Mastitis (Meme İltihabı): Belirtiler, CMT Testi ve Korunma Rehberi

Mastitis, yani meme iltihabı, süt sığırcılığında en sık karşılaşılan ve en pahalıya mal olan sorunlardan biridir. Bazen memenin şişip kızarmasıyla, sütün pıhtılaşmasıyla kendini açıkça gösterir. Çoğu zaman ise hiçbir belirti vermeden süt verimini ve kalitesini sessizce düşürür. Mastitisli bir inek daha az süt verir, sütü düşük fiyatla alınır ya da hiç alınmaz, tedavi gören hayvanın sütü günlerce satılamaz. Hastalık koyun ve keçilerde de görülür.

Bu rehberde klinik ve subklinik (gizli) mastitis arasındaki farkı, hastalığın nedenlerini ve belirtilerini, Kaliforniya Mastitis Testi (CMT) ve somatik hücre sayısıyla takibi, mastitisi önlemenin temeli olan sağım hijyenini, kuru dönem yönetiminin ana hatlarını, çiğ süt kalitesine ilişkin mevzuatı ve ilaç kullanımında arınma süresinin önemini ele alıyoruz. Rehberde ilaç adı ve dozu yer almaz.

İçindekiler

Mastitis Nedir? Klinik ve Subklinik Ayrımı
Mastitisin Nedenleri
Belirtiler ve Erken Fark Etme
CMT ve Somatik Hücre Sayısı ile Takip
Sağım Hijyeni: Mastitisin Önlenmesinde Temel
Kuru Dönem Yönetimi
Arınma Süresi ve Tedavi Gören Hayvanın Sütü
Çiğ Süt Kalitesi ve Mevzuat
Sık Sorulan Sorular

Mastitis Nedir? Klinik ve Subklinik Ayrımı

Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında, sebebi ne olursa olsun meme dokusunun, süt üreten bezlerin ve sütün depolandığı ya da dışarı verildiği kanal ve boşlukların bütün hastalıklarına mastitis adı verildiği belirtilir. Uygulamada iki ana tablo vardır:

Klinik mastitis

Belirtileri gözle görülen mastitistir. Memede kızarıklık, şişlik, sertlik ve ağrı olur; sütün rengi, kokusu ve kıvamı değişir, pıhtı ya da ipliksi parçacıklar görülür. Ağır vakalarda hayvanın ateşi yükselir, iştahı kesilir. Bakanlığa bağlı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün makineli sağım broşüründe vurgulandığı gibi akut ve ani gelişen klinik mastitislerde gecikmeden veteriner hekime başvurulmalıdır. Gecikme, meme dokusundaki hasarı artırır ve tedaviyi zorlaştırır, bazen imkânsız hâle getirir.

Subklinik (gizli) mastitis

Memede ve sütte gözle görülür bir değişiklik yoktur, ama meme içinde iltihap vardır. Sütteki somatik hücre sayısı yükselir, süt verimi ve kalitesi düşer. Belirti vermediği için çoğu zaman fark edilmez ve sürüde yayılır. Aydın ve Isparta il müdürlüklerinin yayınları, bu gizli seyreden mastitislerin ancak düzenli süt testleriyle yakalanabileceğini vurgular.

Mastitisin Nedenleri

İl müdürlüklerinin yayınlarına göre mastitise önem sırasıyla bakteriler, virüsler, mantarlar, mayalar ve parazitler yol açar. Organik ve kimyasal tahriş edici maddeler de iltihaba neden olabilir. Mikroplar memeye en çok meme başı kanalından girer. Meme başı ya da meme derisindeki yaralar ve vücudun başka bir yerindeki hastalığın kan veya lenf yoluyla yayılması diğer giriş yollarıdır. Memeye giren her mikrop hastalık yapmaz; mikrobun çoğalması, dokuya yayılması ve iltihap başlatması gerekir. İşletmede bunu kolaylaştıran başlıca etkenler şunlardır:

Sağım hataları: Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün “Sağım ve Uyulması Gereken Kurallar” broşürüne göre meme başları iyi yıkanıp kurulanmazsa bakteriler sağım sırasında ve sonrasında kanala yerleşir. Birden fazla inekte ortak bez ya da havlu kullanmak hastalığı sağlıklı ineklere taşır.
Sağım makinesi sorunları: Isparta İl Müdürlüğü yayını makinenin yanlış kullanımını mastitis nedenleri arasında sayar. Ege Enstitüsü broşürüne göre yıpranmış meme lastikleri ve vakum kaçakları meme başında ödeme ve ardından mastitise yol açabilir.
Barınak koşulları: Kirli, ıslak, nemli ve iyi havalandırılmayan ahırlarda mastitis sürekli bir sorun olarak kalır. Yatak altlığının kuru ve temiz tutulması riski azaltır.
Meme ve meme başı yapısı: Yere yakın sarkık memelerde meme başları kolayca yaralanır. Çok küçük meme başları sağımı zorlaştırır ve memede süt kalmasına, bu da bakteri üremesine yol açar.
Yerlere sağılan süt: Ege Enstitüsü’ne göre ilk sütün zemine sağılması, mikropları hayvanların bastığı ve yattığı alanlara taşır.

