Yağışlı bir ilkbaharın ardından bağda yaprakların üzerinde sarımtırak yağ lekeleri, domates serasında birkaç gün içinde kararan yapraklar ya da hıyarda alttan başlayıp yukarı doğru kuruyan bir bitki örtüsü görüyorsanız, büyük olasılıkla karşınızdaki sorun mildiyödür. Mildiyö, nemi ve yağmuru seven, uygun koşullarda çok kısa sürede tüm üretim alanını etkileyebilen bir hastalık grubudur. Bağda, domateste, patateste ve kabakgillerde her yıl ciddi kayıplara yol açar.
Bu rehberde bağ mildiyösünü, domates-patates mildiyösünü ve hıyar (kabakgil) mildiyösünü ayrı ayrı ele alıyoruz. Her biri için belirtileri, hastalığın hangi hava koşullarında patlak verdiğini, erken uyarı ölçütlerini, kültürel önlemleri ve mücadele zamanını anlatıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Zirai Mücadele Teknik Talimatları, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün üretici yayınları ve Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin belgelerine dayanıyor.
İçindekiler
Mildiyö Nedir ve Neden Bu Kadar Hızlı Yayılır?
Mildiyö adı, birbirine benzer yaşam biçimi olan farklı etmenlerin yol açtığı hastalıklar için kullanılır. Rehberde ele aldığımız başlıca etmenler şunlardır:
- Bağ mildiyösü: Plasmopara viticola
- Domates ve patates mildiyösü: Phytophthora infestans. Patateste “geç yanıklık” olarak da bilinir.
- Hıyar, kavun ve karpuzda (kabakgil) mildiyö: Pseudoperonospora cubensis
Bu etmenlerin ortak özelliği, enfeksiyon için yaprak yüzeyinde suya ihtiyaç duymalarıdır. Bakanlık talimatlarında anlatıldığı gibi, etmenler uygun koşulda zoospor adı verilen ve suda hareket edebilen sporlar oluşturur. Bu sporlar ıslak yaprak üzerinde çimlenip gözeneklerden (stomalardan) dokuya girer. Bu yüzden yağmur, çiğ, yağmurlama sulama ve sera içindeki yoğuşma hastalığı doğrudan besler. Lekelerin altında oluşan yeni sporlar rüzgâr, yağmur damlaları ve tarım aletleriyle taşınır. Böylece koşullar uygun kaldıkça hastalık katlanarak çoğalır.
Bağ Mildiyösü
Belirtiler
Hastalık asmanın yaprak, sürgün, salkım ve sülük gibi bütün yeşil organlarında görülebilir. Bakanlık yayınlarına göre belirtiler genellikle sürgünler yaklaşık 25 cm uzunluğa ulaştığında ortaya çıkar.
- Yaprak: Üst yüzde sarımtırak, yağ lekesine benzeyen lekeler oluşur. Nemli havalarda bu lekelerin tam altında, yaprağın alt yüzünde beyaz bir küf tabakası belirir. Lekeler büyüdükçe ortaları kızarıp kurur ve yaprak dökülür.
- Sürgün: Eliptik lekeler oluşur. Şiddetli durumda sürgünler kurur.
- Salkım: Çiçeklenme sırasında ya da tane tutumunun başında hastalanan salkımlar beyaz bir küf örtüsüyle kaplanır, kısa sürede kahverengileşip kurur ve dökülür.
- Tane: Küçük taneler çok duyarlıdır. Beyaz çeşitlerde mat grimsi-yeşil, siyah çeşitlerde pembemsi kırmızı bir renk alır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınında belirtildiği üzere hastalıklı taneler çatlamaz; suyunu kaybeder, buruşur ve meşinleşir. Olgun taneler ise daha az duyarlıdır.
