Traktör Seçimi ve Doğru Kullanımı: Güç, Kuyruk Mili, Balast ve Yakıt

Traktör, bir tarım işletmesinin en pahalı ve en uzun süre kullanılan makinesidir. Fazla güçlü bir traktör gereksiz yatırım ve yakıt masrafı, yetersiz güçteki bir traktör ise patinaj ve gecikme demektir. Bu nedenle traktör alırken “en büyüğü” ya da “en ucuzu” değil, işletmenin arazisine, ürün desenine ve kullanılacak aletlere uygun olanı aramak gerekir.

Bu rehberde işletme büyüklüğüne ve yapılacak işe göre güç seçimini, iki ve dört çeker farkını, bahçe ve dar iz traktörlerini, kuyruk mili, hidrolik ve üç nokta askı sistemini, balast ve lastik basıncını, yakıt tasarrufu sağlayan sürüş alışkanlıklarını, ikinci el traktör alırken dikkat edilecek noktaları ve trafikle ilgili temel kuralları bulacaksınız. Günlük bakım ve devrilmeye karşı koruyucu çerçeve (ROPS) konuları sitemizdeki “Traktör Bakımı ve Güvenli Kullanım” rehberinde ayrıntılı olarak ele alındığı için burada yalnızca kısaca anılmıştır.

İçindekiler

Türkiye’de Traktör Parkı ve Mekanizasyon Düzeyi
İşletme Büyüklüğüne ve İşe Göre Traktör Gücü Seçimi
İki Çeker, Dört Çeker ve Bahçe Traktörleri
Kuyruk Mili, Hidrolik ve Üç Nokta Askı Sistemi
Balast ve Lastik Basıncı
Yakıt Verimliliği ve Doğru Vites, Devir Kullanımı
İkinci El Traktör Alırken Dikkat Edilecekler
Tescil, Ruhsat ve Trafikte Traktör
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Türkiye’de Traktör Parkı ve Mekanizasyon Düzeyi

Türkiye’de traktör sayısı her yıl artmaktadır. Ancak işletmelerin küçük ve parçalı olması, makinelerin verimli kullanımını sınırlamaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü’nün (TEPGE) 2020 yılında yayımladığı mekanizasyon çalışması, TÜİK’in 2015–2018 verilerine dayanarak şu tabloyu ortaya koyar:

Türkiye genelinde hektar başına düşen traktör gücü 2015’te 2,00 kW iken 2018’de 2,21 kW’a yükselmiştir.
Aynı dönemde 1000 hektar başına düşen traktör sayısı 56’dan 61’e çıkmış, traktör başına düşen alan ise yaklaşık 18 hektardan 16,43 hektara inmiştir.
Bölgeler arasında büyük farklar vardır. Hektar başına güç 2018’de Ege’de 4,32 kW, Doğu Karadeniz’de ise yalnızca 0,40 kW’tır.
İki akslı traktörlerin yaklaşık dörtte üçü 35–70 beygir gücü (BG) aralığındadır.
Traktörler yılda ortalama 500 saat kadar çalışır. Gelişmiş ülkelerde bu süre 1000–1200 saattir.

Aynı çalışmada, 2001 Genel Tarım Sayımı’na göre ortalama işletme büyüklüğünün yaklaşık 61 dekar olduğu ve işletmelerin %78,9’unun 100 dekarın altında kaldığı hatırlatılmaktadır. Bu veriler, pek çok işletmenin kendi traktörünü tam kapasiteyle kullanamadığını gösterir. Güncel traktör sayısı ise TÜİK’in her ay yayımladığı “Motorlu Kara Taşıtları” bültenlerinde yer alır. En son rakam için bu bültenlere bakmanız önerilir.

