Domates Güvesi (Tuta absoluta): Tanıma, Feromon Tuzak ve Mücadele

Domates güvesi (Tuta absoluta), Güney Amerika kökenli küçük bir kelebektir. Avrupa’da ilk kez 2007’de görülmüş, Türkiye’de ise 2009 yılında saptanmıştır. Kısa sürede hem seralarda hem de açık tarlalarda domatesin en önemli zararlılarından biri hâline gelmiştir. Larvaları yaprakta, sapta ve meyvede galeri açar. Mücadele yapılmayan yoğun bulaşmalarda domateste ürün kaybı %50–100’e ulaşabilir.

Bu rehberde domates güvesinin nasıl tanınacağını, zarar belirtilerini, feromon tuzaklarla izleme ve kitlesel yakalamayı, sera girişlerinde tül ve çift kapı kullanımını, hijyen ve ürün rotasyonunu, avcı böceklerle biyolojik mücadeleyi anlatıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Zirai Mücadele Teknik Talimatı, TAGEM’in örtüaltı ve açık alan domates entegre mücadele talimatları ile Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün sürvey talimatına dayanıyor.

İçindekiler

1. Domates Güvesi Nasıl Tanınır?
2. Zarar Belirtileri
3. Feromon Tuzaklarla İzleme ve Mücadele Kararı
4. Kitlesel Yakalama ve Biyoteknik Yöntemler
5. Sera Girişinde Tül, Çift Kapı ve Hijyen
6. Biyolojik Mücadele: Avcı Böcekler ve Parazitoitler
7. Ürün Rotasyonu ve Kimyasal Mücadele
8. Sık Sorulan Sorular
9. İlgili Rehberler

Domates Güvesi Nasıl Tanınır?

Domates güvesinin dört biyolojik dönemi vardır: yumurta, larva, pupa ve ergin (kelebek). Bakanlığın teknik talimatına göre bu dönemlerin özellikleri şöyledir:

• Ergin: Yaklaşık 6 mm boyunda, kanat açıklığı 10 mm civarında ince bir güvedir. Ön kanatları gümüşi gri-kahverengidir ve üzerinde siyahımsı noktalar bulunur. Antenleri iplik şeklindedir. Kelebekler geceleri uçar, gündüz yapraklar arasında saklanır.
• Yumurta: Yaklaşık 0,4 mm uzunluğunda, silindirik ve krem-açık sarı renklidir. Çıplak gözle görmek zordur. Genellikle yaprak altına ve meyvenin çanak yapraklarının altına bırakılır.
• Larva: Dört larva dönemi vardır. İlk dönemde yaklaşık 0,9 mm iken son dönemde 8 mm’ye ulaşır. Genç larva krem renkli ve siyah başlıdır. Olgun larvanın başı kahverengi, gövdesi yeşildir ve sırtı pembemsi bir renk alır. Başın hemen arkasındaki ince koyu bant ayırt edici bir özelliktir.
• Pupa: Yaklaşık 6 mm boyundadır. Önce yeşilimsi, sonra açık kahverengi olur.

Çoğalma hızı

Bir dişi yaşamı boyunca 120–260 yumurta bırakır. Yumurta dönemi 4–5 gün, larva dönemi 13–15 gün, pupa dönemi 9–11 gün sürer. Bir döl 29–38 günde tamamlanır. Akdeniz iklimindeki seralarda yılda 10–12 döl verebilir. Orta Anadolu’da açık alanda 3–4, Marmara’da 4–5, Güneydoğu Anadolu’da 5 döl verdiği bildirilmektedir. Marmara ve Güneydoğu Anadolu’da kışı toprakta pupa olarak geçirir. Orta Anadolu’da ise açık alanda kışı geçiremediği belirtilmektedir.