Hastalığın gelişmesine uygun koşullar
Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün 2025 tarihli eğitim belgesine göre bağ mildiyösünün yaşam döngüsü yağmura sıkı sıkıya bağlıdır:
- İlkbaharda kışlık sporlardan oluşan zoosporlar, sıçrayan yağmur damlalarıyla yapraklara taşınır ve yaprak ıslakken ilk (primer) enfeksiyonu başlatır.
- Yüksek nem ve yağışta lekelerin altında yeni sporlar oluşur. Bunlar rüzgâr ve yağmurla taşınarak ikincil enfeksiyonları başlatır.
- Etmen 6 °C’nin altında gelişemez.
- Kuluçka süresi sıcaklığa bağlıdır: 15 °C’de 8–9 gün, 20 °C’de 5 gün, 25 °C’de 4 gün.
- 35 °C ve üzerindeki sıcaklıklar sporları öldürür. Ancak yaprak içindeki miselyum etkilenmez ve koşullar düzelince hastalık yeniden spor üretir.
- En ciddi salgınlar; yağışlı bir kış ve ilkbaharın ardından, 8–15 günde bir rüzgârla birlikte yağmur yağan ılık yaz koşullarında görülür.
Erken uyarı ölçütleri
Bağcılar arasında ve bazı yabancı kaynaklarda ilk enfeksiyon için “3-10” ya da “10-10-10” gibi pratik kurallar anılır. Bu kuralların içeriği ise kaynaktan kaynağa değişir. İncelediğimiz Bakanlık yayınlarında böyle bir kurala yer verilmemektedir. Bakanlığa bağlı Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün belgesinde ilk uygulama kararı için şu ölçütler verilir:
- Sürgün boyunun 5–6 cm’ye ulaşması,
- Toprak neminin %70’e ulaşması,
- Yağmur ve çiğle oluşan yaprak ıslaklığının 2 saati bulması,
- Birinci kuluçka (inkübasyon) döneminin başlamış olması.
Aynı belgede etkili sıcaklıklar toplamı (EST) yöntemi de anlatılır. Her günün ortalama sıcaklığından 8 °C çıkarılır ve kalan değerler toplanır. Bu toplam 61 gün·°C’ye ulaştığında birinci kuluçka dönemi tamamlanır. Uygulama ise bu dönemin ortasında, yani toplam 30–32’ye ulaştığında, 1–3 iş günü içinde yapılmalıdır. Bu hesaplamalar tahmin-uyarı istasyonlarının verileriyle yapıldığı için bölgenizdeki duyuruları takip etmek en güvenilir yoldur.
Domates ve Patates Mildiyösü
Fotoğraf: Downtowngal, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Domates ve patates mildiyösü aynı etmenden kaynaklanır. Bu etmen patlıcangiller familyasındaki kültür ve yabani bitkilerde görülür. Hastalık bitki artıklarında kışlar. Domateste tohumla, patateste yumruyla da taşınabilir.
Belirtiler
- Domates yaprağı ve gövdesi: Üstten bakıldığında soluk yeşil, büyük ve sınırları belirsiz lekeler oluşur. Bu lekeler zamanla esmerleşir. Nemli havada yaprağın alt yüzünde grimsi, ince tüylü bir küf tabakası görülür.
- Domates meyvesi: Sapa yakın küçük, gri-kahverengi lekeler oluşur. Bunlar hızla büyüyerek kahverengi, benekli bir çürüklüğe dönüşür.
- Patates: Yapraklarda soluk yeşil ya da sarımsı lekeler kahverengileşir ve ortaları ölür. Alt yüzde gri bir örtü görülür. Yaprak sapı ve gövdede nekroz oluşur. Uygun iklimde bitki tamamen çürüyüp kötü koku yayabilir. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün broşürüne göre yumrularda 3–6 mm çapında, hafif çökük, kabuk altında 6–11 mm derine inen esmer ya da mor-siyah sert lekeler görülür.
Koşullar uygun olduğunda hastalık tüm bitkiye yayılır ve yanıklık görünümü oluşturur. Sera ya da nemli alanlarda geniş üretim alanları kısa sürede çökebilir.