İşletme Büyüklüğüne ve İşe Göre Traktör Gücü Seçimi

Traktör gücü beygir gücü (BG) veya kilovat (kW) ile ifade edilir. 1 BG yaklaşık 0,7355 kW’a eşittir. Yani 75 BG’lik bir traktör kabaca 55 kW güç üretir. Kataloglarda yazan motor gücü ile kuyruk milinden veya çeki kancasından alınabilen güç aynı değildir. Aktarma organlarında ve tekerleklerde kayıplar olur. Karşılaştırma yaparken Bakanlığın Tarım Alet ve Makineleri Test Merkezi’nde OECD Kod 2’ye göre yapılan kuyruk mili, çeki ve hidrolik kaldırma testlerinin sonuçlarına bakmak en sağlıklı yoldur.

Dekar başına güç ilkesi nasıl yorumlanmalı?

Mekanizasyon düzeyi çoğu zaman “hektar başına kW” ile ölçülür. TEPGE çalışmasında Türkiye ortalaması 2018 için 2,21 kW/ha, Avrupa Birliği ortalaması ise yaklaşık 6 kW/ha olarak verilmektedir. Ancak bu değerler bir ülkenin veya bölgenin ortalamasını gösterir. Tek bir işletme için “şu kadar dekara şu kadar beygir” diye kesin bir resmî kural yoktur. Gerçekçi bir seçim için şu sorulara cevap verin:

En ağır iş hangisi? Genellikle pullukla sürüm veya kuyruk milinden tahrikli toprak frezesi gibi işler gerekli gücü belirler. Traktör bu işi zorlanmadan, uygun hızda yapabilmelidir.
Kullanılacak aletler neler? Pulluğun gövde sayısı, ekim makinesinin genişliği, römorkun yüklü ağırlığı ve pülverizatörün tank hacmi traktörün gücüyle uyumlu olmalıdır. Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında da vurgulandığı gibi, traktörle yalnızca gücüne uygun alet ve makine kullanılmalıdır.
İşin zaman penceresi ne kadar? Ekim ve hasat gibi işlerin kısa sürede bitmesi gerekiyorsa daha geniş aletler ve buna uygun güç gerekir.
Arazi yapısı nasıl? Eğimli, ağır bünyeli veya taşlı topraklar aynı genişlikteki alet için daha fazla güç ister.

Küçük işletmeler için fazla güçlü bir traktör almak yerine komşularla ortak makine kullanımı ya da kooperatif üzerinden hizmet almak çoğu zaman daha ekonomiktir. TEPGE çalışması da ortak makine kullanımını ve arazi toplulaştırmasını önerir.

İki Çeker, Dört Çeker ve Bahçe Traktörleri

Kabinli orta güç sınıfı traktör — Kabinli, orta güç sınıfında modern bir traktör
Fotoğraf: JoachimKohler-HB, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

2WD ve 4WD

Arkadan itişli (2WD) traktörler daha ucuzdur, bakımı daha basittir ve düz, kuru arazilerde, taşıma ve hafif işlerde yeterli olur. Dört çeker (4WD) traktörlerde güç ön tekerleklere de aktarılır. Bu sayede ıslak, gevşek veya eğimli arazide çekiş artar ve patinaj azalır. Ağır toprak işleme, ön yükleyici ile çalışma ve engebeli arazi için dört çeker daha uygundur. Buna karşılık alış fiyatı ve bakım masrafı daha yüksektir. Yolda ve sert zeminde çift çekeri kapalı tutmak lastikleri ve aktarma organlarını korur.

Bahçe ve dar iz traktörleri

Meyve bahçeleri, bağlar ve fındıklıklar gibi sıra arası dar alanlarda standart traktörler hem sığmaz hem de dallara zarar verir. Bu işler için iz genişliği ve yüksekliği daha küçük olan bahçe ya da dar iz traktörleri üretilir. Dar iz traktörlerin ağırlık merkezi ve iz genişliği farklı olduğu için koruyucu yapıları ayrı standartlara göre test edilir. Bakanlığın Test Merkezi, dar izli traktörlerin öne ve arkaya takılan devrilmeye karşı koruyucu yapılarını OECD Kod 6 ve 7’ye göre test etmektedir. Bahçe traktörü seçerken sıra aralığınızı ölçün, katlanabilir ROPS’un bulunup bulunmadığına bakın ve pülverizatör veya bahçe frezesi gibi aletlerinizin kuyruk mili ve hidrolik ihtiyacını karşılayıp karşılamadığını kontrol edin.