Belirtiler ve Erken Fark Etme

Mastitisle mücadelede en önemli silah erken teşhistir. Her sağım, memeyi ve sütü kontrol etmek için bir fırsattır. Ege Enstitüsü broşürüne göre ilk sütün kontrolü klinik mastitisin erken dönemde yakalanmasını sağlar. Şu belirtilere dikkat edin:

Memenin bir ya da daha fazla lobunda kızarıklık, şişlik, sıcaklık ve sertlik,
Sütte pıhtı, iplikçik, sulanma, renk ya da koku değişikliği,
Süt veriminde ani düşüş ya da bir lobdan sütün tamamen kesilmesi,
Sütün zor gelmesi ya da sürekli damlaması,
Ağır durumlarda ateş, durgunluk ve iştahsızlık.

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün makineli sağım broşürüne göre normal olmayan süt veren meme lobu makineye bağlanmamalı, bu süt ayrı sağılmalı ve asla zemine dökülmemelidir. Mastitis şüphesinde steril bir tüpe süt örneği alınıp ineğin numarasıyla etiketlenerek veteriner laboratuvarına gönderilmeli, tedavi laboratuvar sonucuna göre planlanmalıdır.

Laboratuvara süt örneği gönderirken

Ankara’daki Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü’nün numune gönderme kılavuzuna göre süt örnekleri her meme lobundan ayrı ayrı steril tüplere alınmalı, her tüpe hangi lobdan alındığı yazılmalıdır. Örnek, ilk belirtiler görüldüğünde ve herhangi bir antibiyotik uygulamasından önce alınmalı, soğuk zincirde (+4 °C) gönderilmelidir. Tedaviye başlandıktan sonra alınan örnekte etken çoğu zaman üretilemez. Örneği veteriner hekiminizin almasını ya da size nasıl alacağınızı göstermesini isteyin.

CMT ve Somatik Hücre Sayısı ile Takip

Kaliforniya Mastitis Testi (CMT)

CMT, subklinik mastitisi ahırda birkaç dakikada ortaya çıkaran basit bir testtir. Ege Enstitüsü’nün makineli sağım broşürü, ayda en az bir kez tüm sağmal ineklerde CMT yapılmasını ya da veteriner hekime yaptırılmasını önerir. Uygulama genel olarak şöyledir:

Dört gözlü test kabının her gözüne bir meme lobundan süt alınır.
Her göze sütle eşit miktarda CMT çözeltisi eklenir.
Kap hafifçe çalkalanarak süt ile çözelti karıştırılır.
Karışım koyulaşıp yumurta akı kıvamında jel hâline geliyorsa o lobda subklinik mastitis olduğu düşünülür. Karışım sıvı kalıyorsa sonuç olumsuzdur.

Broşürde elektriksel iletkenlik ölçen cihazların ve mastitis test kartlarının da yardımcı araçlar olarak kullanılabileceği belirtilir. CMT’de olumlu çıkan lobların durumu veteriner hekiminizle değerlendirilmelidir.

Somatik hücre sayısı (SHS)

Somatik hücreler, sütte doğal olarak bulunan ve büyük bölümü vücudun savunma hücrelerinden oluşan hücrelerdir. Meme iltihaplandığında sayıları hızla artar. Bu yüzden sütün somatik hücre sayısı, meme sağlığının en iyi göstergelerinden biridir. Ege Enstitüsü broşürüne göre normal somatik hücre sayısı mililitrede 0–200.000 arasındadır; sayı mililitrede 400.000’in üzerine çıktığında süt değer kaybeder ve bu durum sürüde bir sorun olduğuna işaret eder.

Süt toplayan mandıra ve süt işleme tesisleri tanktan aldıkları örneklerde somatik hücre ve bakteri sayısını düzenli olarak ölçer. Bu sonuçları takip edin; tank sütünde somatik hücre sayısı yükselmeye başladıysa CMT ile hangi ineğin ve hangi lobun sorunlu olduğunu bulun.