Gelişme koşulları
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’ne göre domates mildiyösü 19–22 °C sıcaklık ve %80 ve üzeri bağıl nemde salgın yapar.
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınında, bağıl nem %90–100 ve sıcaklık 15–20 °C olduğunda hastalığın hızla geliştiği belirtilir. Nem %80’in altına düştüğünde ya da sıcaklık bu sınırların dışına çıktığında yayılma durur.
- Patateste enfeksiyon koşulu şöyle tanımlanır: sıcaklığın en az 10 saat boyunca 10 °C veya üzerinde kalması ve bu süre boyunca nemin %90’ın üzerinde olması ya da yaprakların ıslak kalması.
Hıyar ve Kabakgillerde Mildiyö
Bakanlık talimatına göre kabakgil mildiyösü hıyar, kavun ve karpuzda görülür. Özellikle yüksek nemli üretim alanlarında ekonomik kayıplara yol açar.
- Belirtiler: Yaprak üst yüzünde küçük, soluk yeşil veya sarımsı lekeler oluşur ve zamanla koyulaşır. Lekelerin tam altında, yaprağın alt yüzünde gri ya da menekşe renkli bir küf tabakası görülür. Hastalık şiddetlendiğinde önce yaşlı, sonra genç yapraklar sararıp kahverengileşerek kurur ve bitki ölebilir.
- Gelişme koşulları: Salgın için en uygun koşullar 20–22 °C sıcaklık ve %90 bağıl nemdir.
- Yayılma: Sporlar rüzgâr, yağmur damlaları ve tarım aletleriyle taşınır.
Kültürel Önlemler
Mildiyö nemle beslendiği için kültürel önlemlerin amacı yaprakların ıslak kalma süresini kısaltmak ve hastalık kaynağını azaltmaktır. Bakanlık yayınlarında öne çıkan önlemler şunlardır:
- Hastalık kaynağını uzaklaştırın: Bağda hastalıklı sürgünleri dipten kesin. Asmaların altındaki hastalıklı yaprakları ve yabancı otları temizleyin. Domates, patates ve hıyarda hastalıklı bitki artıklarını, meyveleri ve yumruları toplayıp imha edin. Hıyarda hastalıklı bitkileri tarladan uzaklaştırıp derin bir çukura gömün.
- Fazla sulamadan kaçının: Bağ gereğinden fazla sulanmamalıdır. Yağmurlama sulama yaprakları ıslattığı için riski artırır.
- Havalandırmayı artırın: Sık dikimden kaçının. Gerekiyorsa bitkileri zamanında seyreltin. Seralarda havalandırmayı iyi yapın ve yabancı otları çapayla kontrol edin.
- Yer seçimine dikkat edin: Domates ve patatesi sabah ve akşam çiğinin uzun süre kalmadığı, güneye bakan yerlerde yetiştirin. Gölgelik alanlardan kaçının.
- Sıra yönünü ayarlayın: Hastalığın her yıl salgın yaptığı yörelerde domatesi sırıkta yetiştirin ve sıraları hâkim rüzgâr yönünde kurun.
- Sağlıklı tohum ve tohumluk kullanın: Patateste sertifikalı ya da hastalıktan ari tohumluk kullanın. Domateste tohumu mildiyö görülmemiş tarla ve bitkilerden alın. Hastalığın görüldüğü alanlarda ekim nöbeti uygulayın.
Tahmin-Uyarı Sistemleri ve Mücadele Zamanı
Mildiyö, Bakanlığın tahmin ve uyarı sisteminin en önemli hedeflerinden biridir. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün 2014 tarihli broşürüne göre sistemde arazideki istasyonlar hava ve toprak sıcaklığı, nispi nem, yağış ve yaprak ıslaklığı gibi verileri ölçer. Bu veriler merkezde değerlendirilir ve mücadele zamanı geldiğinde kayıtlı üreticilere SMS ve e-posta ile duyuru gönderilir. Broşürde sistemin bağda mildiyö için kullanıldığı, patates ve domateste ise deneme amaçlı uygulandığı belirtilir. O tarihte sistem 47 ilde 274 cihazla yaklaşık 2 milyon dekar alana hizmet veriyordu. Bakanlık, 20 Nisan 2026’da 81 il ve ilçe müdürlüğünün teknik personeliyle tahmin ve uyarı sistemlerinin etkin kullanımını değerlendiren bir toplantı yapmıştır. Uyarıları almak için cep telefonu ve e-posta bilginizi İl/İlçe Müdürlüğünüze kaydettirin.