Kuyruk Mili, Hidrolik ve Üç Nokta Askı Sistemi

Kuyruk mili (PTO) devirleri

Kuyruk mili, motor gücünü freze, pülverizatör, balya makinesi, silaj makinesi gibi aletlere doğrudan aktarır. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi ders notlarında belirtildiği üzere iki standart devir vardır: dakikada 540 ve 1000 devir. 540 devirde 530–570 devir aralığındaki değişime izin verilir. 540 devirle dönen 6 kamalı standart kuyruk mili en fazla 35 kW civarında güç iletebilir. Daha güçlü traktörlerde bu nedenle 1000 devir ve daha kalın, 21 kamalı mil kullanılır. Bazı traktörlerde ilerleme hızına bağlı çalışan (yol bağımlı) kuyruk mili de bulunur.

Aletin istediği devir ile traktörün verdiği devir mutlaka aynı olmalıdır. 540 devirlik bir aleti 1000 devirde çalıştırmak aleti parçalayabilir. Kuyruk mili hızı çok tehlikelidir. Samsun İl Müdürlüğü yayınında hatırlatıldığı gibi, dakikada 540 devir dönen bir mil saniyede 9 tur atar. Bu nedenle mil koruyucuları her zaman takılı olmalı ve zinciri alete bağlanmalıdır.

Hidrolik sistem ve üç nokta askı

Üç nokta askı sistemi iki alt kol ve bir üst koldan oluşur. Pulluk, kültivatör, freze ve ekim makinesi gibi asılır tip aletler bu sisteme bağlanır ve hidrolikle kaldırılıp indirilir. Traktör seçerken hidrolik kaldırma kapasitesinin en ağır asılır aletinizi rahatça kaldırabileceğinden emin olun. Ağır bir aleti kaldırdığınızda traktörün önü hafifler, direksiyon hâkimiyeti azalır. Bu durumda ön ağırlık gerekir. Ayrıca harici hidrolik çıkış sayısı, damperli römork veya hidrolik motorlu aletler için önemlidir.

Hidrolik hortumlar çok yüksek basınç altındadır. Bağlantıları sökmeden önce basıncı boşaltın ve kaçak kontrolünü asla elle yapmayın. Eğimli arazide çalışırken aleti mümkün olduğunca aşağıda tutmak dengeyi artırır.

Balast ve Lastik Basıncı

Traktörün gücünü yere aktarabilmesi tekerleklerin zemini iyi tutmasına bağlıdır. Çekiş yetersizse tekerlek boşa döner (patinaj), yakıt boşa harcanır ve toprak yapısı bozulur. Fazla ağırlık ise toprağı sıkıştırır ve yuvarlanma direnci yüzünden yine yakıt tüketimini artırır. Amaç doğru dengeyi bulmaktır.

Arka balast: Tutunmanın zayıf olduğu durumlarda arka tekerleklere ağırlık takılabilir ya da lastiklere su doldurulabilir. Ancak toplam yük lastiğin taşıyabileceği değeri aşmamalıdır.
Ön balast: Arkaya ağır alet asıldığında veya tek akslı römork çekildiğinde ön ağırlıklar takılmalıdır. Önden yükleyici kullanılıyorsa bu kez arka tekerleklere ağırlık eklenmelidir.
Patinaj ölçüsü: Traktör çeki deneylerinde yaklaşık %15 patinaja ulaşılan kademe esas alınır. Arazide tekerlek izlerinde belirgin kayma ve sürtünme görüyorsanız balastı ve lastik basıncını gözden geçirin.

Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün traktör bakım broşüründe, lastik havasının her gün işe başlamadan kontrol edilmesi ve kullanma kılavuzundaki değerlere uyulması önerilir. Aynı broşüre göre fazla hava çeki gücünü düşürür, patinajı artırır ve bijonların gevşemesine yol açabilir. Lastiklerdeki düzensiz aşınma da basıncın uzun süre düşük veya yüksek tutulduğunu gösterir. Genel olarak tarlada üreticinin önerdiği alt sınıra yakın, yolda ve ağır taşımada ise izin verilen üst değerlere yakın basınç kullanılır.