Konukçuları

Ana konukçusu domatestir. Patlıcan, patates (yalnızca yeşil aksamı), biber ve pepino gibi patlıcangillerde de beslenebilir. Köpek üzümü, şeytan elması, tarla sarmaşığı ve sirken gibi yabancı otlar da zararlının konukçuları arasında sayılır. Bu yüzden sera ve tarla çevresindeki yabancı otlar zararlı için bir sığınak işlevi görür.

Zarar Belirtileri

Domates güvesi kök hariç bitkinin tüm kısımlarına ve fideden hasada kadar tüm dönemlerine zarar verir. Belirtiler şöyle sıralanabilir:

• Yaprakta galeri: Larva, yaprağın iki yüzeyi arasında beslenir. Galeriler önce şeffaf, düzensiz lekeler gibi görünür. Zamanla genişler, kahverengileşir ve kurur.
• Siyah dışkı: Galerilerin içinde ve meyve üzerinde siyah talaşa benzeyen dışkı birikintileri görülür.
• Sürgün ve sapta zarar: Larvalar büyüme uçlarına ve saplara girerek gelişmeyi durdurur.
• Meyvede delik ve galeri: Zararlı olgunlaşmamış meyveleri tercih eder ve çoğunlukla çanak yaprakların altından meyveye girer. Meyvede düzensiz galeriler ve küçük delikler oluşur. Bu yaralara ikincil mikroorganizmalar yerleşerek çürümeye yol açar. Zarar gören meyve pazar değerini kaybeder.

Yeşilkurttan nasıl ayırt edilir?

Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün broşüründe belirtildiği gibi domates güvesi zararı, yeşilkurt zararıyla karıştırılabilir. Yeşilkurt larvası çok daha iridir ve meyvede büyük yenikler ve geniş delikler açar. Domates güvesi ise kabuğun altındaki etli kısımda beslenir ve daha küçük delikler bırakır. Ergin ve yaprak zararı açısından patates güvesine de benzediği için kesin teşhis önemlidir.

Belirtilerden emin değilseniz zarar görmüş yaprak ve meyveleri, mümkünse larvalarla birlikte kapalı bir poşete koyarak İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze ya da bölgenizdeki zirai mücadele araştırma enstitüsüne götürün. Doğru teşhis, yanlış ilaçlamanın önüne geçer.

Feromon Tuzaklarla İzleme ve Mücadele Kararı

Domates güvesi mücadelesinde ilk adım, zararlının ne zaman geldiğini bilmektir. Bunun için erkek kelebekleri çeken eşeysel çekici (feromon) tuzaklar kullanılır.

İzleme tuzağı

• Bakanlığın teknik talimatına göre tuzaklar dikimden hemen sonra asılır. Tarlada hektara 1–2 tuzak, serada her seraya 1 tuzak yeterlidir. TAGEM’in örtüaltı talimatı, üretim başında dekara 1 adet delta tipi feromon tuzak asılmasını önerir.
• Tuzaklar haftada bir kontrol edilir.

Bitki kontrolü ve eşik

Tuzakta ilk kelebek görüldüğünde bitki kontrollerine başlanır. Üretim alanının büyüklüğüne göre en az 100 bitki incelenir. Çiçek, yaprak, sap, meyve ve sürgünlerde yumurta, larva ve pupa aranır. Talimata göre 100 bitkinin 3’ünde zararlının herhangi bir dönemi bulunursa mücadeleye karar verilir. Uygulamadan 5–6 gün sonra kontrol tekrarlanır ve gerekirse mücadele sürdürülür.

Fidelik aşamasında da dikkatli olmak gerekir. Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün sürvey talimatında fideliklerde dekarda 100 noktadan toplam 500 fidenin incelenmesi öngörülür.

Kitlesel Yakalama ve Biyoteknik Yöntemler

Feromon tuzakları yalnızca izleme için değil, kelebekleri toplu hâlde yakalayarak popülasyonu düşürmek için de kullanılır. Buna kitlesel yakalama denir.