Bağda
Tahmin-uyarı istasyonu olan bölgelerde ilk uygulama, yapılan duyurulara göre yapılır. İstasyon bulunmayan yerlerde Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü yayını, ilk uygulamanın sürgünler 25–30 cm olduğunda yapılmasını önerir. Bakanlık enstitülerinin genel bağ programlarında ise sürgünlerin 20–25 cm olduğu dönemden başlanır. Daha sonra çiçeklenme öncesi, tanelerin saçma ve nohut büyüklüğüne geldiği dönemler ile ben düşme başlangıcı kritik dönemler olarak sayılır. Ben düşmede uygulama 10–15 gün sonra tekrarlanır. Sonraki uygulamalar ürünün etki süresine ve yağış, nem ve çiğ gibi koşullara göre planlanır. Hastalık için uygun koşullar ortadan kalktığında uygulamalar sona erer. Sürekli yağışlı dönemlerde, yağmurla yıkanmaya daha dayanıklı sistemik ürünler tercih edilir.
Domateste
Çevredeki domates yapraklarında 3–5 mm çapında kahverengi lekeler ve altlarında beyaz bir örtü görüldüğünde mücadeleye başlanır. Hastalığın her yıl çıktığı yerlerde ise uygun koşullar oluşur oluşmaz başlanır. Uygulamadan sonraki 24 saat içinde yağmur yağarsa uygulama tekrarlanır. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü broşürüne göre uygulamalar 10–12 gün arayla yapılır. Hava koşullarına ve hastalığın şiddetine göre toplam 3–8 uygulama gerekebilir.
Patateste
Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün broşüründe patates için iki aşamalı bir uyarı yöntemi tarif edilir:
- Birinci aşama: Bitki çıkışından itibaren iklim verileri izlenir. Sıcaklığın en az 10 saat boyunca 10 °C veya üzerinde kalması ve nemin %90’ı aşması ya da yaprak ıslaklığı, enfeksiyon koşulunun oluştuğunu gösterir.
- İkinci aşama: Bundan sonraki 10 gün içinde, art arda en az 2 gün boyunca en yüksek sıcaklık 23–30 °C arasında olursa uygulama uyarısı yapılır.
Hastalığın her yıl görüldüğü alanlarda ise belirti beklenmeden, günlük ortalama sıcaklık 16 °C’ye veya en düşük sıcaklık 10 °C’ye ulaştığında başlanır. Hastalığın her yıl görülmediği alanlarda çevrede ya da tarlada ilk belirtilerin görülmesi beklenir.
Hıyar ve kabakgillerde
Mücadeleye bitkiler kol atmaya başladığında ya da çevrede ilk belirtiler görüldüğünde başlanır. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü yayınına göre uygulamalar hastalığın şiddetine ve iklime göre 7–10 gün arayla tekrarlanır.
Mildiyö çoğunlukla yaprağın alt yüzünde geliştiği için uygulamada yaprak altlarının da iyice kaplanması gerekir. Uygulamalar serin ve sakin havada yapılmalı ve hasat öncesi bekleme sürelerine uyulmalıdır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Mildiyöyü Doğru Tanımak
Mildiyö bazı belirtileriyle küllemeye, bazı belirtileriyle de güneş yanığına, besin eksikliğine ya da başka yaprak lekesi hastalıklarına benzeyebilir. Ayırt etmek için şunlara dikkat edin:
- Lekenin altına bakın. Mildiyöde küf örtüsü yaprağın alt yüzünde, lekenin tam altında ve özellikle sabah saatlerinde ya da nemli havada belirgindir.
