Ceviz, uzun ömürlü ve değerli bir meyve ağacıdır. Bakanlığın ceviz bahçesi fizibilite rehberine göre ağaç 150–200 yıl yaşayabilir ve ilk 60–70 yılında meyve verir. Ancak Türkiye’deki ceviz ağaçlarının büyük bölümü tohumdan kendiliğinden yetişmiştir. Bu ağaçların verimi ve meyve kalitesi birbirinden çok farklıdır. Modern bir ceviz bahçesinde başarı; doğru çeşit seçimine, tozlayıcı planına, geç dona karşı doğru yer seçimine ve hasat sonrası işlemlerin özenle yapılmasına bağlıdır.
Bu rehberde tescilli ceviz çeşitlerini, yan dal verimliliğini, dikogami ve tozlayıcı seçimini, iklim isteklerini ve geç don riskini, aşılı fidanla bahçe kurmayı, budama ve sulamayı ele alıyoruz. Ardından ceviz iç kurdu ile bakteriyel yanıklığa ve son olarak hasat, yeşil kabuk soyma, kurutma ve depolamaya geçiyoruz. Bilgiler ağırlıklı olarak Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün ceviz çalışmalarına ve Bakanlığın diğer yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
Tescilli Ceviz Çeşitleri ve Yan Dal Verimliliği
Yalova’daki enstitünün milli tescil listesinde Şebin, Bilecik, Yalova-1, Yalova-3, Yalova-4, Şen-1, Şen-2, Tokat-1, Kaplan-86, Franquette, Hartley, Pedro, Midland, Fernor ve Fernette gibi çok sayıda ceviz çeşidi yer alır. Enstitünün ceviz broşüründe öne çıkan bazı çeşitlerin özellikleri şöyle verilir:
- Şebin: Sık dallı, yayvan taçlıdır. Salkımda 2–4 meyve bulunur. Tane ağırlığı yaklaşık 12 g, iç oranı %63’tür. Eylül sonunda hasat edilir.
- Bilecik: Kuvvetli ve yayvan taçlıdır. İç bölgelere uygundur ve geç don görülen yörelere önerilir. Tane ağırlığı 13 g, iç oranı %53’tür.
- Yalova-1: Tane ağırlığı 16 g, iç oranı %50’dir. Eylül ortasında hasat edilir ve düşük rakımlı iç bölgelere uygundur.
- Yalova-3 ve Yalova-4: Tane ağırlıkları yaklaşık 13 g, iç oranları %52–53’tür. İkisi de Eylül sonunda hasat edilir. Yalova-4 erken çiçeklenir.
- Chandler: Kaliforniya kökenli, geç yapraklanan ve çok geç çiçeklenen bir çeşittir. Bakanlığın fizibilite rehberine göre kabuklu ağırlığı 13,4 g, iç randımanı %49’dur ve içi beyazdır. Yalova broşüründe uzun yazlı ve 600 m rakımı geçmeyen yerler önerilir.
- Fernor ve Fernette: Fransız kökenli, geç çiçeklenen çeşitlerdir. Geç donun sorun olduğu yerler için önerilir.
Yan dal verimliliği neden önemli?
Cevizde dişi çiçekler yıllık sürgünlerin ucunda oluşur. Bazı çeşitler yalnızca sürgün uçlarında meyve verir ve dik gelişir. Yan dallarda da meyve veren çeşitler ise daha yayvan gelişir ve aynı taçta daha çok meyve gözü taşır. Bu nedenle ıslahta yan dal verimliliği öncelikli hedeflerden biri olarak görülür. Yalova broşürüne göre yan dal verimliliği Midland’da %75, Pedro’da %65, Bilecik’te ise %30 civarındadır. Enstitünün 1993–2006 yılları arasında 20 çeşitle yürüttüğü adaptasyon denemesinde ağaç başına en yüksek verim Midland, Pedro ve Hartley’den alınmıştır. Yalova ve benzeri ekolojiler için bu üç çeşit ile Şebin, Bilecik ve Tokat-1 önerilmiştir.
Dikogami ve Tozlayıcı Seçimi
Ceviz rüzgârla tozlanır. Kendine uyuşmazlık sorunu yoktur, ama aynı ağaçta erkek ve dişi çiçekler çoğunlukla farklı zamanlarda olgunlaşır. Bu duruma dikogami denir. Bazı çeşitlerde önce erkek çiçekler (püsküller) polen saçar, bazılarında önce dişi çiçekler hazır olur. Bu yüzden ana çeşidin dişi çiçek dönemiyle polen dönemi çakışan bir tozlayıcı çeşit seçilmelidir.