• Örtüaltında: Feromon+su tuzakları ya da ışık+feromon+su tuzakları kullanılır. TAGEM’in örtüaltı talimatına göre dekara 2 adet feromon+su tuzağı veya 4 adet ışık+feromon+su tuzağı asılabilir.
• Açık alanda: Delta tipi feromon tuzakları veya feromon+su tuzakları kullanılır. Açık alan domates talimatında, düşük popülasyonlarda dekara 6 adet feromon+su tuzağının diğer yöntemlerle birlikte kullanılabileceği belirtilir.
• Yerleştirme: Kitlesel yakalama tuzakları ilk erginler görüldüğünde, eşit aralıklarla ve yerden 20–30 cm yükseklikte kurulur. Tuzaklardaki su azaldıkça tamamlanır.
• Çiftleşmeyi engelleme: Örtüaltı talimatı, feromon yayıcıların bitkilerin 15–20 cm üzerine, ürün etiketinde belirtilen sayıda asılabileceğini ve etki süresine göre yenilenmesi gerektiğini belirtir.

Unutulmaması gereken nokta şudur: Açık alan talimatında da vurgulandığı gibi feromon+su tuzakları tek başına yeterli değildir. Tuzaklar, hijyen, tül ve biyolojik mücadele ile birlikte kullanıldığında anlamlı sonuç verir.

Sera Girişinde Tül, Çift Kapı ve Hijyen

Domates güvesi kelebeği uçarak ve rüzgârla taşınabilir. Ayrıca bulaşık fide, meyve, kasa ve taşıma araçlarıyla da yayılır. Bu yüzden zararlıyı seraya hiç sokmamak, sonradan mücadele etmekten çok daha kolaydır.

Fiziksel bariyerler

• Tül: Seranın giriş ve havalandırma açıklıkları, zararlının geçemeyeceği incelikte tülle kapatılmalıdır. Feromonla kitlesel yakalama yapılan seralarda havalandırmanın tülle kapalı olması ayrıca şart koşulur.
• Çift kapı: Seralar çift kapılı olmalıdır. Böylece kapı açıldığında kelebeğin doğrudan içeri girmesi engellenir.

Hijyen önlemleri

• Bulaşık fide dikmeyin. Fideyi güvenilir ve denetimli fideliklerden alın.
• Galerili yaprakları, delikli meyveleri ve bulaşık bitkileri seradan çıkarıp imha edin. Bunları sera kenarına yığmayın.
• Sera içi ve çevresindeki patlıcangil yabancı otlarıyla (köpek üzümü, şeytan elması gibi) mücadele edin.
• Hasattan sonra bitki artıklarını imha edin ve derin sürüm yaparak topraktaki pupaları yok edin.
• Aşırı azotlu gübreleme ve gereğinden fazla sulamadan kaçının.
• Bulaşık seralarda bir sonraki üretimden önce solarizasyon uygulanabilir.

Biyolojik Mücadele: Avcı Böcekler ve Parazitoitler

Domates güvesinin doğada çok sayıda doğal düşmanı bulunur. Biyolojik mücadelenin başarısı, bu canlıları korumaya ve gerektiğinde seraya salmaya dayanır.

Avcı böcekler

Bakanlık talimatlarında öne çıkan avcı böcekler şunlardır:

• Nesidiocoris tenuis: Domates güvesinin yumurta ve larvalarıyla beslenen avcı bir böcektir. Türkiye’nin birçok bölgesinde doğal olarak saptanmıştır ve ticari olarak ruhsatlıdır.
• Macrolophus türleri: M. melanotoma, M. pygmaeus ve M. costalis gibi türler. Açık alan talimatına göre M. melanotoma da ticari olarak ruhsatlı olup seralarda kullanılabilir.
• Diğer avcılar: Dicyphus ve Nabis türleri, Orius türleri, Geocoris megacephalus, uğur böcekleri ve yeşil gözlü böcek (Chrysoperla carnea).

