Süne, Türkiye’de buğday ve arpa üreticisinin en eski ve en tanıdık düşmanlarından biridir. Hububat ekilen hemen her bölgede görülür. Bazı yıllar salgın yaparak hem verimi hem de unun ekmeklik kalitesini düşürür. Sünenin asıl tehlikesi yalnızca tanede yarattığı kayıp değildir. Böceğin salgıladığı enzimler buğdayın glütenini bozduğu için az sayıda emgili tane bile bütün partinin değerini düşürebilir.
Bu rehberde sünenin (Eurygaster integriceps ve akraba türleri) tanınmasını, kışlak ile ova arasındaki göç döngüsünü, zarar şekillerini, Bakanlık talimatlarındaki ekonomik zarar eşiklerini, ülke genelinde yürütülen süne mücadelesi organizasyonunu, yumurta parazitoitlerinin önemini ve çiftçinin kendi tarlasında alabileceği önlemleri anlatıyoruz. Bilgiler TAGEM’in Buğday Entegre Mücadele Teknik Talimatı, Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü ve Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
Süne Nedir, Nasıl Tanınır?
Süne, sokucu-emici ağız yapısına sahip, yassı ve oval gövdeli bir böcektir. Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün hububat zararlıları rehberine göre erginler 1–1,5 cm boyundadır. Renkleri toprak renginden alacalıya, kiremit renginden siyaha kadar değişir. Rahatsız edildiğinde kötü bir koku salgılar. Yukarıdan bakıldığında üçgenimsi bir görünüm verir.
Türkiye’de Eurygaster cinsine bağlı 7 tür bulunur. Ekonomik açıdan en önemlileri şunlardır:
- Eurygaster integriceps: Ülkemizde en yaygın ve en zararlı süne türüdür.
- Eurygaster maura
- Eurygaster austriaca
Yumurtalar yaklaşık 1 mm çapında, küre biçimlidir ve ilk bırakıldıklarında yeşildir. Dişi yumurtalarını genellikle 12–14’lü paketler hâlinde, 2–3 sıra olacak şekilde yaprakların alt yüzüne bırakır. Sünenin beslendiği bitkiler buğday, arpa, yulaf, çavdar, tritikale ve bunların yabani formlarıdır. Ancak böcek en çok buğdayı tercih eder. Arpa, çavdar ve tritikale buğdaya göre daha az zarar görür.
Biyolojisi: Kışlaktan Ovaya, Ovadan Kışlağa
Süne yılda yalnızca bir döl verir. Hayatının büyük bölümünü tarlada değil, dağlardaki kışlaklarda geçirir. TAGEM’in 2022 tarihli Buğday Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre böceğin pasif dönemi yaklaşık 9 ay sürer. Bu süre, yaz sıcaklarını geçirdiği yazlama dönemiyle kış uykusu dönemini kapsar.
Kışlaklar
En uygun kışlama yerleri 1.200–1.600 m yükseklikteki dağlık alanlardır. Süne burada meşe, geven ve kirpi otu gibi bitkilerin altında, toprağın birkaç santimetre derinliğinde uyuşuk hâlde bekler. 600 m’nin altındaki alanlarda da ayçiçeği sapları ve bitki örtüsü altında kışlayabildiği bilinmektedir.
Ovaya göç
İlkbaharda toprak üstü sıcaklığı yaklaşık 15°C’ye ulaştığında erginler uyanır ve hububat tarlalarına doğru göç eder. Talimata göre göç zamanı bölgeye göre değişir:
- Akdeniz, Güneydoğu Anadolu, Ege ve Trakya: Mart sonu–nisan başı,
- Orta Anadolu: Nisan sonu–mayıs başı.
Göç, hava uygun giderse 7–10 gün içinde tamamlanır. Hava elverişsizse yaklaşık bir aya yayılabilir. Süneler genellikle öğleden önce uçar ve iyi gelişmiş tarlaları tercih eder. Bu erginlere “kışlamış ergin” denir.
Yumurta, nimf ve yeni nesil
Tarlaya inen erginler 1,5–2 ay boyunca beslenir, çiftleşir ve yumurtlar. E. integriceps dişisi ortalama 80 yumurta bırakır. Yumurtlamadan sonra kışlamış erginler ölür. Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’ne göre yumurtalar genellikle 10–15 gün içinde açılır. Çıkan nimfler 5 dönem geçirir ve yaklaşık bir ayda ergin olur. Birinci dönem nimfler beslenmez ve toplu hâlde durur. Asıl beslenme 2. dönemden itibaren başlar.