Yakıt Verimliliği ve Doğru Vites, Devir Kullanımı

Traktörde yakıt tasarrufunun anahtarı motoru verimli bölgesinde çalıştırmaktır. Akademik kaynaklarda traktör motorlarının ekonomik çalışma bölgesi, en yüksek devrin yaklaşık %60–80’i olarak tanımlanır. Bu da şu pratik kuralları getirir:

Hafif işte “vitesi yükselt, gazı azalt”: Hafif çeki işlerinde ve boş römorkla yol giderken tam gazla düşük viteste gitmek yerine bir üst vitese geçip motor devrini düşürmek yakıt tüketimini azaltır.
Kuyruk mili işlerinde doğru devir: Kuyruk milinden tahrikli aletlerde motor, kuyruk milinin 540 veya 1000 devire ulaştığı devirde çalıştırılmalıdır. Varsa ekonomik kuyruk mili kademesi hafif aletlerde yakıt tasarrufu sağlar.
Uygun ilerleme hızı: Çeki işlerinde verimin en yüksek olduğu ilerleme hızları kabaca 6–10 km/saat aralığındadır. Ekim makineleri için de 8–10 km/saat önerilir. Çok yavaş gitmek patinaj kaybını, çok hızlı gitmek kaza riskini artırır.
Doğru balast ve lastik basıncı: Patinajı azaltmak doğrudan yakıt tasarrufudur.
Gereksiz geçişten kaçının: Toprak işleme sayısını azaltan yöntemler, örneğin uygun koşullarda azaltılmış toprak işleme veya doğrudan ekim, hem yakıt hem zaman kazandırır.
Bakım: Tıkalı hava filtresi, ayarı bozuk enjektörler ve kirli yakıt tüketimi artırır. Depoyu iş bitiminde doldurmak, depoda yoğuşma ve su oluşumunu önler.

Eğimli yerlerde vites seçimine özellikle dikkat edin. Yokuş aşağı asla debriyaja basarak ya da boşta inilmemeli, iniş baştan küçük bir viteste yapılmalıdır.

İkinci El Traktör Alırken Dikkat Edilecekler

İkinci el traktör küçük işletmeler için mantıklı olabilir, ancak gizli kusurlar sonradan büyük masraf çıkarır. Alım öncesinde şunları kontrol edin:

Belgeler: Ruhsatın satıcı adına olduğunu, şasi ve motor numaralarının ruhsatla uyuştuğunu, traktör üzerinde haciz veya rehin bulunmadığını doğrulayın. Devri resmî yollarla yapın ve ruhsatı adınıza tescil ettirin.
Çalışma saati ve bakım geçmişi: Saat göstergesine tek başına güvenmeyin. Bakım defteri, yağ ve filtre değişim kayıtları traktörün nasıl kullanıldığını gösterir.
Motor: Soğuk motorla çalıştırın. Aşırı mavi veya siyah duman, karterden gelen fazla buhar, yağ kaçağı ve vuruntu sesi motor yıpranmasının işaretidir.
Şanzıman ve debriyaj: Bütün vitesleri yük altında deneyin. Vites atma, ses ve debriyajın çok üstten kavraması dikkat gerektirir.
Hidrolik ve kuyruk mili: Bir aleti kaldırıp bekleyin. Alet kendiliğinden iniyorsa iç kaçak vardır. Kuyruk milini devreye alıp sesini ve devrini kontrol edin.
Ön aks, direksiyon ve frenler: Ön aksta boşluk, direksiyonda aşırı oyun ve tek tarafa çeken frenler masraf demektir.
Lastikler ve şasi: Diş derinliği, yanak çatlakları, şasi ve kazan bölgesinde kaynak izleri kontrol edilmelidir.
Güvenlik donanımı: ROPS çerçevesi, emniyet kemeri, ışıklar, reflektörler ve kuyruk mili koruyucusu eksiksiz olmalıdır.