- Hava koşullarını hatırlayın. Belirtiler yağışlı, çiğli veya sisli bir dönemin birkaç gün ardından ortaya çıkmışsa mildiyö olasılığı yüksektir.
- Bağda taneye bakın. Küllemeli taneler çatlar. Mildiyöde taneler buruşur ve meşinleşir.
Emin olamıyorsanız beklemeyin; mildiyö birkaç gün içinde büyük alanlara yayılabilir. Teşhis için İl/İlçe Müdürlüğüne veya zirai mücadele enstitüsüne örnek götürün. Lekeli yaprakları kurumadan, kapalı bir poşet içinde ve mümkün olan en kısa sürede teslim edin.
Sık Sorulan Sorular
Mildiyö ile külleme arasındaki temel fark nedir?
Mildiyö enfeksiyon için yaprak üzerinde suya ihtiyaç duyar ve yağışlı, nemli dönemlerde patlar. Küf örtüsü yaprağın alt yüzündedir. Külleme ise kuru ama ılık havada da gelişir ve beyaz unlu örtüsü genellikle üst yüzde görülür. İki hastalıkta etkili ürünler de çoğunlukla farklıdır. Bu nedenle doğru teşhis, mücadelenin başarısını doğrudan belirler.
Domates mildiyösü komşu patates tarlasına geçer mi?
Evet. İki hastalık da aynı etmenden (Phytophthora infestans) kaynaklanır. Etmen domates, patates ve diğer patlıcangiller arasında yayılabilir. Bu nedenle yakın alanlardaki domates ve patates tarlalarında hastalık birlikte izlenmeli, hastalıklı artıklar ve yumrular tarlada bırakılmamalıdır.
Bağımda tahmin-uyarı istasyonu yoksa ilaçlama zamanını nasıl belirlerim?
Sürgün boyunu, yağış ve çiğ durumunu düzenli izleyin. Bakanlık yayınları, istasyon olmayan yerlerde ilk uygulamanın sürgünler 25–30 cm olduğunda yapılmasını önerir. Sonraki uygulamalarda ürünün etki süresi ve hava koşulları dikkate alınır. Komşu ilçeler için yapılan duyurulardan yararlanmak üzere İl/İlçe Müdürlüğünüze kaydolun.
İlgili Rehberler
- Domates Hastalıkları: Mildiyö, Küfler, Bakteriler ve ToBRFV Rehberi
- Patates Böceği: Tanıma, Yaşam Döngüsü, Eşik ve Mücadele Rehberi
- Domates Güvesi (Tuta absoluta): Tanıma, Feromon Tuzak ve Mücadele
Kaynaklar
- Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Bağ Hastalık ve Zararlıları (Bitki Sağlığı eğitim belgesi, 2025)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Bağ Hastalık ve Zararlıları ile Mücadele (Üretici Bilgi Köşesi)
- Bağcılık Araştırma Enstitüsü – Bağlarda İlaçlama Programı
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Bağ Hastalıkları (2015)
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Bağ Hastalıkları Rehberi
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Domates Mildiyösü broşürü (2016)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Patates Mildiyösü broşürü (2016)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Domates (Çiftçi Eğitim Serisi, 2021)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Hıyar-Kabak Hastalık ve Zararlıları ile Mücadele
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Zirai Mücadele Teknik Talimatları: Kabakgillerde Mildiyö
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Sebze Hastalıkları Rehberi
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Sebze Hastalıkları (2022)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Tahmin ve Uyarı Sistemi broşürü (2014)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Tahmin ve Uyarı Sistemleri Değerlendirme Toplantısı duyurusu (2026)
Kapak fotoğrafı: Asma yaprağında bağ mildiyösü lekeleri. Fotoğraf: Jerzy Opioła, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