Bu yeni erginlere “yeni nesil ergin” denir. Güneydoğu Anadolu’da mayıs sonunda, Ege ve Marmara’da haziran başında, Orta Anadolu’da haziran sonunda görülürler. Yeni nesil erginler kışa hazırlanmak için taneler üzerinde yoğun beslenir. Daneler sertleşip hava ısındığında yeniden dağlardaki kışlaklara çekilirler. Böylece döngü tamamlanır.
Hububatta Zarar Şekli ve Kaliteye Etkisi
Fotoğraf: Chaym Turak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Süne, bitkinin gelişme dönemine göre üç farklı zarar oluşturur:
- Kurtboğazı (göbek kurusu): Kardeşlenme döneminde kışlamış erginler sapları sokup özsuyunu emer. Ortadaki sürgün sararıp kurur ve başak bağlamaz.
- Akbaşak: Başaklanma ve tane bağlama döneminde sapta beslenme olursa başak beyazımsı bir renk alır, kurur ve tane tutmaz.
- Tane zararı (emgi): Süt olum döneminde özellikle 4. ve 5. dönem nimfler ile yeni nesil erginler taneleri emer. Emgili tanenin çimlenme gücü düşer, ekmeklik ve makarnalık özelliği kaybolur.
Glüten neden bozuluyor?
Süne beslenirken tanenin içine enzim salgılar. Talimatta belirtildiği gibi bu enzimler glütenin yapısını bozar. Bu nedenle emgili tanelerden elde edilen un, hamur yapma yeteneğini büyük ölçüde yitirir. Gaziantep İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün süne broşüründe, yoğun bulaşık buğdayın ekmeklik olarak kullanılamadığı, hatta yem olarak bile değerlendirilemediği vurgulanır.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın süne mücadelesi uygulama prensiplerine göre buğdaydaki emgi oranı %3,5 ve üzerine çıktığında unun hamur yapma özelliği ciddi biçimde bozulur. Bakanlık önce emgi oranını %3,5’in altında tutmayı, ardından kaliteyi korumak için %1’in altına indirmeyi hedeflemektedir. Buğday talimatında ise düşük proteinli çeşitlerde %2, yüksek proteinli çeşitlerde %4–5 düzeyindeki emgi oranları kritik sınırlar olarak verilmektedir. Yoğun ve mücadelesiz bırakılan tarlalarda zarar %100’e kadar ulaşabilir.
Sürvey ve Ekonomik Zarar Eşiği
Süne mücadelesinin temeli, ilaçlama kararını tahmine değil sayıma dayandırmaktır. Buğday Entegre Mücadele Teknik Talimatı’nda sayımlar, kenarı 50 cm olan (¼ m²) bir çerçeveyle yapılır. Çerçeve sayısı tarla büyüklüğüne göre artar. Örneğin 1–15 dekarlık tarlada 8–12, 50–200 dekarlık tarlada 16–24 çerçeve atılır.
Sayımın aşamaları
- Kışlamış ergin sayımı: Kışlaktan iniş tamamlandığında yapılır. Metrekaredeki ortalama ergin sayısı hesaplanır.
- Yumurta parazitoiti sürveyi: Kışlamış ergin yoğunluğu metrekarede 0,5’in üzerinde olan alanlarda yapılır. Toplanan yumurta paketleri birkaç gün bekletilir. Parazitlenmiş yumurtaların toplam yumurtaya oranı, parazitlenme yüzdesini verir.
- Nimf sürveyi: Yine metrekarede 0,5’in üzerinde ergin bulunan alanlarda yapılır.
Talimattaki eşik değerleri
- Nimf eşiği: Metrekarede 10 nimf ve üzeri yoğunlukta tarla ilaçlama programına alınır. İç Anadolu’da bu değer metrekarede 7 nimftir.
- Parazitlenme ile birlikte değerlendirme: Kışlamış ergin yoğunluğu metrekarede 0,8 iken parazitlenme %40 veya üzeri, 1 iken %50 veya üzeri, 1,5 iken %70 veya üzeri ise genç nimflere karşı ilaçlama yapılmaz. Bu alanlar doğal düşmanlara bırakılır.
- Zamanlama: Mücadele esas olarak 1.–3. dönem nimflere yöneliktir. İkinci dönem nimfler görüldüğünde başlar ve 4. dönem nimfler görülene kadar, yaklaşık 15 gün sürer.
Doğal düşmanlara bırakılan alanlarda ileride tarla kenarlarında yoğunluk artarsa, talimat bütün tarlanın değil yalnızca yoğunluğun görüldüğü kenar şeridinin ilaçlanmasını önerir.