Mümkünse traktörü bir ziraat mühendisine veya güvendiğiniz bir ustaya inceletin. Sıfır traktörlerde ise Bakanlığın Test Merkezi’nden alınan OECD test raporuna sahip modeller, kredili alımlar için gereken Kredi Uygunluk Belgesi sürecine dahil edilebilir. Güncel kredi ve destek koşulları için bankanıza ve İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze danışın.

Tescil, Ruhsat ve Trafikte Traktör

Karayolları Trafik Kanunu’nda lastik tekerlekli traktör, belirli şartlarda römork çekebilen ancak ticari taşımacılıkta kullanılmayan bir tarım aracı olarak tanımlanır. Traktörler motorlu araç olarak trafik tescil kuruluşlarına kaydettirilmek ve ruhsat almak zorundadır. Traktör kullanmak için de kanunda traktörler için öngörülen F sınıfı sürücü belgesi gerekir. Sürücü belgesi şartları zaman içinde değiştiğinden güncel bilgiyi Emniyet Genel Müdürlüğü ve e-Devlet üzerinden kontrol edin.

Trafikte en sık görülen sorunlar ışıklandırma ve hızdır. Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre ülkemizde traktörle oluşan trafik kazalarının %65’i traktöre bağlı alet ve makinelerde ışıklandırmanın bulunmamasından veya çalışmamasından kaynaklanmaktadır. Aynı kaynakta, traktör hızının iki katına çıkmasının kaza olasılığını dört kat artırdığı belirtilmektedir. Bu nedenle:

Traktörün ve römorkun lambaları, sinyalleri, reflektörleri ve aynaları çalışır ve temiz olmalıdır. Römork fişi yola çıkmadan takılıp denenmelidir.
Yolcu koltuğu olmayan traktörde ve römorkta insan taşınmamalıdır.
Yol ve yük durumuna uygun hızda gidilmeli, trafik kurallarına kesinlikle uyulmalıdır.
Römork çekerken ön ağırlıklar takılı olmalı, frenler ve bağlantı pimi kontrol edilmelidir.

Günlük bakım listesi, devrilmeye karşı koruyucu çerçeve ve kuyruk mili kazalarından korunma için sitemizdeki “Traktör Bakımı ve Güvenli Kullanım” rehberine göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

50 dekarlık bir işletme için kaç beygirlik traktör gerekir?

Resmî kaynaklarda dekara göre kesin bir beygir gücü kuralı yoktur. Belirleyici olan, yapacağınız en ağır iş ve kullanacağınız aletlerdir. Küçük işletmelerde genellikle orta güçteki bir traktör ve ona uygun genişlikte aletler yeterlidir. Ülkemizdeki iki akslı traktörlerin yaklaşık dörtte üçü de 35–70 BG aralığındadır. Arazi küçükse kendi traktörünüzü almak yerine ortak kullanım veya hizmet alımı da değerlendirilmelidir.

540 devirlik bir aleti 1000 devirlik kuyruk miline bağlayabilir miyim?

Hayır. Alet kendi tasarım devrinin çok üzerinde döner ve parçalanabilir. Bu durum hem makineye hem de yakındaki kişilere ciddi zarar verebilir. Traktörünüzde iki devir seçeneği varsa aletin etiketindeki devri seçin ve mil profilinin uyumlu olduğundan emin olun.

Lastiklere su doldurmak zararlı mıdır?

Doğru yapıldığında su, arka tekerlekler için yaygın bir balast yöntemidir ve çekişi artırır. Ancak toplam yük lastiğin taşıma kapasitesini aşmamalıdır. Soğuk bölgelerde donmaya karşı önlem alınmalıdır. Hafif işlerde gereksiz ağırlığın toprağı sıkıştırdığını ve yakıtı artırdığını unutmayın.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Tarlada toprak işleyen bir traktör. Fotoğraf: Lallint, Wikimedia Commons, CC0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.