- Bakanlığın fizibilite rehberine göre dişi çiçeklenme 8–10 gün, polen saçımı 8–15 gün sürer.
- Tozlayıcı çeşit, ana çeşide fazla uzak olmamalıdır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü bu mesafeyi en fazla 50–70 m olarak verir.
- Aşırı polen Şebin ve Serr gibi bazı çeşitlerde dişi çiçek dökümüne yol açabilir.
Yalova broşüründeki tozlayıcı önerilerinden bazıları şunlardır: Yalova-1 için Yalova-4, Kaplan-86 ve Şebin; Yalova-3 için Yalova-1, Bilecik ve Tokat-1; Chandler ve Hartley için Franquette. Fernor ve Fernette birbirini tozlar. Midland erken çiçeklenen, Pedro ise geç çiçeklenen çeşitler için tozlayıcı olarak kullanılır.
İklim İstekleri ve Geç Don
Fotoğraf: Ivar Leidus, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Cevizin kış dinlenmesini tamamlaması için çeşide göre 800–1800 saat soğuklama gerekir. Bakanlığın fizibilite rehberine göre ceviz deniz seviyesinden yaklaşık 1700 m’ye kadar yetişebilir. Olgun odun yaklaşık −25 °C’ye dayanır. Buna karşılık rehberde gözler için yaklaşık −3 °C, tam çiçeklenme dönemi için ise yaklaşık −1 °C kritik sıcaklık olarak verilir. Yaz sıcaklığı 38 °C’yi aştığında yeşil kabukta yanma ve içte büzüşme görülebilir.
Ceviz üretimini en çok sınırlayan etken ilkbahar geç donlarıdır. Ayrıca ilkbaharın geç yağışları bakteriyel yanıklık ve antraknoz riskini artırır. Geç dondan korunmak için:
- Geç yapraklanan ve geç çiçeklenen çeşitler seçin.
- Soğuk havanın biriktiği çukur ve vadi tabanlarından kaçının. Rehbere göre bahçe eğimin dibinden en az yaklaşık 15 m yukarıya ve orman kenarına en az 25 m uzağa kurulmalıdır.
- Kuzeye bakan yamaçların uyanmayı geciktirerek don riskini azalttığını, güneye bakan yamaçların ise olgunlaşmayı öne çektiğini göz önünde bulundurun.
Ceviz derin, nemli ve iyi drene olan toprakları sever. Kazık kökü 3–4 m derine inebilir. Uygun pH aralığı yaklaşık 6,4–7,3’tür ve taban suyu 2,5–3 m’den yukarıda olmamalıdır.
Aşılı Fidanla Bahçe Kurma ve Dikim Aralıkları
Bahçe mutlaka bölgeye uygun, sertifikalı ve etiketli aşılı fidanla kurulmalıdır. Tohumdan yetişen ağaçlar geç meyveye yatar ve meyveleri birbirine benzemez. Bakanlığın rehberinde kayıtsız fidan üretimi ve satışının 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu ile yasaklandığı hatırlatılır. Gaziantep İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün broşürüne göre aşılı fidanlar 4–5 yaşından itibaren verime başlar.
- Dikim zamanı: Tüplü fidanlar yılın her ayında dikilebilir ve tutma oranları yüksektir. Kışı ılık geçen yerlerde açık köklü fidanlar için en uygun zaman Kasım sonudur.
- Çukur: Yaklaşık 60 cm genişliğinde ve 70 cm derinliğinde açılır. Dikimden önce toprak analizine göre iyi yanmış ahır gübresi verilebilir.
- Aşı noktası: Toprak yüzeyinden 10–15 cm yukarıda kalmalı, asla gömülmemelidir. Fidan, aşı noktası hâkim rüzgârın ters yönüne bakacak şekilde dikilir.
- Bakım: Dikimden hemen sonra can suyu verilir ve fidan bir kazığa bağlanır.
Dikim aralığı çeşidin taç yapısına, arazinin eğimine ve makine kullanımına göre değişir. Rehberlerde 7×7, 8×8 ve 10×10 m gibi aralıklar önerilir. Sürgün ucunda meyve veren, kuvvetli gelişen çeşitlere daha geniş aralık bırakılmalıdır.