Sağım Hijyeni: Mastitisin Önlenmesinde Temel

Bakanlığın çiğ süt üretimi için hazırladığı hijyen ve iyi uygulama kılavuzu, meme enfeksiyonlarının önlenmesinde sağım hijyeninin ve sağım ekipmanının doğru kullanımının çok önemli olduğunu vurgular. İl müdürlükleri ve Ege Enstitüsü broşürlerindeki önerileri şöyle özetleyebiliriz:

Düzenli sağım: Sağım günde iki kez, yaklaşık 12 saat arayla yapılmalıdır.
İlk sütün kontrolü: Her lobdan ilk 3–4 sağım, üst yüzeyi siyah bir test kabına alınarak kontrol edilmelidir. Ege Enstitüsü broşürüne göre bu uygulama, meme başı yıkanmadan önce yapıldığında enfeksiyonları yüzde 7–18 oranında azaltabilir.
Meme başı temizliği: Bütün meme değil, yalnızca meme başları ve yaklaşık 5 cm üstü temizlenmelidir. Fazla su kullanmak meme başlarını kurutur. Her inek için ayrı kâğıt havlu kullanılmalıdır.
Doğru zamanlama: Ege Enstitüsü broşürüne göre memelikler, memenin yıkanıp uyarılmasından en geç 1–1,5 dakika sonra takılmalıdır. Normal sağım süresi verime göre 5–7 dakikadır. Süt akışı durduktan sonra 15–30 saniye içinde memelikler çıkarılmalı, boş meme sağılmamalıdır.
Memelikleri doğru çıkarma: Memelikler, vakum kapatılmadan çekilip çıkarılmamalıdır; bu meme başına zarar verir.
Sağım sonrası daldırma: Sağımdan hemen sonra her meme başı uygun bir antiseptik çözeltiye daldırılmalıdır. İl müdürlüklerinin yayınlarında bu sürenin 3–4 saniye olduğu belirtilir. Meme başı kanalları sağımdan sonra bir süre açık kaldığından inekler hemen yatırılmamalı, ayakta tutulmalıdır.
Ekipman bakımı: Sağım makinesi her kullanımdan sonra temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir. Meme lastikleri ve hava hortumları üreticinin önerdiği aralıklarla değiştirilmelidir.
Sağım sırası: Mastitisli ya da tedavi gören hayvanlar en son sağılmalı veya ayrı ekipmanla sağılmalıdır.

Kuru Dönem Yönetimi

Kuru dönem, ineğin bir sonraki doğumdan önce sağılmadığı dinlenme dönemidir. Meme dokusu bu sürede yenilenir ve bir sonraki laktasyona hazırlanır. Bakanlığın çiğ süt kılavuzu, kuru dönemin ve laktasyonun izlenmesini mastitisten korunmanın temel unsurları arasında sayar.

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün broşürüne göre kuru dönem 40–80 gün olmalıdır. Daha kısa ya da daha uzun kuru dönemler bir sonraki laktasyonda süt veriminin düşmesiyle ilişkilidir; 80 günü aşan kuru dönemler ineğin aşırı yağlanmasına yol açabilir. Kuru dönemde dikkat edilmesi gerekenler genel olarak şunlardır:

Kuruya çıkarmadan önce CMT ile meme sağlığını kontrol edin; sorunlu lobları veteriner hekiminizle değerlendirin.
Laktasyonda gizli mastitis saptanan ineklerde, kuruya çıkış dönemi tedavi için bir fırsat olabilir. Ege Enstitüsü broşürü, laboratuvar sonucuna göre önerilen tedaviye kuruya çıkışta başlanabileceğini belirtir. Bu karar ve uygulama tamamen veteriner hekime aittir.
Kuru inekleri temiz, kuru ve altlığı düzenli değişen bölmelerde barındırın.
Kuru dönemde memeyi düzenli olarak gözle ve elle kontrol edin; şişlik ya da sertlik fark ederseniz veteriner hekime haber verin.

Tedavi, aşı programı ve ilaç kullanımı konusunda mutlaka veteriner hekiminize danışın; ilaçları yalnızca veteriner hekim reçetesiyle ve belirtilen arınma sürelerine uyarak kullanın.

Arınma Süresi ve Tedavi Gören Hayvanın Sütü

Mastitis tedavisinde kullanılan ilaçların kalıntıları süte geçer. Bu kalıntılar insan sağlığı için risk oluşturur ve sütün peynir, yoğurt gibi ürünlere işlenmesini bozar. Bu yüzden her ilacın bir arınma (ilaç çekilme) süresi vardır. Bu süre dolmadan hayvanın sütü insan tüketimine sunulamaz.