Parazitoitler

Talimatlarda yumurta parazitoiti olarak Trichogramma türleri, larva parazitoitleri olarak da Bracon hebetor, Apanteles türleri ve başka arıcıklar sayılır. Örtüaltında Trichogramma yumurta parazitoiti ile N. tenuis‘in birlikte salınması önerilir.

Salım zamanı

Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün broşürüne göre seralarda feromon tuzaklarında ilk kelebek görüldüğünde N. tenuis veya Macrolophus gibi faydalı böcekler metrekareye 0,5 adet olacak şekilde salınmalıdır. Salım yapılan serada geniş etkili ilaçlar faydalı böcekleri de öldüreceği için, kimyasal mücadele gerekirse doğal düşmanlara yan etkisi en az olan ürünler seçilmelidir. Salım öncesinde bir ziraat mühendisinden destek almanız önerilir.

Ürün Rotasyonu ve Kimyasal Mücadele

Rotasyon

Domates güvesi patlıcangillerde çoğaldığı için aynı alanda domatesi peş peşe ya da patlıcan, biber, patates gibi aynı familyadan ürünlerle yetiştirmek zararlıyı besler. Bakanlık talimatları, patlıcangiller familyasına girmeyen ürünlerle münavebe yapılmasını önerir. Böylece topraktaki pupalardan çıkan kelebekler uygun konukçu bulamaz ve popülasyon kırılır.

Kimyasal mücadele

Kimyasal mücadele, yalnızca bitki kontrollerinde eşik aşıldığında ve diğer yöntemler yetersiz kaldığında başvurulacak son yöntemdir. Uygulamada bitkinin her tarafının ilaçla kaplanmasına ve hasat öncesi bekleme süresine dikkat edilmelidir.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Sık Sorulan Sorular

Feromon tuzağında kelebek gördüm, hemen ilaçlamalı mıyım?

Hayır. Tuzaktaki kelebek, zararlının bölgeye geldiğini gösterir ama tek başına ilaçlama gerekçesi değildir. Bu noktada en az 100 bitkiyi kontrol etmeniz gerekir. Talimata göre 100 bitkinin 3’ünde yumurta, larva veya pupa bulunursa mücadeleye karar verilir.

Tül ve feromon tuzağı yeterli olur mu?

Tek başına çoğu zaman yeterli olmaz. Tül ve çift kapı zararlının girişini azaltır, tuzaklar kelebek sayısını düşürür. Ancak bunlar hijyen, rotasyon ve avcı böcek salımıyla birlikte uygulandığında etkili sonuç verir.

Avcı böcekler domatese zarar verir mi?

Nesidiocoris tenuis ve Macrolophus türleri ağırlıklı olarak zararlıların yumurta ve larvalarıyla beslenir ve Bakanlık talimatlarında biyolojik mücadele ajanı olarak önerilir. Salım miktarı ve zamanı için ziraat mühendisinden ya da İlçe Müdürlüğünden destek almanız en doğrusudur.

İlgili Rehberler

• Domates Hastalıkları: Mildiyö, Küfler, Bakteriler ve ToBRFV Rehberi
• Domates Yetiştiriciliği: İklim, Toprak, Dikim, Bakım ve Hasat Rehberi
• Bağda Salkım Güvesi: Feromon Tuzak, Tahmin-Uyarı ve Konfüzyon Rehberi

Kaynaklar

• Tarım ve Orman Bakanlığı – Zirai Mücadele Teknik Talimatı: Domates Güvesi (Tuta absoluta)
• Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Domates Güvesi Sürvey Talimatı (2017)
• TAGEM – Örtüaltı Sebze Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• TAGEM – Açık Alan Domates Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
• Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Domates Güvesi Broşürü
• Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü (Adana) – Teoriden Pratiğe Biyolojik Mücadele

Kapak fotoğrafı: Domates güvesi zararı görmüş meyveler. Fotoğraf: Metin GULESCI, Leaf Tobacco, Bugwood.org, Wikimedia Commons, CC BY 3.0 us

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.