Bakanlığın Süne Mücadelesi Organizasyonu
Süne mücadelesi tek tek çiftçilerin kendi başına karar verdiği bir uygulama değildir. Bakanlık, il ve ilçe müdürlükleri ve araştırma enstitüleri iş birliğiyle ülke genelinde planlı bir program yürütür. Programın koordinasyonunda Ankara’daki Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü önemli rol üstlenir. Enstitü, 2026 yılı mart-nisan döneminde 22 ilde görev yapan 465 il ve ilçe teknik personeline süne biyolojisi, mücadele yöntemleri ve Süne Tahmin Uyarı Sistemi konularında eğitim vermiştir.
Sahada işleyiş
Nevşehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün 2023 tarihli duyurusu, işleyişe iyi bir örnektir. İldeki kışlaklarda her sonbahar ve ilkbaharda sayım yapılmış, ardından teknik ekipler köylerde süne değerlendirmesine başlamıştır. Metrekarede 0,8 ve üzeri ergin bulunan alanlarda parazitoit ve nimf sürveylerine geçilmiş, nimf eşiği aşılan yerlerde kimyasal mücadele köy ve kasaba bazında ilan edilmiştir. Mücadele alanları duyurulduktan sonra ilaçlamayı çiftçiler yapmaktadır.
Bakanlığın süne sayfasında yer alan 2024 verileri, sürveyin gereksiz ilaçlamayı ne kadar önlediğini gösterir. O yıl 61 ilde 683 ekip ve 2.126 personelle yaklaşık 9.000 köyde 33,8 milyon dekar alan izlenmiştir. Bunun 26,3 milyon dekarında nimf yoğunluğu düşük ve doğal parazitlenme yeterli olduğu için ilaçlama yapılmamıştır. İlaçlama kararı 9,2 milyon dekar için verilmiş, 7,5 milyon dekarda kimyasal mücadele uygulanmıştır. Her yıl düzenlenen süne değerlendirme ve kıymetlendirme toplantılarında sonuçlar ele alınarak bir sonraki yılın programı hazırlanır.
Kendi köyünüzün ilaçlama programına alınıp alınmadığını, ilaçlama tarihlerini ve uygulama koşullarını İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün duyurularından takip edin. Müdürlük ilan etmeden kendi başınıza ilaçlama yapmayın.
Yumurta Parazitoitleri: Sünenin Doğal Frenleri
Sünenin en önemli doğal düşmanları, yumurtalarının içinde gelişen küçük arıcıklardır. Bunlar Trissolcus cinsine ait türlerdir. Buğday talimatında Trissolcus semistriatus, T. grandis, T. simoni, T. vassilievi gibi türlerin yanı sıra Telenomus chloropus ve Ooencyrtus türleri de sayılır. Parazitlenen yumurtadan süne nimfi yerine arıcık çıkar.
Sünenin başka doğal düşmanları da vardır. Erginlerde gelişen sinek parazitoitleri (Tachinidae), soygun sinekleri, örümcekler, bazı entomopatojen funguslar ve kuşlar bunlar arasındadır. Talimat; keklik, bıldırcın, sığırcık, serçe ve leylek gibi kuşların da süne üzerinde etkili olduğunu belirtir.
Bakanlık bu parazitoitleri yalnızca korumakla kalmamış, laboratuvarda da üretmiştir. Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün (Adana) yayınına göre Trissolcus üretimi 2001 yılında Adana’da başlamış, daha sonra Konya ve Kırklareli’ye yayılmıştır. 2012 sonuna kadar doğaya yaklaşık 73 milyon parazitoit salınmıştır. Bu salımların günümüzdeki kapsamına ilişkin güncel bir resmî veriye ulaşamadık.
Parazitoitlerin korunması için talimat şu önlemleri öne çıkarır:
- Ağaçlandırma yapmak, tarla kenarlarındaki ağaç ve çalıları korumak,
- Çayır ve mera alanlarını korumak, polikültür tarımı desteklemek,
- Yabancı ot veya hastalık ilaçlamalarına süne ilacı karıştırmamak, çünkü bu karışımlar faydalı böcekleri öldürür,
- Gerekmedikçe alan bazında değil, yalnızca yoğunluğun görüldüğü noktalarda uygulama yapmak.
Çiftçinin Yapabilecekleri
Süne mücadelesinin organizasyonu devlet eliyle yürütülse de tarlanın kaderini büyük ölçüde üreticinin kendi tercihleri belirler. Bakanlık yayınlarında öne çıkan kültürel önlemler şunlardır:
- Erken olgunlaşan çeşit: Erken gelişen ve erken olgunlaşan buğday çeşitlerini tercih edin. Tane, nimflerin ve yeni nesil erginlerin en yoğun beslendiği dönemden önce sertleşirse emgi oranı düşer.