Budama ve Sulama
Budama
Cevizde genellikle modifiye lider terbiye sistemi uygulanır. Alata enstitüsünün broşürüne göre fidan dikimden sonra yaklaşık 1 m yükseklikten kesilir. Sonraki yıllarda bir lider dal ve bunun çevresinde 5–6 ana dal bırakılır. Kurak bölgelerde taç daha alçaktan, nemli bölgelerde daha yüksekten oluşturulur. Dikkat edilecek başlıca noktalar şunlardır:
- Yan dalların ucunda meyve oluştuğu için sürgün uçları gereksiz yere kesilmemelidir.
- Kalın dal kesiminden olabildiğince kaçınılmalı, büyük kesim yüzeyleri macunlanmalıdır.
- Her yıl üst üste binen, kuruyan ve yaralanmış dallar çıkarılmalıdır.
- Budama, şiddetli soğuklar ve geç donlar geçtikten sonra yapılmalıdır.
- Yalova broşürüne göre Midland ve Pedro gibi küçük taçlı ve yan dalda meyve veren çeşitlerde gelişmeyi sürdürmek için daha ağır budama gerekir.
Sulama
Ceviz suya ihtiyaç duyan bir ağaçtır ve ticari bahçelerin sulanması gerekir. Yalova enstitüsünün makineli hasat broşüründe yetişkin bir bahçenin yıllık su ihtiyacı 1200–1350 mm olarak verilir. Su ihtiyacı en çok Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarındadır. En uygun yöntem damla sulamadır. Suyun gövdeye değmemesine dikkat edilmelidir, çünkü gövde çevresinde biriken su kök ve kökboğazı çürüklüğüne zemin hazırlar.
Ceviz İç Kurdu ve Bakteriyel Yanıklık
Ceviz iç kurdu (Cydia pomonella)
Ceviz iç kurdu, elma iç kurdu olarak da bilinen bir güvedir. Bakanlığın Ceviz Entegre Mücadele Teknik Talimatı’na göre kışı olgun larva olarak kabuk çatlaklarında, yere dökülmüş kalıntılarda ve depolarda geçirir. Cevizde yılda iki döl verir. Ekonomik açıdan önemli olan birinci döldür. Larvalar meyveye girerek dökülmeye ve kalite kaybına yol açar. Mücadele yapılmazsa zarar %18–22’ye ulaşabilir.
- Bahçenin yakınına elma, armut ve ayva dikilmemeli, ambalaj ve depolama yerleri bahçeden uzak olmalıdır.
- Yere dökülen kurtlu meyveler haftada bir toplanıp imha edilmelidir.
- Haziran başında gövdeye oluklu mukavva tuzak bant sarılır ve içine giren larva ve pupalar toplanır.
- Bahçede en az 2 eşeysel çekici (feromon) tuzak bulunmalıdır. Meyve kontrolünde en az 20 ağaçtan toplam 500 meyve incelenir. Bulaşıklık %2’ye ulaşırsa mücadele gerekir.
Bakanlığın fizibilite rehberinde Akça, Niksar 1 ve Maraş 18 çeşitlerinin ceviz iç kurduna dayanıklı olduğu belirtilir.
Bakteriyel yanıklık (Xanthomonas arboricola pv. juglandis)
Bakteriyel yanıklık, Marmara başta olmak üzere ceviz yetiştirilen bütün bölgelerde görülür. Teknik talimata göre bakteri kışı uyuyan gözlerde, yaprak izlerinde ve odun kanserlerinde geçirir. İlk enfeksiyonlar ilkbaharda çiçeklerde başlar ve yağmur damlalarıyla yayılır. Çiçekler kararıp kurur. Yapraklarda lekeler, genç sürgünlerde yanıklık ve kanserler oluşur. Meyvede önce yağ yeşili, sonra siyahlaşan çökük lekeler görülür. Hastalıklı bahçelerde ürün kaybı %50’yi aşabilir. Alata enstitüsü, erkenci çeşitlerin bu hastalıktan daha çok etkilendiğini belirtir. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün yayınında önerilen kültürel önlemler şunlardır:
- Dökülen yaprakları ve budanan dalları toplayıp bahçeden uzaklaştırın.
- Taç altındaki yabancı otları temizleyin ve içe doğru büyüyen dalları alarak tacı havalandırın.
- Hastalıklı ağacı budadıktan sonra budama aletlerini dezenfekte edin.
