. Hastalanan çiçekler aniden solar ve kurur. Meyvelerde ise grimsi, tozlu bir küf tabakası oluşur. Hasat öncesinde ve hasat sırasında yağan yağmur, üstten yağmurlama sulaması, meyvede yaralanma ve geciken hasat hastalığı şiddetlendirir.

Hastalıklı bitki artıkları tarladan toplanıp uzaklaştırılmalıdır.
Suyun biriktiği çukur yerlere dikim yapılmamalıdır.
Aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalı, bitki içinde hava dolaşımı sağlanmalıdır.
Malç kullanılmalı, olgunlaşan meyve gecikmeden ve zedelenmeden toplanmalıdır.
Örtü altında düzenli havalandırma yapılmalıdır.

Bunların yanında thrips, yaprak bitleri, külleme, yaprak lekesi ve toprak kaynaklı kök çürüklükleri de çilekte görülen önemli sorunlardır. Kök hastalıkları ve virüslere karşı en etkili önlem, sağlıklı ve sertifikalı fideyle bahçe kurmaktır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Çilek her gün toplanan bir ürün olduğu için son uygulama ile hasat arasında bırakılması gereken süreye özellikle dikkat edilmelidir.

Hasat ve Soğuk Zincir

Çilek dalından koparıldıktan sonra olgunlaşmaz. Ham toplanan meyve renk alsa bile tadı gelişmez. Bu nedenle hasat zamanı, meyvenin gideceği pazara göre belirlenir. Yalova ve Alata enstitülerinin önerilerine göre uzak pazarlar için meyvenin dörtte üçü kızardığında, yakın pazarlar için ise üçte ikisi pembe-kırmızı olduğunda hasat yapılır. Dondurma ve sanayi için meyve tam rengini alınca toplanır.

Hasat sabahın serin saatlerinde, elle ve tek dokunuşla yapılır. Meyveler tırnakla sıkılmamalı, ezilmemelidir.
Birinci ve ikinci kalite meyveler toplama sırasında ayrı kaplara konur. Böylece meyve ikinci kez ellenmez.
Ambalaj küçük olmalıdır. Yalova enstitüsü kapların yarım kilodan büyük olmamasını ve altının delikli olmasını önerir.

Hasattan sonra en kritik konu sıcaklıktır. Alata enstitüsünün yayınında belirtildiği gibi, açıkta yaklaşık 30 °C’de uzun süre bekletilen çileğin raf ömrü birkaç saate kadar düşebilir. Toplanan meyve güneşte bırakılmadan hemen gölgeye alınmalı ve en kısa sürede ön soğutma için soğuk hava deposuna taşınmalıdır. Yalova enstitüsüne göre çilek 0 °C ve %90–95 bağıl nemde 5–7 gün saklanabilir. Soğutulan meyvenin taşıma ve satış sırasında yeniden ısınmaması, yani soğuk zincirin kırılmaması gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Frigo fide ile taze fide arasındaki fark nedir?

Frigo fide kışın dinlenme döneminde sökülüp yaklaşık −2 °C’de saklanan fidedir ve yaz dikiminde kullanılır. Taze fide ise sökülür sökülmez dikilir ve genellikle kış ya da sonbahar dikiminde tercih edilir. Yaz dikimi daha yüksek verim sağlar.

Serada çilekler neden şekilsiz oluyor?

Kış aylarında kapalı serada tozlanma ve döllenme yetersiz kalır. Bu da şekli bozuk meyvelere yol açar. Sera içine bal arısı veya bombus arısı kovanı konulması ve iyi havalandırma yapılması bu sorunu azaltır.

Hasattan sonra çilek ne kadar dayanır?

Hemen ön soğutmaya alınıp 0 °C ve %90–95 nemde tutulan çilek yaklaşık 5–7 gün kalitesini korur. Sıcakta bekletilen meyvenin raf ömrü ise birkaç saate kadar düşebilir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Malç örtülü yastıklarda çilek üretimi. Fotoğraf: Hayan Alhasan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.