Bakanlığın çiğ süt hijyen ve iyi uygulama kılavuzuna göre:

Süte geçebilen bir veteriner ilacıyla tedavi edilen hayvanlar, o ilacın arınma süresi boyunca ayrı sağılmalı ve sütleri süt işleme tesisine gönderilmemelidir.
Bu hayvanlar ayrı ekipmanla ya da elle sağılmalı, sütleri satılacak sütle asla karıştırılmamalıdır.
Veteriner hekim ve/veya hayvan sahibi, kullanılan ilacın miktarını, uygulama tarihini ve tedavi edilen hayvanın kimliğini kayıt altına almalıdır.
Sağlık durumu bilinmeyen yeni alınan hayvanların sütü, sağlıkları doğrulanana kadar sürünün sütünden ayrı tutulmalıdır.

Arınma süresi ilaçtan ilaca değişir. Her zaman ilacın etiketindeki ve veteriner hekiminizin belirttiği süreye uyun. Ege Enstitüsü broşüründe de belirtildiği gibi, ilaç kalıntılı süt bulunması alıcının işletmenin sütünü tamamen reddetmesine yol açabilir; tek bir ineğin sütü bütün tankı bozabilir.

Çiğ Süt Kalitesi ve Mevzuat

Çiğ sütün üretimi ve kalitesi, Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği ve ilgili tebliğlerle düzenlenir. Bakanlığın çiğ süt hijyen kılavuzunda aktarılan ölçütlere göre çiğ inek sütünde:

30 °C’de koloni sayısı (toplam bakteri) mililitrede 100.000 veya altında olmalıdır; değer, ayda en az iki örnekle iki aylık hareketli geometrik ortalama üzerinden hesaplanır.
Somatik hücre sayısı mililitrede 400.000 veya altında olmalıdır; değer, ayda en az bir örnekle üç aylık hareketli geometrik ortalama üzerinden hesaplanır.

Aynı kılavuza göre görünür hastalığı, üreme kanalı akıntısı, ateşli ishali ya da belirgin meme iltihabı olan hayvanların sütü insan tüketimine sunulmamalı, her meme başından alınan ilk süt ayrı toplanmalıdır. Kılavuz, günlük toplanan sütün sağımdan sonra 8 °C’nin altına soğutulmasını da şart koşar.

Mevzuat zaman zaman güncellenir. Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Genel Müdürlüğü’nün duyurusuna göre Çiğ İnek Sütünün Sınıflandırılmasına İlişkin Tebliğ‘de 6 Kasım 2025’te (Tebliğ No: 2025/26) değişiklik yapılmış, Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği’nde de 21 Temmuz 2026’da yeni bir değişiklik yayımlanmıştır. Sözleşmeli üretimde sütünüzün hangi sınıfa girdiği ve uygulanacak güncel sınırlar için süt alıcınızın sözleşmesini, İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzü ve güncel Resmî Gazete metinlerini takip edin.

Sık Sorulan Sorular

Mastitisli bir lobun sütünü buzağıya içirebilir miyim?

Mastitisli ve özellikle ilaç tedavisi gören hayvanın sütü kalıntı ve mikrop taşıyabilir. Bakanlığın çiğ süt kılavuzu bu sütün insan tüketimine sunulmamasını ve ayrı toplanmasını öngörür. Bu sütün hayvan beslemesinde kullanılıp kullanılamayacağına veteriner hekiminizle birlikte karar verin; mastitisli sütü asla ahır zeminine dökmeyin.

CMT’yi ne sıklıkla yapmalıyım?

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, ayda en az bir kez tüm sağmal ineklerde CMT yapılmasını önerir. Tank sütünde somatik hücre sayısı yükseldiğinde, yeni hayvan aldığınızda ve inekleri kuruya çıkarmadan önce test yapmak da sorunlu hayvanları erken bulmanızı sağlar.

Mastitis ihbarı mecburi bir hastalık mı?

Hayır. Mastitis, İhbarı Mecburi Hayvan Hastalıkları ve Bildirimine İlişkin Yönetmelik’in listesinde yer almaz. Ancak ateşli, ani gelişen ya da sürüde yayılan meme sorunlarında vakit kaybetmeden veteriner hekiminize başvurmalısınız. Memede kabarcık ve yara ile birlikte ağızda yara, salya ve topallık görürseniz şap gibi ihbarı mecburi bir hastalık söz konusu olabileceğinden durumu hemen İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne bildirin.

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Ordu’da bir köyde süt ineği. Fotoğraf: Candanahm3t, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.