- Hastalıklı ağaçtan aşı kalemi almayın.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat, Yeşil Kabuk Soyma, Kurutma ve Depolama
Hasat zamanı
Türkiye’de cevizin büyük bölümü Eylül ortası ile Ekim sonu arasında hasat edilir. Erkenci çeşitlerde hasat Ağustos ortasına kadar inebilir. Yalova enstitüsünün makineli hasat broşüründe en uygun hasat zamanı, yeşil kabuk henüz açılmamışken iç zarın kahverengileşmeye başladığı ve içi beyaz olduğu dönem olarak tanımlanır. Pratikte yeşil kabukların yaklaşık üçte biri çatlamaya başladığında hasada geçilir. Yeşil kabuğun tamamen açılması beklenirse içte kararma başlar ve kalite 2–3 hafta gecikmiş olur.
- Meyveler sırık veya sopayla değil, dallar silkelenerek ya da gövde sarsıcıyla toplanmalıdır. Hasat serin saatlerde, sabah erken veya akşamüstü yapılmalıdır.
- Gövde sarsıcı kullanılacaksa, Yalova enstitüsünün önerisine göre sulama hasattan 15 gün önce kesilmelidir.
Yeşil kabuk soyma ve kurutma
Hasat edilen ceviz yeşil kabuğuyla uzun süre bekletilmemelidir. Yalova enstitüsü, yeşil kabuk soyma ve hızlı kurutmanın işçilik ve maliyet açısından en zor aşamalar olduğuna dikkat çeker. Enstitü bu amaçla, gelişmiş ülkelerdeki hava üflemeli sistemi Türkiye koşullarına uyarlayarak yerli üretim bir ceviz kurutma makinesi geliştirmiştir. Alata enstitüsünün broşürüne göre:
- Meyveler gölgede ve havadar bir yerde kurutulmalıdır.
- Ceviz büyük yığınlar halinde veya çuvalda bekletilmemelidir.
- Yeşil kabuğu temizlenen cevizler yıkanır ve ardından 38–43 °C’de yeniden kurutulur.
Depolama
İyice kurutulan ceviz serin, kuru ve havadar bir yerde saklanmalıdır. Fernor gibi bazı çeşitlerin depolanma ömrü uzundur. İncelediğimiz Bakanlık yayınlarında depolama için kesin sıcaklık ve nem değerleri verilmediğinden bu konuda sayı vermiyoruz. Uzun süreli depolama yapacaksanız İl/İlçe Müdürlüğünüzden bilgi alın.
Sık Sorulan Sorular
Hangi ceviz çeşidini dikmeliyim?
Geç don riski olan yerlerde Chandler, Fernor, Fernette ve Bilecik gibi geç çiçeklenen çeşitler öne çıkar. Yalova benzeri ekolojilerde enstitü Midland, Pedro, Hartley, Şebin, Bilecik ve Tokat-1’i önermiştir. Her durumda ana çeşitle çiçeklenmesi çakışan bir tozlayıcı da dikilmelidir.
Aşılı ceviz fidanı kaç yılda meyve verir?
Gaziantep İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün broşürüne göre aşılı fidanlar 4–5 yaşından itibaren verime başlar. Tohumdan yetişen ağaçlar ise çok daha geç meyveye yatar ve meyveleri farklı özellikte olur.
Ceviz ne zaman hasat edilir?
Yeşil kabukların yaklaşık üçte biri çatlamaya başladığında ve iç beyaz renkteyken hasat yapılır. Bu dönem çeşide ve bölgeye göre genellikle Eylül ortası ile Ekim sonu arasındadır.
İlgili Rehberler
- Kestane Yetiştiriciliği: Çeşitler, Tozlanma, Dal Kanseri ve Gal Arısı
- Antep Fıstığı Yetiştiriciliği: Çeşitler, Erkek Ağaç, Budama ve Hasat
- Badem Yetiştiriciliği: Geç Çiçeklenen Çeşitler, Tozlayıcı, Anaç ve Hasat
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Ceviz Broşürü
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Makineli Ceviz Hasadı
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Bülten 85 (Ceviz Çeşitlerinin Farklı Ekolojilere Uyumu)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Bülten 109 (Ceviz Yetiştiriciliğinde Mekanizasyon)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Bülten 113
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Milli Tescil Listesi
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Ceviz Yetiştiriciliği
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Ceviz Bahçesi Tesisi Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi
- Gaziantep İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Ceviz Broşürü
- TAGEM – Ceviz Entegre Mücadele Teknik Talimatı
- Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü – Cevizde Hastalık ve Zararlılar
Kapak fotoğrafı: Yeşil kabuklu meyveleriyle bir ceviz ağacı. Fotoğraf: Josep Gesti, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