- Zamanında ekim ve iyi toprak hazırlığı: Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün hububat yayını, sert taneli çeşitlerin seçilmesini ve aynı zamanda hasat edilebilecek çeşitlerin ekilmesini de önerir.
- Zamanında hasat: Hasadı geciktirmeyin. Tarlada bekleyen olgun başaklar, yeni nesil erginlerin kışa hazırlık beslenmesine uzun süre açık kalır. Aynı yayına göre en uygun hasat zamanı, tane neminin yaklaşık %13,5 olduğu dönemdir.
- Yabancı ot kontrolü ve nadas: Tarla içi yabancı otlarla etkin mücadele edin, nadası iyi uygulayın.
- Anızı yakmayın: Anız yakmak toprağı ve faydalı canlıları yok eder.
- Kuşları ve doğal alanları koruyun: Keklik, bıldırcın gibi kuşları ve tarla kenarındaki ağaçlık-çalılık alanları koruyun. Kanal ve dere kenarlarına ağaç dikmek ve rüzgâr perdesi oluşturmak da yararlıdır.
- Kendi tarlanızı gözleyin: İlkbaharda kurtboğazı veya akbaşak belirtisi, tarlada yoğun süne görürseniz durumu İlçe Müdürlüğünüze bildirin.
Kimyasal mücadele gerekirse
İlaçlama yalnızca sürvey sonucunda eşik aşılan ve müdürlükçe ilan edilen alanlarda, ilan edilen dönemde yapılmalıdır. Uygulamayı yaptıktan sonra üretici kayıt defterine işlemeyi ve etiketteki hasat öncesi bekleme süresine uymayı unutmayın.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Tarlanızda gördüğünüz böceğin süne mi yoksa kımıl gibi başka bir zararlı mı olduğundan emin değilseniz, örnek böcekleri veya zarar görmüş bitkileri bir kaba koyarak İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze ya da bölgenizdeki zirai mücadele araştırma enstitüsüne götürün. Teşhis konmadan ilaçlama yapılmamalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Tarlamda süne gördüm, hemen ilaçlamalı mıyım?
Hayır. Talimata göre mücadele kışlamış erginlere değil, esas olarak genç (1.–3. dönem) nimflere yöneliktir. Erken ve gereksiz ilaçlama, süne yumurtalarını parazitleyen faydalı arıcıkları da öldürür. Karar, kışlamış ergin sayımı, parazitlenme oranı ve nimf sayımı sonucunda verilir. Talimata göre eşik, metrekarede 10 nimftir (İç Anadolu’da 7). Köyünüzün programa alınıp alınmadığını İlçe Müdürlüğünüzden öğrenin.
Emgili buğday neden düşük fiyat alıyor?
Süne taneyi emerken glütenin yapısını bozan enzimler bırakır. Bu nedenle emgili tanelerden yapılan un iyi hamur tutmaz ve ekmek kalitesi düşer. Bakanlık verilerine göre emgi oranı %3,5’i aştığında unun hamur yapma özelliği ciddi biçimde bozulur. Bu yüzden un sanayii düşük emgili buğdayı tercih eder.
Erken çeşit ekmek gerçekten işe yarar mı?
Evet. Erken olgunlaşan çeşitlerde tane, nimflerin ve yeni nesil erginlerin en yoğun beslendiği dönemden önce sertleşir. Hasadın da geciktirilmemesiyle birlikte bu yöntem, Bakanlık talimatlarında sayılan temel kültürel önlemler arasındadır.
İlgili Rehberler
- Kırmızı Örümcek Zararlısı: Tanıma, Eşik Değerler ve Avcı Akarlar
- Armut Psillidi (Cacopsylla pyri): Tanıma, İzleme ve Mücadele Rehberi
- Bağda Salkım Güvesi: Feromon Tuzak, Tahmin-Uyarı ve Konfüzyon Rehberi
Kaynaklar
- TAGEM – Buğday Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022)
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Süne Mücadelesi Uygulama Prensipleri
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Hububat Zararlıları Rehberi
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Hububat Zararlıları (PDF)
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – 2026 Yılı Süne Eğitimleri
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – İç Anadolu Bölgesi Süne Kıymetlendirme Sürveyi Toplantısı (2025)
- Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Hububat (Üretici Bilgi Köşesi, 2016)
- Nevşehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Süne Mücadelesi (2023)
- Gaziantep İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Süne Broşürü
- Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü (Adana) – Teoriden Pratiğe Biyolojik Mücadele
Kapak fotoğrafı: Süne (Eurygaster integriceps) ergini. Fotoğraf: Chaym Turak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
